Jakie było największe oblężenie w historii?
Pod względem skali i liczby ofiar największym oblężeniem w historii była blokada Leningradu: wojska niemieckie i fińskie odcinały miasto przez 872 dni, od 8 września 1941 do 27 stycznia 1944 roku, a zmarło od około 700 tysięcy do miliona cywilów. W naszym rankingu pierwsza jest jednak Jerozolima z 70 roku, która wyprzedza Leningrad skutkami, a dalej Konstantynopol z 1453 i Wiedeń z 1683 roku.
Niektóre z najbardziej decydujących chwil historii nadeszły nie w otwartej bitwie, lecz przed murami miast, w powolnym uścisku oblężenia. Oto piętnaście największych oblężeń w dziejach, od Jerozolimy i szańców Alezji po Leningrad i ruiny Stalingradu. Ułożyliśmy je według punktów, nie według dat, a jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście.
1 Jerozolima, 70 n.e.
- Gdzie
- Jerozolima, rzymska prowincja Judea
- Wojna
- Pierwsza wojna żydowska, 66 do 74 n.e.
- Oblegający
- Cztery legiony rzymskie z wojskami posiłkowymi pod wodzą Tytusa
- Obrońcy
- Około 23 tysięcy wojowników w zwaśnionych stronnictwach (według Józefa Flawiusza) i tłumy uwięzionych pielgrzymów
- Wynik
- Miasto zdobyte, Świątynia spalona; w relacjach starożytnych od 600 tysięcy do 1,1 miliona zabitych
Wiosną 70 roku Jerozolima była ostatnią wielką twierdzą powstania żydowskiego przeciw Rzymowi. Tytus, syn nowego cesarza Wespazjana, stanął pod murami 14 kwietnia, tuż przed Paschą, z czterema legionami. Miasto było podzielone między wrogich sobie przywódców: Szymon bar Giora trzymał Górne Miasto, a Jan z Gischali Wzgórze Świątynne, i ich spór zdążył już pochłonąć ludzi i żywność. Józef Flawiusz liczy w ich oddziałach około 23 tysięcy wojowników, a razem z nimi zamknięte zostały tłumy pielgrzymów przybyłych na Paschę.1
Rzymianie przełamali zewnętrzny mur w 15 dni, a drugi cztery dni później. Potem mimo min obrońców zdobyli twierdzę Antonia. W przepełnionym mieście szerzył się głód, a według Józefa Flawiusza pod murami krzyżowano nawet 500 osób dziennie. W sierpniu spłonęła Świątynia. Józef datuje to na dziesiąty dzień miesiąca Lous, ten sam, jak pisze, w którym Babilończycy spalili Pierwszą Świątynię. Na początku września Tytus panował nad tym, co zostało z miasta. Józef podaje, że w czasie oblężenia zginęło 1 100 000 ludzi, a w całej wojnie wzięto 97 tysięcy jeńców; starożytne szacunki wahają się od około 600 tysięcy do 1,1 miliona i nie da się ich sprawdzić. Żydzi do dziś opłakują Świątynię w post Tisza be-Aw, a Łuk Tytusa w Rzymie pokazuje jej złotą menorę niesioną w rzymskim triumfie.2
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, skalę, skutek i pamięć: oblężenie zniszczyło Drugą Świątynię i odmieniło dzieje Żydów. Hamuje je tylko pewność źródeł, bo liczba ofiar opiera się na Józefie Flawiuszu. Pierwsze miejsce zajmuje dlatego, że ma tyle punktów co Leningrad, a remis wygrywa skutkiem.
2 Leningrad, 1941 do 1944
- Gdzie
- Leningrad (dziś Petersburg), Związek Radziecki
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Oblegający
- Niemiecka Grupa Armii Północ od południa, wojska fińskie od północy
- Obrońcy
- Armia Czerwona i około 2,5 miliona uwięzionych cywilów
- Wynik
- Miasto przetrwało 872 dni; zmarło od około 700 tysięcy do miliona cywilów
Gdy na początku września 1941 roku Niemcy zajęli Szlisselburg nad Ładogą i przecięli ostatnie połączenie lądowe, Hitler kazał drugie miasto Związku Radzieckiego zagłodzić, zamiast zdobywać je ulica po ulicy. Grupa Armii Północ zamknęła okrążenie 8 września, a od północy blokadę dopełnili Finowie. W mieście zostało około 2,5 miliona cywilów, w tym co najmniej 400 tysięcy dzieci.3
Najgorsza była pierwsza zima. Od 20 listopada do 25 grudnia 1941 roku przydział chleba spadł do 125 gramów dziennie, a według wyliczeń Anny Reid w styczniu i lutym 1942 roku umierało ponad 100 tysięcy ludzi miesięcznie. Jedzono koty, szczury, korę i trociny. Po lodzie zamarzniętej Ładogi dowożono żywność i ewakuowano setki tysięcy ludzi. W styczniu 1943 roku Armia Czerwona przebiła wąski korytarz, a 27 stycznia 1944 roku, po 872 dniach, odrzuciła Niemców spod miasta. To największe oblężenie nowoczesnego miasta i najkrwawsze oblężenie, jakie znamy. Zmarło od około 700 tysięcy do miliona cywilów, najwięcej z głodu, a dokładnej liczby nikt już nie ustali: radziecka liczba 632 253 podana w Norymberdze była, jak pisze Reid, pozornie dokładna. Pół miliona ofiar spoczywa na cmentarzu Piskariowskim.4
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, skalę, pamięć i pewność źródeł: 872 dni i nawet milion zmarłych cywilów czynią je największym i najkrwawszym oblężeniem w dziejach. Traci punkt za skutek, bo miasto przetrwało, ale samo nie rozstrzygnęło wojny; dlatego przy równej sumie z Jerozolimą jest drugie, bo remis rozstrzyga skutek.
