Jaka jest najsłynniejsza ostatnia obrona w historii?
Najsłynniejszą ostatnią obroną w historii i wzorem samego pojęcia są Termopile w 480 roku p.n.e. Spartański król Leonidas i niewielka straż tylna, w tym 300 Spartan, przez trzy dni trzymali wąską przełęcz Gorących Wrót przeciw ogromnej armii Kserksesa, ginąc, by osłonić odwrót greckich sojuszników.
Niektóre bitwy pamięta się nie za to, kto wygrał, lecz za to, kto odmówił ucieczki. Ostatnia obrona to chwila, w której beznadziejnie słabsza siła postanawia trzymać mimo wszystko, by zyskać czas, osłonić innych albo po prostu drogo sprzedać skórę. Oto piętnaście najsłynniejszych ostatnich obron w historii, gdzie klęska stała się czymś bliskim nieśmiertelności. Ułożyliśmy je według punktów, nie według dat, a jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście.
1 Termopile, 480 p.n.e.
- Gdzie
- Przełęcz Termopile, środkowa Grecja
- Wojna
- Wojny grecko-perskie, najazd Kserksesa na Grecję
- Bronili
- 300 Spartan spośród 4 tysięcy Greków według Livius.org
- Przeciw
- Armia Kserksesa
- Wynik
- Straż tylna wybita trzeciego dnia; przełęcz stracona
Późnym latem 480 roku p.n.e. król perski Kserkses prowadził armię inwazyjną na południe, ku Gorącym Wrotom: wąskiemu pasowi wybrzeża między górą a morzem, gdzie liczebność niewiele znaczyła. Spartański król Leonidas obsadził go siłami greckimi, które Jona Lendering z Livius.org szacuje na 4 tysiące ludzi. Herodot wylicza kontyngenty: 300 Spartan, ale też 700 Tespijczyków, 400 Tebańczyków oraz ludzi z Tegei, Mantinei, Koryntu, Fokidy i Lokrydy.1
Przez dwa dni perskie natarcia rozbijały się o wąski front. Potem miejscowy człowiek, Efialtes, przeprowadził perski oddział górską ścieżką na tyły Greków. Leonidas odesłał większość sprzymierzeńców, a sam został ze Spartanami, z Tespijczykami, którzy nie chcieli go opuścić, i z Tebańczykami, których według Herodota zatrzymał jako zakładników. Trzeciego dnia straż tylną otoczono i wybito. Droga w głąb Grecji stanęła otworem, a według Livius.org Ateny zostały złupione, zanim grecka flota zwyciężyła pod Salaminą. Mit i fakt: nigdy nie było to 300 ludzi w pojedynkę, tylko koalicja greckich miast, a ostatniego dnia obok Spartan walczyło 700 Tespijczyków. Odtworzone epitafium „Przechodniu, powiedz Sparcie”, przytaczane przez Livius.org, i pomnik Leonidasa z 1955 roku przy przełęczy, opisany przez grecką narodową organizację turystyczną, podtrzymują tę pamięć.2
Dlaczego to miejsce: Maksimum punktów za rozpoznawalność, świadomy opór i pamięć: straż tylna została, wiedząc, że zginie, a każdą późniejszą obronę mierzy się tą miarą. Hamują ją tylko skutek i pewność źródeł, po punkcie: opóźniła Persów, a nie zatrzymała, a wiele opiera się na Herodocie. I tak pewnie zajmuje pierwsze miejsce.
