Kim był Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski (1629-1696) był królem Polski i wielkim księciem litewskim od 1674 roku aż do śmierci. Wcześniej, jako hetman wielki koronny, pokonał Turków pod Chocimiem w 1673 roku, a 12 września 1683 roku poprowadził armię sprzymierzonych, która przełamała osmańskie oblężenie Wiednia.1
Sobieski spędził na wojnie ponad cztery dekady, od wojen kozackich w 1649 roku po ostatnią wyprawę mołdawską w 1691 roku. Został ciężko ranny pod Beresteczkiem w 1651 roku, rozbił armię osmańską w jej warownym obozie pod Chocimiem w 1673 roku, a jako król dowodził odsieczą wiedeńską w 1683 roku.2
Rodzina i pierwsze kampanie
Sobieski urodził się 17 sierpnia 1629 roku w Olesku jako syn Jakuba Sobieskiego, kasztelana krakowskiego. Pierwsze boje stoczył przeciw powstaniu kozackiemu Bohdana Chmielnickiego: pod Zborowem w 1649 roku i pod Beresteczkiem w 1651 roku, gdzie został ciężko ranny.3
W następnych dwóch dekadach walczył z Kozakami, Tatarami, Moskwą, Szwecją i Turkami. Został marszałkiem wielkim koronnym, potem hetmanem polnym w 1666 roku i hetmanem wielkim koronnym, czyli dowódcą armii koronnej, w 1668 roku.4
W październiku 1667 roku utrzymał warowny obóz pod Podhajcami przeciw liczniejszej armii tatarsko-kozackiej, a 16 października Tatarzy zawarli pokój z Rzecząpospolitą. Kalendarium Muzeum Historii Polski podaje, że jego armia liczyła 10 tysięcy żołnierzy wobec dwukrotnie liczniejszego przeciwnika; biogram wilanowski mówi o 3 tysiącach żołnierzy w samym obozie.5
W dwudniowej bitwie zakończonej 11 listopada 1673 roku zaatakował armię osmańską Husejna Paszy w jej warownym obozie pod Chocimiem i rozbił ją.6
Największe zwycięstwa Jana III Sobieskiego
Największe zwycięstwa Sobieskiego to Podhajce w 1667 roku, gdzie powstrzymał liczniejszą armię tatarsko-kozacką; Chocim w 1673 roku, gdzie zniszczył armię osmańską w jej warownym obozie; Lwów w 1675 roku, przeciw Tatarom; Wiedeń 12 września 1683 roku oraz druga bitwa pod Parkanami 9 października 1683 roku, wygrana razem z wojskami cesarskimi.7
- 1629Rodzi się 17 sierpnia w Olesku.8
- 1651Zostaje ciężko ranny pod Beresteczkiem.9
- 1668Zostaje hetmanem wielkim koronnym.10
- 1673Pokonuje armię osmańską pod Chocimiem.11
- 167421 maja zostaje wybrany królem Polski.12
- 12 września 1683Dowodzi armią sprzymierzonych, która ratuje Wiedeń.13
- 1696Umiera 17 czerwca w Wilanowie.14
Jak Jan III Sobieski został królem?
Po śmierci króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego szlachta zebrała się, by wybrać następcę, a zwycięstwo pod Chocimiem uczyniło hetmana wielkiego koronnego najmocniejszym kandydatem. 21 maja 1674 roku sejm elekcyjny ogłosił Jana Sobieskiego królem. On i jego żona, Maria Kazimiera, zostali koronowani na Wawelu w Krakowie 2 lutego 1676 roku.15
Jako król nadal walczył z Turkami i Tatarami. W 1675 roku pokonał armię tatarską pod Lwowem, a w 1676 roku układ zawarty z Turkami pod Żurawnem zwrócił Rzeczypospolitej część Ukrainy, ale Podole pozostawił w rękach osmańskich.16
Kim była żona Jana III Sobieskiego?