3 Konstantynopol, 1453
- Gdzie
- Konstantynopol (dziś Stambuł), stolica Cesarstwa Bizantyńskiego
- Wojna
- Podbój Bizancjum przez Turków osmańskich
- Oblegający
- Sułtan Mehmed II: 60 do 80 tysięcy według współczesnych szacunków, 150 do 200 tysięcy w dawniejszych relacjach
- Obrońcy
- Cesarz Konstantyn XI: około 5 do 7 tysięcy ludzi i dodatkowo 700 Genueńczyków
- Wynik
- Zdobyty szturmem 29 maja 1453; koniec Cesarstwa Bizantyńskiego
W 1453 roku z Cesarstwa Bizantyńskiego zostało niewiele więcej niż stolica, ale Konstantynopol wciąż chroniły mury Teodozjusza: fosa szeroka na 20 metrów, mur zewnętrzny i wewnętrzny, wysoki na 12 metrów, z 96 wieżami. Dwudziestojednoletni sułtan Mehmed II rozpoczął atak 6 kwietnia. Współcześni historycy szacują jego wojsko na 60 do 80 tysięcy, naoczny świadek Sfrantzes pisał o 200 tysiącach. Cesarz Konstantyn XI miał według Sfrantzesa niespełna 5 tysięcy Greków, a z cudzoziemcami około 7 tysięcy ludzi, a wsparło ich jeszcze 700 Genueńczyków Giovanniego Giustinianiego. Wszystkie te liczby są sporne.5
Odpowiedzią Mehmeda na mury był proch. Węgierski ludwisarz Urban odlał dla niego działo długie na 9 metrów, które miotało kule ważące 500 kilogramów, ale tylko siedem razy dziennie. Aby ominąć obronę portu, Turcy przeciągnęli lądem na wozach ciągniętych przez woły około 70 okrętów i spuścili je na wody Złotego Rogu. Po mniej więcej siedmiu tygodniach ostrzału mury były mocno popękane, a o świcie 29 maja Mehmed uderzył z trzech stron. Janczarzy wdarli się na mury przez pozostawioną otwartą furtkę, Konstantyn XI zginął w walce, a miasto przez trzy dni plądrowano. Cesarstwo, które trwało jedenaście stuleci, skończyło się w jeden poranek. Jak napisał jeden z Bizantyjczyków, wszystko rozstrzygnęły działa.6
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: 53 dni najcięższego dotąd ostrzału artyleryjskiego zakończyły dzieje Bizancjum. Traci punkt za skalę i punkt za pewność źródeł, bo liczebność załogi i armii osmańskiej znamy od stronniczych kronikarzy; ma tyle punktów co Wiedeń, a remis wygrywa jako oblężenie starsze.
4 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Wiedeń, stolica monarchii Habsburgów, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka
- Oblegający
- Około 100 do 120 tysięcy Turków pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy
- Obrońcy
- Około 11 tysięcy żołnierzy i 5 tysięcy straży miejskiej pod wodzą hrabiego Starhemberga
- Wynik
- Odsiecz 12 września 1683: około 65 tysięcy ludzi pod wodzą Jana III Sobieskiego
W 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa ruszył na stolicę Habsburgów z jedną z największych armii, jakie Turcy wysłali kiedykolwiek na zachód. Wojsko, które wyszło z Edirne, liczyło około 200 tysięcy ludzi, w tym 80 tysięcy ludzi w taborach, a około 120 tysięcy otoczyło Wiedeń 14 lipca. Hrabia Starhemberg bronił murów z 11-tysięczną załogą i około 5 tysiącami straży miejskiej i ochotników.7
Turcy prowadzili to oblężenie pod ziemią. 29 lipca dotarli do krawędzi fosy i zaczęli wojnę minową; do końca sierpnia miny otworzyły kilka wyłomów, które obrońcy zamykali barykadami, a 4 września mina zburzyła bastion przy Hofburgu. W mieście szalała czerwonka i na początku września Wiedeń stracił połowę obrońców. Wtedy nadeszła odsiecz. 12 września około 65 tysięcy żołnierzy cesarskich, niemieckich i polskich pod wodzą króla Jana III Sobieskiego uderzyło ze wzgórz Kahlenbergu, a szarża polskiej jazdy złamała szeregi tureckie; Kara Mustafa uciekł na Węgry. Sobieski napisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył. W 1983 roku na Kahlenberg przybył Jan Paweł II, by uczcić 300. rocznicę odsieczy.8
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: dwa miesiące min i szturmów jednej z największych armii, jakie Turcy wysłali na zachód, skończyły się klęską, która zatrzymała osmański pochód w głąb Europy. Traci punkt za skalę, bo bitwa odsieczowa jest bardziej znana niż samo oblężenie, i punkt za pewność źródeł; ma tyle punktów co Konstantynopol, ale stoi niżej jako oblężenie młodsze.
5 Stalingrad, 1942 do 1943
- Gdzie
- Stalingrad (dziś Wołgograd), Związek Radziecki
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Oblegający
- Armia Czerwona, która zamknęła pierścień 23 listopada 1942
- Obrońcy
- Niemiecka 6. Armia: około 250 tysięcy Niemców i ponad 30 tysięcy Rumunów i radzieckich żołnierzy pomocniczych
- Wynik
- Kapitulacja 31 stycznia do 2 lutego 1943; około 91 tysięcy jeńców
W połowie listopada 1942 roku niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa zajmowała około 90 procent Stalingradu, ale całego miasta nigdy nie zdobyła. 19 listopada Armia Czerwona uderzyła na armie rumuńskie osłaniające skrzydła 6. Armii, a 23 listopada kleszcze zamknęły się pod Kałaczem. Oblegający stali się oblężonymi: około 250 tysięcy Niemców i ponad 30 tysięcy Rumunów i radzieckich żołnierzy pomocniczych znalazło się w kotle mierzącym mniej więcej 40 na 50 kilometrów.9
Hitler zabronił wyrwania się z okrążenia i zaufał zapewnieniom Göringa, że Luftwaffe zaopatrzy kocioł z powietrza. Göring obiecał 300 ton dziennie, Paulus potrzebował co najmniej 750, a most powietrzny dostarczał średnio około 100. Odsiecz Ericha von Mansteina doszła w grudniu na 48 kilometrów i została przerwana. Okrążeni żyli o dwóch kromkach chleba i odrobinie herbaty dziennie, przy mrozach poniżej 40 stopni. 30 stycznia 1943 roku Hitler mianował Paulusa feldmarszałkiem, bo żaden niemiecki feldmarszałek nigdy nie skapitulował; Paulus poddał kocioł południowy następnego dnia, a północny skapitulował 2 lutego. W kotle zginęło około 150 tysięcy Niemców. Do niewoli poszło około 91 tysięcy, a do domu wróciło może 6 tysięcy. Inicjatywa na wschodzie na dobre przeszła w ręce Armii Czerwonej, a od 1967 roku nad pobojowiskiem na Mamajewym Kurhanie stoi pomnik „Matka Ojczyzna wzywa”.10
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, skutek, pamięć i pewność źródeł: zagłodzenie i kapitulacja całej niemieckiej armii w kotle odwróciły bieg wojny na wschodzie. Za skalę jako oblężenie dostaje tylko 3 punkty, bo samego miasta nigdy nie odcięto, a okrążenie trwało około dziesięciu tygodni.
6 Alezja, 52 p.n.e.
- Gdzie
- Alezja, na wzgórzu Mont Auxois koło Alise-Sainte-Reine, Burgundia, Francja
- Wojna
- Wojna galijska
- Oblegający
- Dziesięć legionów Juliusza Cezara z oddziałami pomocniczymi, według szacunku Britanniki około 60 tysięcy ludzi
- Obrońcy
- Wercyngetoryks z 80 tysiącami ludzi według Cezara oraz armia odsieczy, którą Cezar liczył na około 250 tysięcy piechoty i 8 tysięcy jazdy
- Wynik
- Odsiecz rozbita; Wercyngetoryks się poddał
W 52 roku p.n.e. większość Galii powstała przeciw Rzymowi pod wodzą Wercyngetoryksa. Wódz zamknął się w Alezji, grodzie na wzgórzu w pobliżu źródeł Sekwany, z armią, którą Cezar szacuje na 80 tysięcy wybranych wojowników, i ze zbożem na około 30 dni. Cezar nie szturmował wzgórza. Otoczył je linią umocnień oblężniczych długą na około 11 mil, a potem wzniósł drugi pierścień, długi na około 14 mil i zwrócony na zewnątrz, przeciw galijskiej odsieczy, o której wiedział, że nadciąga. Wykopaliska prowadzone na rozkaz Napoleona III odnalazły rowy tych umocnień wokół wzgórza w Alise-Sainte-Reine.11
Najpierw przyszedł głód. Wercyngetoryks wypędził z grodu kobiety i dzieci, a Rzymianie ich nie przepuścili, więc umierali z głodu między liniami. Gdy minął dzień, w którym miała nadejść odsiecz, a zboże się skończyło, wódz Kritognat namawiał obrońców, by raczej żywili się ciałami niezdolnych do walki, niż się poddali. Wtedy nadeszła odsiecz, według Cezara około 250 tysięcy piechoty i 8 tysięcy jazdy. Galowie uderzyli jednocześnie od środka i z zewnątrz: najpierw bitwa jazdy na równinie, potem atak nocny, wreszcie generalny szturm, który Cezar odparł ostatnimi odwodami i jazdą germańską. Nazajutrz Wercyngetoryks się poddał. Przez sześć lat trzymano go w niewoli w Rzymie, prowadzono w triumfie Cezara i stracono w 46 roku p.n.e. Liczby Cezara dotyczące Galów są niemal na pewno zawyżone, jego umocnienia nie.12
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za skalę i skutek: podwójny pierścień umocnień Cezara powstrzymał naraz Wercyngetoryksa i jego odsiecz i zakończył podbój Galii. Za rozpoznawalność i pamięć dostaje po 4 punkty, za pewność źródeł 3, bo liczby samego Cezara są zawyżone; wśród oblężeń z tą samą sumą punktów remis daje pierwszeństwo najstarszemu.
7 Tenochtitlan, 1521
- Gdzie
- Tenochtitlan, wyspiarska stolica Mexików (dziś miasto Meksyk)
- Wojna
- Hiszpański podbój państwa Azteków
- Oblegający
- Niespełna tysiąc Hiszpanów Hernána Cortésa i od 50 do ponad 100 tysięcy indiańskich sprzymierzeńców
- Obrońcy
- Mexikowie pod wodzą Cuauhtémoca w mieście liczącym ponad 200 tysięcy mieszkańców
- Wynik
- Upadek 13 sierpnia 1521; koniec państwa Azteków
Tenochtitlan, stolica Mexików, był największym miastem obu Ameryk: mieszkało w nim ponad 200 tysięcy ludzi, a z brzegiem jeziora łączyły go trzy groble. W 1520 roku Cortés został z niego wyparty i stracił połowę ludzi, a miasto zdziesiątkowała potem ospa. W 1521 roku wrócił z około 700 piechurami, 118 kusznikami i arkebuzerami, 86 końmi, 18 działami i 13 brygantynami zbudowanymi na jezioro. Większość jego armii wcale nie była hiszpańska: Tlaxcalanie i inni wrogowie Mexików wystawili według jednego źródła co najmniej 100 tysięcy wojowników, według innego 50 tysięcy. Mit i fakt: Tenochtitlanu nie zdobyła garstka Hiszpanów, bo indiańscy sojusznicy wielokrotnie ich przewyższali liczbą.13
Oblężenie zaczęło się w kwietniu. Pod koniec maja napastnicy przecięli akwedukt z Chapultepec, a brygantyny panowały na jeziorze, więc zaczęło brakować wody i żywności. W lipcu obrońcy pochwycili samego Cortésa, zanim odbili go jego ludzie, a Hiszpanie przez blisko trzy tygodnie musieli się bronić. 13 sierpnia 1521 roku, po 93 dniach oporu, władca Cuauhtémoc został schwytany, gdy próbował uciec łodzią, i miasto padło. National Geographic szacuje zabitych na około 100 Hiszpanów i nawet 100 tysięcy Mexików, ale wszystkie liczby ofiar tego oblężenia to domysły. Na ruinach zbudowano miasto Meksyk.14
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za skalę i skutek: 93-dniowe oblężenie największego miasta obu Ameryk zakończyło istnienie państwa Azteków. Za rozpoznawalność i pamięć dostaje po 4 punkty, za pewność źródeł 3, bo liczby ofiar to domysły; przy tej samej sumie punktów stoi za starszą Alezją i przed młodszym Vicksburgiem.