Żoną Jana III Sobieskiego była Maria Kazimiera de la Grange d'Arquien, w Polsce zwana Marysieńką. Urodzona we Francji w 1641 roku, wychowała się na polskim dworze królowej Marii Ludwiki Gonzagi i najpierw poślubiła magnata Jana Zamoyskiego. Po jego śmierci w kwietniu 1665 roku wyszła za Sobieskiego, a w 1676 roku koronowano ją razem z nim.17
Pobrali się potajemnie wkrótce po śmierci Zamoyskiego, łamiąc zwyczaj rocznej żałoby, a w lipcu 1665 roku powtórzyli ślub publicznie. Data potajemnej ceremonii jest sporna: Kazimierz Waliszewski zauważył, że sam Sobieski podawał 6 maja, a biogram wilanowski podaje 14 maja.18
To małżeństwo żyje dziś w listach. Pisali do siebie zawsze, gdy rozdzielała ich wojna lub podróż, także w czasie wypraw przeciw Turkom w latach 1675-1676 i marszu pod Wiedeń w 1683 roku. Oboje używali kryptonimów dla osób i wydarzeń; Sobieski występuje w nich jako Celadon.19
Najsłynniejszy z tych listów król napisał „w namiotach wezyrskich” w nocy 13 września 1683 roku, dzień po bitwie, opisując zdobyty obóz i jego skarby.20
Z czego słynął Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski słynie przede wszystkim z odsieczy wiedeńskiej. W 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa przez dwa miesiące oblegał stolicę Habsburgów. 12 września Sobieski, jedyny koronowany władca wśród dowódców sprzymierzonych, poprowadził polską, cesarską i niemiecką armię odsieczy do zwycięstwa, które zakończyło oblężenie miasta.21
Droga do tej bitwy zaczęła się od traktatu. 1 kwietnia 1683 roku Sobieski i cesarz Leopold I zobowiązali się do wzajemnej pomocy przeciw Turkom, a gdy armia osmańska stanęła pod Wiedniem 14 lipca, Rzeczpospolita zaczęła mobilizację. Sobieski ruszył przez Kraków, na początku września połączył się nad Dunajem z wojskami cesarskimi i niemieckimi i objął naczelne dowództwo.22
Walka zaczęła się wcześnie rano 12 września, gdy lewe skrzydło sprzymierzonych schodziło z grzbietów Lasu Wiedeńskiego w stronę Dunaju. Polskie prawe skrzydło przez większą część dnia przedzierało się przez zalesione doliny. Po południu do ataku ruszyła husaria; po generalnym natarciu armia osmańska się załamała, Polacy weszli do obozu Kara Mustafy, a wieczorem Wiedeń był wolny.23
13 września Sobieski napisał do papieża Innocentego XI, nawiązując do słów Cezara: „Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył” (Venimus, vidimus, Deus vicit). John Stoye dodaje, że w powszechnym odbiorze to Sobieski był narzędziem Boga. Większa część armii osmańskiej uszła, ale Stoye nazywa bitwę jednym z najgłośniejszych zwycięstw chrześcijan i klęsk Osmanów.24
Wróć do tej kampanii w naszym artykule o największych oblężeniach w historii i zobacz, gdzie Sobieski stoi wśród największych wodzów w historii.
Husaria
Uderzenie Sobieskiego pod Wiedniem pamięta się przede wszystkim za sprawą polskiej husarii. Dwie główne relacje, na których opiera się ten tekst, różnią się w szczegółach: John Stoye pisze o wybranych oddziałach husarzy-ochotników, którzy poprowadzili polskie natarcie, a relacja Muzeum Historii Polski o jednej chorągwi husarii, która ściągnęła turecką jazdę pod ogień polskich armat przed głównym atakiem.25
Czy Sobieski przegrał kiedyś bitwę?
Tak. Niespełna miesiąc po Wiedniu, w pierwszej bitwie pod Parkanami w październiku 1683 roku, jego polskie wojska zostały rozbite, a sam Sobieski znalazł się w niebezpieczeństwie śmierci lub niewoli. Sprzymierzeni wygrali tam drugą bitwę 9 października, ale jego wyprawy mołdawskie z 1686 i 1691 roku zawiodły, a Kamieniec Podolski pozostał w rękach tureckich.26
Biogram wilanowski datuje porażkę pod Parkanami na 7 października. Po drugiej bitwie sprzymierzeni przeprawili się przez Dunaj i zdobyli Ostrzyhom na Węgrzech.27
Co Sobieski robił po odsieczy wiedeńskiej?