8 Vicksburg, 1863
- Gdzie
- Vicksburg, stan Missisipi, nad rzeką Missisipi
- Wojna
- Wojna secesyjna
- Oblegający
- Armia Unii Ulyssesa S. Granta, 70 do 77 tysięcy ludzi
- Obrońcy
- Konfederaci Johna C. Pembertona, około 29 do 33 tysięcy ludzi
- Wynik
- Kapitulacja 4 lipca 1863 po 47 dniach; broń złożyło około 29 tysięcy ludzi
Vicksburg był wielką twierdzą Konfederacji nad Missisipi i dopóki się trzymał, Unia nie mogła korzystać z rzeki. Lincoln nazwał go kluczem: wojny, mówił, nie da się zakończyć, dopóki ten klucz nie znajdzie się w kieszeni Unii. John C. Pemberton miał ponad rok, by otoczyć miasto pierścieniem ziemnych fortów i ponad 170 działami. W maju 1863 roku Ulysses S. Grant, po marszu w głąb lądu, odciął Vicksburg od Jackson i reszty Konfederacji i zamknął go w pierścieniu.15
Grant próbował zdobyć miasto szturmem 19 maja i ponownie, na całym froncie, 22 maja. Oba ataki się nie powiodły, więc okopał się i zaczął miasto głodzić. Przez 47 dni okopy Unii podchodziły coraz bliżej, a działa ostrzeliwały miasto; mieszkańcy przenieśli się do tuneli wykopanych w zboczach, a położenie żołnierzy i cywilów pogarszało się z dnia na dzień. 4 lipca 1863 roku Pemberton skapitulował, a około 29 tysięcy konfederatów wymaszerowało i złożyło broń i sztandary, dzień po zwycięstwie Unii pod Gettysburgiem. Rzeka przeszła w ręce Unii, a Konfederacja została przecięta na pół; Lincoln napisał, że Missisipi „znów płynie niezakłócona do morza”. Linie oblężenia chroni dziś park narodowy Vicksburg National Military Park.16
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za skutek i pewność źródeł: niewiele oblężeń jest tak dobrze udokumentowanych, a to dało Unii panowanie nad Missisipi. Za rozpoznawalność, skalę i pamięć dostaje po 4 punkty, bo 47 dni to niewiele wobec oblężeń wyżej na liście; przy równej sumie punktów stoi za nimi jako najmłodsze.
9 Yorktown, 1781
- Gdzie
- Yorktown i Gloucester Point, Wirginia
- Wojna
- Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych
- Oblegający
- Około 16 tys. (nasza suma liczb Hatcha) do 19,9 tys. (American Battlefield Trust) Amerykanów i Francuzów pod wodzą Waszyngtona i Rochambeau; od morza francuska flota de Grasse’a
- Obrońcy
- Około 7,5 do 9 tys. żołnierzy brytyjskich i niemieckich pod Cornwallisem
- Wynik
- Kapitulacja 19 października 1781; 7416 Brytyjczyków w niewoli
Latem 1781 roku lord Cornwallis zaprowadził swoją armię do Yorktown, małego portu nad rzeką York, i umocnił go jako bazę, do której zaopatrzenie miała dowozić Royal Navy. Port okazał się pułapką. Piątego września francuska flota pod wodzą hrabiego de Grasse’a pobiła Brytyjczyków u wejścia do zatoki Chesapeake, brytyjskie okręty odpłynęły, a Cornwallis został odcięty od morza. Waszyngton i Rochambeau maszerowali już na południe spod Nowego Jorku i do 27 września w Williamsburgu stanęło około 5,2 tys. żołnierzy Armii Kontynentalnej, około 7,5 tys. Francuzów i ponad 3 tys. milicjantów, według naszej sumy liczb Hatcha około 16 tys. ludzi.17
Dwudziestego ósmego września sprzymierzeni wyruszyli i zamknęli miasto w pierścieniu. Pierwszą linię oblężniczą otworzyli 6 października, drugą, bliższą, 11 października, a ich działa dzień i noc biły w brytyjskie umocnienia. W nocy 14 października Francuzi zdobyli szturmem redutę nr 9, a lekka piechota Alexandra Hamiltona na bagnety wzięła redutę nr 10. Siedemnastego października na przedpiersiu pojawił się oficer z białą flagą, a dwa dni później załoga wymaszerowała na pole kapitulacji i złożyła broń. American Battlefield Trust liczy 7416 brytyjskich jeńców; według amerykańskiej służby parków narodowych skapitulowała tego dnia jedna trzecia wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej. W marcu 1782 roku parlament opowiedział się za pokojem, a traktat paryski z 1783 roku potwierdził niepodległość Stanów Zjednoczonych.18
Dlaczego to miejsce: Kapitulacja Cornwallisa w praktyce zakończyła wojnę, a nazwę zna każde amerykańskie dziecko, więc Yorktown dostaje najwyższe noty za rozpoznawalność i skutek. Oblężenie trwało jednak tylko około trzech tygodni i dotyczyło około 8 tys. obrońców, dlatego za skalę ma 2 punkty i zostaje za dłuższymi oblężeniami wyżej na liście.19
10 Kartagina, 149 do 146 p.n.e.
- Gdzie
- Kartagina, na wybrzeżu koło dzisiejszego Tunisu, Tunezja
- Wojna
- Trzecia wojna punicka
- Oblegający
- Armie rzymskie liczące do 80 tys. piechoty i 4 tys. jazdy; od 147 p.n.e. pod wodzą Scypiona Emilianusa
- Obrońcy
- Miasto liczące około 200 tys. mieszkańców, obywatele i wyzwoleni niewolnicy za około 34 km murów; armię polową 30 tys. ludzi, ściągniętą znad granicy z Numidią, zamknięto pod Nepheris
- Wynik
- Zdobyta szturmem wiosną 146 p.n.e.; miasto zrównane z ziemią, według Appiana 50 tys. ocalałych sprzedanych w niewolę
Kartagina przegrała z Rzymem dwie wojny, a mimo to handel wciąż przynosił jej bogactwo, w senacie zaś Katon bez końca powtarzał, że „Kartagina musi zostać zniszczona”. Pretekstu dostarczyła Rzymowi wojna Kartaginy z Numidią w 150 roku p.n.e. Rzym zażądał całej broni, a potem kazał mieszkańcom opuścić miasto i osiedlić się co najmniej 16 km od morza. Kartagina odmówiła i w 149 roku p.n.e. zamknęła bramy przed rzymską armią liczącą do 80 tys. piechoty i 4 tys. jazdy.20
Przez dwa lata Rzymianie nic nie wskórali. W 147 roku p.n.e. Scypion Emilianus odciął miasto od lądu murem i usypał groblę w poprzek jedynego wejścia do portu, tak że od morza nic już nie docierało. Wiosną 146 roku p.n.e. jego żołnierze wdarli się do środka i dom po domu posuwali się ku cytadeli Byrsa; według Appiana walki trwały sześć dni i nocy, aż 50 tys. mężczyzn i kobiet wyszło, by się poddać. Scypion, jak pisze Appian, zapłakał nad miastem, które kwitło przez 700 lat. Ocalałych sprzedano w niewolę, ruiny zrównano z ziemią, a z ziem Kartaginy utworzono rzymską prowincję. Mit i fakt: Rzymianie nie posypali ziemi solą; Appian, opisując rozkazy senatu co do ruin, nie wspomina o soli ani słowem, a cała opowieść to późniejszy wymysł.21
Dlaczego to miejsce: Trzy lata oblężenia skończyły się zrównaniem z ziemią wielkiego miasta i zniknięciem z mapy rywala Rzymu, więc Kartagina ma pełne noty za skalę i skutek, a jej nazwę zna wielu. Pamięć o niej jest jednak słabsza, a przebieg znamy głównie z Appiana i fragmentów Polibiusza, więc za pamięć i pewność źródeł ma po 3 punkty.
11 Dien Bien Phu, 1954
- Gdzie
- Dolina Dien Bien Phu, północno-zachodni Wietnam, przy granicy z Laosem
- Wojna
- Pierwsza wojna indochińska
- Oblegający
- Wietminh pod wodzą Vo Nguyena Giapa: pięć dywizji, około 35 do 50 tys. ludzi
- Obrońcy
- Garnizon Unii Francuskiej: około 10 800 ludzi na początku, w sumie około 15 tys.
- Wynik
- Upadek 7 maja 1954; około 3500 zabitych i zaginionych po stronie francuskiej, około 10 300 jeńców
W listopadzie 1953 roku generał Henri Navarre wysłał spadochroniarzy, by opanowali odległą dolinę na północnym zachodzie Wietnamu. Chciał mieć bazę zaopatrywaną z powietrza, z której można by uderzać na Wietminh i zamknąć mu drogę do Laosu, a równina Dien Bien Phu, około 17 na 8 km, była jedynym miejscem w okolicy, gdzie dało się ją zbudować. W marcu około 10 800 żołnierzy obsadzało pierścień umocnień nazwanych kobiecymi imionami, od Béatrice po Éliane. Wokół doliny generał Vo Nguyen Giap zgromadził pięć dywizji, według francuskich danych od 35 do 50 tys. ludzi.22
Trzynastego marca 1954 roku o 17.10 artyleria Giapa otworzyła ogień na cały garnizon. W pierwszych dniach Wietminh uderzył na lotnisko, od którego zależało życie bazy; od 30 marca do 10 kwietnia trwała bitwa o pięć wzgórz, Éliane i Dominique, a między szturmami wietnamskie okopy podchodziły coraz bliżej i powoli dusiły obronę. Dzięki posiłkom przez Dien Bien Phu przeszło w sumie około 15 tys. żołnierzy Unii Francuskiej. Generalny szturm z 5 do 7 maja zmiótł ostatnie pozycje i 7 maja o 17.30 broń umilkła. Francuzi naliczyli około 3500 zabitych i zaginionych oraz 10 300 jeńców, a z mniej więcej 10 tys. ludzi, którzy trafili do obozów, wróciło tylko około 3300. Straty Wietminhu szacuje się na 8 tys. zabitych i 15 tys. rannych. W lipcu konferencja genewska podzieliła Wietnam wzdłuż 17. równoleżnika, a Francuzi się wycofali.23
Dlaczego to miejsce: Niemal dwa miesiące oblężenia zakończyły francuskie panowanie w Indochinach (skutek 5), ale poza Francją i Wietnamem mało kto o nich pamięta (pamięć 3). Ma tyle samo punktów i tę samą rozpoznawalność co Orlean i Sarajewo, a wyprzedza je skutkiem.
12 Orlean, 1428 do 1429
- Gdzie
- Orlean nad Loarą, Francja
- Wojna
- Wojna stuletnia
- Oblegający
- Wojska angielskie i burgundzkie pod wodzą hrabiego Salisbury, potem hrabiego Suffolk; liczebność niepewna
- Obrońcy
- Według British Battles około 2400 żołnierzy i 3000 uzbrojonych mieszczan; odsiecz Joanny d’Arc
- Wynik
- Oblężenie zdjęte 8 maja 1429
Orlean strzegł linii Loary i leżących na południe ziem niekoronowanego jeszcze Karola VII; gdyby padł, Francja najpewniej przegrałaby wojnę. Dwunastego października 1428 roku Thomas Montagu, hrabia Salisbury, obległ miasto, by przejść za rzekę; po kilku tygodniach trafił go pocisk z działa i 3 listopada zmarł, ale oblężenie trwało dalej. Anglikom nigdy nie starczyło ludzi, by otoczyć miasto, którego mury miały około dwóch kilometrów długości. Od zachodu zbudowali łańcuch fortów połączonych rowami i palisadą, od wschodu fort Saint-Loup, a zaopatrzenie wciąż docierało do miasta drogami od północy.24
Dwudziestego dziewiątego kwietnia 1429 roku Joanna d’Arc wjechała do miasta wschodnią bramą z posiłkami i zaopatrzeniem. Po kilku dniach Francuzi przeszli do natarcia: Joanna poprowadziła szturm na fort Saint-Loup, a od 6 maja przez dwa dni walczono o Tourelles, angielski fort przy moście. Ósmego maja, dziewięć dni po przybyciu Joanny, Anglicy zwinęli oblężenie i odeszli. Zwycięstwo otworzyło letnią kampanię zakończoną w czerwcu pod Patay, a w lipcu Karol VII został koronowany w Reims. Miasto świętuje swoje ocalenie od 1430 roku: Święto Joanny d’Arc (Fêtes de Jeanne d’Arc), jedno z najstarszych świąt upamiętniających we Francji, trwa co roku od 29 kwietnia do 8 maja.25
Dlaczego to miejsce: Odsiecz Joanny odwróciła losy wojny stuletniej, a Orlean świętuje ją każdego maja, więc za pamięć dostaje pełną notę. Anglicy nigdy nie zamknęli miasta w pełnym pierścieniu, dlatego za skalę ma tylko 3 punkty; remis z Dien Bien Phu i Sarajewem rozstrzyga skutek, mniejszy niż w Dien Bien Phu i większy niż w Sarajewie.