Po Wiedniu Sobieski nadal walczył z Turkami. W marcu 1684 roku w Linzu zawarto Ligę Świętą, która dołączyła Wenecję do sojuszu króla i cesarza. Próbował zdobyć Mołdawię i Wołoszczyznę, ale bez powodzenia, a w 1686 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją pokój wieczysty, potwierdzający postanowienia rozejmu andruszowskiego z 1667 roku.28
Kamieniec Podolski, utracony na rzecz Turków w 1672 roku, pozostał zdobyczą, której nie odzyskał. Dla jego blokady zbudowano warowny obóz w Okopach Świętej Trójcy: Instytut Polonika datuje jego założenie, na polecenie króla, na 1692 rok, a biogram wilanowski umieszcza go w kampanii 1684 roku. Podole z Kamieńcem wróciło do Rzeczypospolitej dopiero w 1699 roku, trzy lata po śmierci króla.29
Kiedy zmarł Jan III Sobieski?
Jan III Sobieski zmarł w Wilanowie, swojej rezydencji pod Warszawą, 17 czerwca 1696 roku, po latach złego zdrowia. Jego ciało przez blisko cztery dekady spoczywało w kościele kapucynów w Warszawie. 15 stycznia 1734 roku pochowano go w katedrze na Wawelu w Krakowie, razem z królową Marią Kazimierą i królem Augustem II.30
Historycy wyżej oceniają go jako żołnierza niż jako władcę. Muzeum Historii Polski nazywa go jednym z największych wodzów swoich czasów, ale mniej energicznym politykiem, a Encyclopedia of Ukraine zauważa, że jego próby wprowadzenia monarchii dziedzicznej rozbiły się o opór senatu i sejmu.31
Poznaj innych w gronie największych wodzów w historii, albo przeczytaj pełną historię jego najważniejszego dnia w artykule o bitwie pod Wiedniem.
Który wódz pasuje do twojego stylu? Przekonaj się w naszym quizie Którym wodzem jesteś albo sprawdź swoją wiedzę w quizie o polskich bitwach.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat 1629”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat 1667”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1667”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1629”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1673”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1674”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1696”. ↩
- Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1674”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1676”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”; Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1676”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”; Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry; Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716. ↩
- Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry; John Stoye, The Siege of Vienna; Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”; John Stoye, The Siege of Vienna. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”; John Stoye, The Siege of Vienna; dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna; dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna; Hanna Osiecka-Samsonowicz, „‘Banner of the grand vizier’ and the Roman celebrations of John III Sobieski and the Vienna victory”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna; dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1683”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; John Stoye, The Siege of Vienna. ↩
- John Stoye, The Siege of Vienna; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”; Encyclopedia of Ukraine, „Eternal Peace of 1686”. ↩
- dzieje.pl, „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1699”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1696”; Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”; dzieje.pl, „Kalendarz dat 1734”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „King Jan III Sobieski in Wawel”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „John III Sobieski and Marysieńka”; Encyclopedia of Ukraine, „Jan III Sobieski”. ↩
Źródła
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jan III Sobieski of the Janina coat of arms” (biogram, po angielsku)
- Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Jan III Sobieski” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1683”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1673”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1629”
- Muzeum Historii Polski (polishhistory.pl), „John III Sobieski and Marysieńka” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1667”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1674”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1696”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP), „Bitwa pod Wiedniem - 12 września 1683 r.”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1676”
- Kazimierz Waliszewski, Marysienka, Marie de la Grange d’Arquien, reine de Pologne, femme de Sobieski, 1641-1716 (Plon, 1898), tekst w Internet Archive (po francusku)
- Jan III Sobieski, Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiry, oprac. Antoni Zygmunt Helcel (Kraków, 1860), tekst w Internet Archive
- John Stoye, The Siege of Vienna: The Last Great Trial Between Cross & Crescent (Pegasus Books, 2008; tekst © 2000), po angielsku
- Hanna Osiecka-Samsonowicz, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „‘Banner of the grand vizier’ and the Roman celebrations of John III Sobieski and the Vienna victory” (po angielsku)
- Instytut Polonika, „Okopy Świętej Trójcy - dawna twierdza Rzeczypospolitej”
- Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Eternal Peace of 1686” (po angielsku)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1699”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Kalendarz dat 1734”
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „King Jan III Sobieski in Wawel” (po angielsku)
Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.