13 Sarajewo, 1992 do 1996
- Gdzie
- Sarajewo, stolica Bośni i Hercegowiny
- Wojna
- Wojna w Bośni
- Oblegający
- Siły Serbów bośniackich, od 1992 roku Korpus Sarajewsko-Romanijski Armii Republiki Serbskiej, na wzgórzach wokół miasta
- Obrońcy
- Armia Bośni i Hercegowiny; około 350 tys. mieszkańców uwięzionych w mieście
- Wynik
- Oficjalny koniec 29 lutego 1996; ponad 10 tys. zabitych (11 541 według lokalnego spisu)
Początek oblężenia datuje się na 5 kwietnia 1992 roku, kiedy na moście Vrbanja zastrzelono jego pierwsze cywilne ofiary, Suadę Dilberović i Olgę Sučić. We wrześniu 1992 roku Korpus Sarajewsko-Romanijski armii Serbów bośniackich prawie całkowicie okrążył miasto i trzymał otaczające je grzbiety, a większość Sarajewa pozostawała w rękach Armii Bośni i Hercegowiny. W pierścieniu żyło około 350 tys. ludzi.26
Było to oblężenie prowadzone nie tyle szturmami, ile pociskami i ogniem snajperów. W najgorszym okresie, według raportu ONZ, na miasto spadało dziennie ponad 3000 pocisków; tylko 22 lipca 1993 roku naliczono ich 3777. Główną arterię nazwano Aleją Snajperów. Piątego lutego 1994 roku pocisk moździerzowy na targowisku Markale zabił około 60 osób; 28 sierpnia 1995 roku w drugim ataku na targ zginęły 43. Porozumienie z Dayton zakończyło wojnę pod koniec 1995 roku, a 29 lutego 1996 roku, po 1425 dniach, ogłoszono koniec oblężenia, najdłuższego oblężenia stolicy we współczesnych wojnach. Zginęło ponad 10 tys. mieszkańców; lokalny spis podaje 11 541 ofiar, w tym ponad 1600 dzieci. Trybunał ONZ w Hadze skazał później na dożywocie Stanislava Galicia, dowódcę korpusu oblegającego miasto w latach 1992 do 1994, za kampanię ostrzału i ognia snajperskiego, której celem było sterroryzowanie cywilów.27
Dlaczego to miejsce: Tysiąc czterysta dwadzieścia pięć dni i ponad 10 tys. zabitych dają Sarajewu pełną notę za skalę, a pamięć o oblężeniu jest wciąż żywa. Nie rozstrzygnęło ono jednak wojny w Bośni, którą zakończyły rokowania, więc za skutek ma 3 punkty i dlatego zamyka trójkę oblężeń o równej sumie i równej rozpoznawalności.28
14 Alamo, 1836
- Gdzie
- San Antonio de Béxar, Teksas
- Wojna
- Rewolucja teksańska
- Oblegający
- Meksykańska armia Santa Anny; około 1800 żołnierzy w ostatnim szturmie
- Obrońcy
- Na początku około 150 Teksańczyków, po 1 marca prawie 200; według późniejszych ustaleń od 189 do 257
- Wynik
- Zdobyte szturmem 6 marca 1836, trzynastego dnia; obrońcy zabici
Armia Santa Anny zaczęła nadciągać do San Antonio de Béxar 23 lutego 1836 roku i William Travis wprowadził swoją załogę, około 150 ludzi, do ufortyfikowanej misji Alamo. Na meksykańskie wezwanie do kapitulacji Travis odpowiedział strzałem z armaty. Meksykańscy artylerzyści zaczęli kruszyć mury, a Travis rozsyłał apele do „mieszkańców Teksasu i wszystkich Amerykanów na świecie”, przysięgając „zwycięstwo albo śmierć” i pisząc, że jego ludzie są „zdecydowani bronić garnizonu do końca”. Odpowiedziało tylko 32 ochotników z oddziału strzelców z Gonzales, którzy 1 marca przedarli się do środka.29
Około piątej rano 6 marca, trzynastego dnia oblężenia, Santa Anna rzucił kolumny na zrujnowane mury z czterech stron. Kartacze rwały szeregi około 1800 szturmujących, ale ci wdarli się za mury i po najwyżej półtorej godziny było po wszystkim. Oficjalna lista wymienia 189 obrońców, choć badania mogą podnieść tę liczbę do 257; nawet siedmiu przeżyło walkę, a Santa Anna kazał ich rozstrzelać. Meksykanie stracili około 600 zabitych i rannych. Mit i fakt: Alamo miało ocalałych, prawie dwadzieścioro kobiet i dzieci oraz Joego, niewolnika Travisa. Dwudziestego pierwszego kwietnia armia Sama Houstona uderzyła pod San Jacinto z okrzykiem „Pamiętajcie o Alamo!” i wygrała w osiemnaście minut.30
Dlaczego to miejsce: Mało która nazwa jest bardziej znana, a „Pamiętajcie o Alamo” wciąż żyje (rozpoznawalność i pamięć 5). Trzynaście dni oblężenia kilkuset ludzi to jednak niewiele wobec oblężeń trwających miesiące i lata (skala 2), i to trzyma je punkt za oblężeniami wyżej na liście.
15 Petersburg, 1864 do 1865
- Gdzie
- Petersburg i przedpole Richmond, Wirginia
- Wojna
- Wojna secesyjna
- Oblegający
- Armie Unii pod wodzą Ulyssesa S. Granta; około 62 tys. w pierwszych szturmach w czerwcu 1864
- Obrońcy
- Armia Północnej Wirginii Roberta E. Lee; około 42 tys. w czerwcowych walkach
- Wynik
- Linie przełamane 2 kwietnia 1865; Petersburg i Richmond opuszczone; około 42 tys. strat Unii i 28 tys. Konfederacji
W 1860 roku Petersburg był drugim co do wielkości miastem Wirginii, a w 1864 roku zbiegało się w nim pięć linii kolejowych łączących go z Richmond i z Południem. Grant uderzył na miasto 15 czerwca 1864 roku, mając około 62 tys. ludzi przeciw mniej więcej 42 tys., ale cztery dni szturmów nie przyniosły zwycięstwa, więc przeszedł do oblężenia.31
Najsłynniejszy epizod rozegrał się pod ziemią. Żołnierze Unii wykopali pod konfederackim fortem chodnik długi na 510 stóp, załadowali go 8 tys. funtów prochu i 30 lipca o 4.44 nad ranem odpalili, zabijając 352 konfederatów. Szturm, który potem nastąpił, załamał się: Unia straciła 3798 ludzi, Konfederacja 1491, a wysłanym z opóźnieniem czarnoskórym żołnierzom z United States Colored Troops nie dawano pardonu. Pierwszego kwietnia 1865 roku Sheridan rozbił linię Picketta pod Five Forks, przy kolei South Side, ostatniej drodze zaopatrzenia Lee, a przed świtem następnego dnia VI Korpus przełamał front. Wieczorem Lee zawiadomił Jeffersona Davisa, że Petersburg i Richmond trzeba opuścić; Richmond padło 3 kwietnia. Dziewiątego kwietnia Lee skapitulował pod Appomattox. Przez 292 dni walczyło tu ponad 180 tys. żołnierzy, a według najlepszych szacunków straty wyniosły około 42 tys. po stronie Unii i 28 tys. po stronie Konfederacji. Mit i fakt: nazywa się je najdłuższym oblężeniem w historii Ameryki, ale armia Lee nigdy nie była okrążona, więc według American Battlefield Trust nie było to prawdziwe oblężenie.32
Dlaczego to miejsce: Wyczerpało armię Lee i wprost doprowadziło do Appomattox (skutek 5), a jego przebieg jest świetnie udokumentowany (pewność 5). Gettysburg i Vicksburg przyćmiewają je jednak sławą i pamięcią (po 3 punkty), więc zajmuje ostatnie miejsce, o punkt przed oblężeniami, które się nie zmieściły.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy oblężenia
Za oblężenie uznaliśmy sytuację, w której armia otoczyła albo zablokowała miasto, twierdzę lub obóz i próbowała je zdobyć szturmem, głodem lub ostrzałem, niezależnie od tego, czy padło, czy się utrzymało. Stalingrad liczymy za oblężenie wewnątrz bitwy: samego miasta nigdy nie odcięto, bo Rosjanie zaopatrywali je przez Wołgę, ale od listopada 1942 roku okrążona w nim niemiecka 6. Armia była głodzona aż do kapitulacji; całą bitwę opisuje przewodnik po największych bitwach frontu wschodniego. Obrony garstki żołnierzy opisujemy w przewodniku po najsłynniejszych ostatnich obronach; Alamo, oblężone przez 13 dni, jest w obu, a Masada, znana z relacji jednego starożytnego autora, zostaje tu blisko listy.33
Rozważyliśmy 24 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które oblężenia są najsłynniejsze; skala, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Skala i wytrwałość (×2). 5, gdy było to oblężenie wyjątkowe rozmiarem, długością albo zaciekłością (wielkie miasto, ogromna armia, miesiące lub lata, straszne straty), 1, gdy było krótkim oblężeniem małej placówki.
- Skutek (×2). 5, gdy rozstrzygnęło wojnę albo los państwa, 1, gdy nie zmieniło jej przebiegu.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, święto, słynne dzieło), 1, gdy jest zapomniane.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi oblężenie bardziej znane, potem to o większych skutkach, a na końcu starsze. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego prowadzą Jerozolima z 70 roku i Leningrad i dlaczego Alamo, nazwa tak słynna jak każda tutaj, jest dopiero czternaste: było to 13 dni oblężenia około 200 ludzi, mało wobec oblężeń trwających miesiące albo lata.34
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Skala i wytrwałość ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Jerozolima | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 | 48 |
| 2 | Leningrad | 5 | 5 | 4 | 5 | 5 | 48 |
| 3 | Konstantynopol | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 47 |
| 4 | Wiedeń | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 47 |
| 5 | Stalingrad | 5 | 3 | 5 | 5 | 5 | 46 |
| 6 | Alezja | 4 | 5 | 5 | 4 | 3 | 43 |
| 7 | Tenochtitlan | 4 | 5 | 5 | 4 | 3 | 43 |
| 8 | Vicksburg | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 43 |
| 9 | Yorktown | 5 | 2 | 5 | 4 | 5 | 42 |
| 10 | Kartagina | 4 | 5 | 5 | 3 | 3 | 41 |
| 11 | Dien Bien Phu | 4 | 4 | 5 | 3 | 4 | 40 |
| 12 | Orlean | 4 | 3 | 4 | 5 | 4 | 40 |
| 13 | Sarajewo | 4 | 5 | 3 | 4 | 4 | 40 |
| 14 | Alamo | 5 | 2 | 3 | 5 | 4 | 39 |
| 15 | Petersburg | 3 | 4 | 5 | 3 | 5 | 38 |
Blisko listy
Sześć oblężeń było blisko i nie weszło do piętnastki:
Sewastopol, 1854 do 1855. Armie sprzymierzonych ostrzeliwały rosyjską bazę Floty Czarnomorskiej od 17 października 1854 roku, aż 8 września 1855 roku Francuzi zdobyli Małachow, a Rosjanie opuścili miasto; ta strata pchnęła Rosję ku pokojowi paryskiemu z 1856 roku. Jedenaście miesięcy oblężenia rozstrzygnęło wojnę krymską, ale przeciętny czytelnik słabo zna tę nazwę i do listy zabrakło jednego punktu.35 › Oblężenie Sewastopola, 1854
Malta, 1565. Przez prawie cztery miesiące około 500 joannitów i około 8 tys. żołnierzy i Maltańczyków broniło Wielkiego Portu przed osmańskim desantem liczącym 23 do 25 tys. ludzi, aż we wrześniu Turcy odpłynęli. Historycy spierają się, czy to zwycięstwo zmieniło bieg wojny: w 1570 roku Osmanowie zdobyli Cypr, a Jonathan Sumption uważa, że nie zmieniło niczego. Do piętnastki zabrakło jednego punktu.36
Masada, 73 do 74 n.e. Rzymski X Legion usypał ogromny nasyp pod pustynną twierdzę nad Morzem Martwym, a według Józefa Flawiusza 960 powstańców wybrało śmierć zamiast niewoli. Masada jest w naszym zestawieniu ostatnich obron; jako oblężenie dotyczyła niewielkiej załogi w wojnie, którą Rzym już wygrał, a cała historia opiera się wyłącznie na Józefie Flawiuszu.37
Paryż, 1870 do 1871. Od 19 września 1870 roku armie niemieckie trzymały w okrążeniu miasto, w którym znalazło się około dwóch milionów ludzi; zabrakło mięsa, balony przenosiły przez linie wroga Gambettę i innych, gołębie przynosiły wiadomości, a od stycznia 1871 roku pociski spadały na sam Paryż, aż po ponad czterech miesiącach przyszedł rozejm z 28 stycznia. Oblężenie zakończyło wojnę francusko-pruską, ale przegrywa rozpoznawalnością i pamięcią, przyćmione przez Komunę, która nastąpiła potem.38
Chocim, 1621. Od 2 września do 9 października 1621 roku wojsko polsko-litewskie i kozackie broniło obozu warownego nad Dniestrem przed co najmniej stutysięczną armią sułtana Osmana II, a nieudana wyprawa kosztowała później sułtana tron i życie. Chocim był na naszej dawnej liście, ale była to raczej bitwa obronna niż oblężenie miasta i poza Polską i Ukrainą mało kto ją zna.39
Kandia, 1648 do 1669. Najdłuższe dobrze udokumentowane oblężenie: Osmanowie oblegali Kandię, dzisiejszy Heraklion, stolicę weneckiej Krety, od 1648 roku (niektóre źródła liczą pierwsze ataki od 1647), aż we wrześniu 1669 roku Francesco Morosini oddał miasto, po mniej więcej 21 latach. Rozstrzygnęło los Krety, ale znają je głównie specjaliści i mało kto o nim pamięta.40
Dlaczego oblężenia rozstrzygały wojny
Oblężenie to próba murów, zaopatrzenia i woli. Niektóre, jak Alezja i Konstantynopol, rozstrzygnęły los całych ludów; inne, jak Yorktown, od razu kończyły wojny. Jeszcze inne stały się symbolami, jak obrona Jasnej Góry z 1655 roku, kiedy klasztor przez około czterdzieści dni opierał się Szwedom. Więcej znajdziesz w zestawieniach największych bitew w historii i najsłynniejszych ostatnich bojów w historii. Upadek Konstantynopola i oblężenie Wiednia to dwa z pytań quizu o bitwach osmańskich.41
Jakie było najdłuższe oblężenie w historii?
Najdłuższe znane oblężenie opisuje Herodot: według niego egipski król Psammetych przez dwadzieścia dziewięć lat oblegał Azotos, późniejszy Aszdod, aż go zdobył, i żadne inne miasto, o którym wiadomo, nie broniło się dłużej. Spośród dobrze udokumentowanych oblężeń najdłużej trwało osmańskie oblężenie Kandii na Krecie: ponad dwadzieścia lat, do 1669 roku.42
Kandia, dzisiejszy Heraklion, była stolicą weneckiej Krety. Oblężenie zaczęło się w 1648 roku (niektóre źródła liczą pierwsze ataki od 1647), a zakończyło we wrześniu 1669 roku, gdy wenecki dowódca Francesco Morosini wynegocjował kapitulację miasta. Kreta przeszła pod panowanie osmańskie.43
W XX wieku oblężenie Leningradu trwało 872 dni, od 1941 do 1944 roku. Większość oblężeń z tabeli powyżej była znacznie krótsza: Alamo padło trzynastego dnia, Konstantynopol po około siedmiu tygodniach, a Osmanowie stali pod Wiedniem dwa miesiące.44
Które oblężenie było najkrwawsze w historii?
Oblężenie Leningradu, trwające od 1941 do 1944 roku, to najkrwawsze oblężenie, o którym mamy wiarygodne dane: National WWII Museum nazywa je najbardziej śmiercionośnym oblężeniem w historii, a historyczka Anna Reid najkrwawszą blokadą miasta. Szacunki liczby zmarłych cywilów wahają się od około 700 000 do miliona; większość z nich umarła z głodu.45
Dokładnej liczby nie poznamy nigdy. Na procesie norymberskim rząd radziecki podał 632 253 zmarłych, liczbę, którą Reid nazywa pozornie precyzyjną. Jedno z podsumowań nowszych szacunków mówi o blisko dwóch milionach obywateli radzieckich zmarłych w Leningradzie i na pobliskich frontach w latach 1941 do 1944, w tym o mniej więcej milionie cywilów w samym mieście. O tym, jak miasto przetrwało blokadę, opowiada nasza strona o oblężeniu Leningradu.46
Pisarze starożytni podają jeszcze większe liczby. Józef Flawiusz twierdzi, że podczas rzymskiego oblężenia Jerozolimy w 70 roku n.e. zginęło 1 100 000 ludzi, w większości pielgrzymów zamkniętych w mieście, a w całej wojnie wzięto do niewoli 97 000. Starożytne szacunki liczby zabitych wahają się od około 600 000 do 1 100 000 i nie da się ich sprawdzić. O najkosztowniejszych bitwach, z których wiele toczyło się o miasta, przeczytasz w zestawieniu najkrwawszych bitew w historii.47
Jak oblegano zamki i miasta?
Najprostszym sposobem było otoczyć miasto, odciąć mu dostawy żywności i wody oraz drogę posiłkom, a potem czekać, aż głód albo zdrada otworzą bramy. Gdy trwało to zbyt długo, oblegający atakowali same mury: taranami i wieżami oblężniczymi, podkopami pod fundamentami, machinami miotającymi kamienie, a później artylerią prochową.48
Rzymianie zamienili blokadę w przedsięwzięcie inżynieryjne. Pod Alezją w 52 roku p.n.e., jak podaje sam Cezar w Wojnie galijskiej, jego wojska otoczyły miasto linią umocnień długości około 11 mil rzymskich, a potem zbudowały drugą, zwróconą na zewnątrz, długości około 14 mil rzymskich, przeciw galijskiej armii odsieczy. Najskuteczniejszym sposobem obalenia muru był podkop: oblegający drążyli pod murem chodnik, podpierali go drewnianą obudową, a potem podpalali stemple, tak że chodnik i mur nad nim się zawalały. Od XII wieku trebusz z przeciwwagą mógł miotać w mury ciężkie kamienie.49
Proch zmienił układ sił. Wielkie działa Mehmeda II skruszyły w 1453 roku mury Konstantynopola, a gdy w 1494 roku wojska francuskie przemaszerowały przez Italię, ich artyleria zdobywała zamek za zamkiem, jak pisze Britannica, z zadziwiającą szybkością. Inżynierowie odpowiedzieli bastionem o ostrym narożu, z którego obrońcy mogli ostrzeliwać z flanki przedpole murów; według Britanniki pozostawał on podstawowym elementem fortyfikacji przez około 300 lat. Epokę wojen o zamki przybliża zestawienie największych bitew średniowiecza.50
Które oblężenie jest najsłynniejsze w historii?
W legendzie najsłynniejsze jest oblężenie Troi. Greckie podanie mówiło o dziesięcioletnim oblężeniu miasta przez koalicję Greków pod wodzą Agamemnona, a Iliada Homera obejmuje 52 dni ostatniego roku wojny. Wciąż trwa spór o to, czy jedna wojna trojańska rzeczywiście się odbyła, choć wzgórze Hisarlik w Turcji powszechnie utożsamia się z Troją.51
Spośród oblężeń historycznych najczęściej opowiada się o upadku Konstantynopola w 1453 roku, który zakończył dzieje Bizancjum, o Alezji, która dopełniła podboju Galii przez Cezara, o odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku i o oblężeniu Leningradu. Inne, jak upadek Tenochtitlan w 1521 roku, kładły kres całym imperiom.52