2 Alamo, 1836
- Gdzie
- San Antonio de Béxar, Teksas
- Wojna
- Rewolucja teksańska
- Bronili
- Od 189 do 257 obrońców teksańskich
- Przeciw
- Armia Santa Anny, około 1800 żołnierzy w ostatnim szturmie
- Wynik
- Zdobyte 6 marca 1836; obrońcy zabici
Armia Santa Anny zaczęła nadciągać do San Antonio de Béxar 23 lutego 1836 roku i zamknęła teksańskich buntowników w dawnej misji Alamo. Ich dowódca, William Travis, pisał, że jego ludzie są „zdecydowani bronić garnizonu do końca”, i bez przerwy wzywał pomocy. Pierwszego marca przez meksykańskie linie przedarło się 32 ochotników z Gonzales, ale większa odsiecz nigdy nie nadeszła.3
Przed świtem 6 marca, trzynastego dnia oblężenia, około 1800 meksykańskich żołnierzy ruszyło do szturmu, a walka trwała najwyżej półtorej godziny. Oficjalna lista wymienia 189 obrońców, choć badania mogą podnieść tę liczbę do 257. Nawet siedmiu, którzy przeżyli szturm, rozstrzelano z rozkazu Santa Anny; czy był wśród nich Davy Crockett, historycy spierają się do dziś. Meksykanie stracili około 600 zabitych i rannych. Dwudziestego pierwszego kwietnia armia Sama Houstona uderzyła pod San Jacinto z okrzykiem „Pamiętajcie o Alamo!”, wygrała w osiemnaście minut, a nazajutrz pojmała Santa Annę. Mit i fakt: Alamo miało ocalałych, prawie dwadzieścioro kobiet i dzieci oraz Joego, niewolnika Travisa.4
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalnością i pamięcią dorównuje Termopilom, a jej okrzyk bojowy w ciągu kilku tygodni poniósł Teksas do niepodległości. Jest druga, bo załoga trwała w oczekiwaniu na odsiecz, a nie od początku wybrała walkę bez nadziei.
3 Rorke's Drift, 1879
- Gdzie
- Stacja misyjna Rorke's Drift, Natal, Afryka Południowa
- Wojna
- Wojna brytyjsko-zuluska
- Bronili
- Około 150 żołnierzy brytyjskich i kolonialnych, wielu chorych
- Przeciw
- Do 4 tysięcy wojowników zuluskich
- Wynik
- Utrzymane; 17 obrońców zabitych, 11 Krzyży Wiktorii
Dwudziestego drugiego stycznia 1879 roku armia zuluska rozbiła brytyjską kolumnę pod Isandlwaną. Tego samego dnia mała załoga stacji misyjnej Rorke's Drift, kompania B 24. pułku piechoty porucznika Gonville'a Bromheada i grupa saperów porucznika Johna Charda, dowiedziała się, że nadciągają tysiące wojowników. Mając chorych w szpitalu i pewność, że w otwartym terenie zostaną dogonieni, postanowili zostać i walczyć. Placówkę obwiedli murem z worków kukurydzy, skrzyń sucharów i pak konserw.5
Atakowały cztery starsze pułki zuluskie, które pod Isandlwaną stanowiły odwód, a Chris Peers pisze, że król Cetshwayo zakazał wkraczania do Natalu, więc ich dowódca, książę Dabulamanzi, przekroczył rzekę wbrew rozkazom. Przez mniej więcej dwanaście godzin szturmowały barykady. Podpaliły szpital i wdarły się do środka, a obrońcy walczyli o wyniesienie chorych. Gdy Zulusi odeszli, nie żyło 17 Brytyjczyków, a niemal każdy z ocalałych był ranny; National Army Museum liczy 400 zabitych Zulusów, Peers co najmniej 350. Obrońcy otrzymali jedenaście Krzyży Wiktorii. Światową sławę dał bitwie film Zulu z 1964 roku.6
Dlaczego to miejsce: To najlepiej udokumentowana obrona na liście i jedna z nielicznych wygranych, z maksimum za świadomy opór i pamięć. Na trzecim miejscu trzyma ją skutek: według National Army Museum bitwa niewiele zmieniła w przebiegu wojny zuluskiej.7
4 Westerplatte, 1939
- Gdzie
- Westerplatte, u wejścia do portu w Gdańsku
- Wojna
- Kampania wrześniowa, II wojna światowa
- Bronili
- Około 200 polskich żołnierzy (badania podają od 164 do 215, według Czerwińskiego)
- Przeciw
- Siły niemieckie szacowane na od nieco ponad 500 do ponad 3000 ludzi, pancernik Schleswig-Holstein i bombowce nurkujące
- Wynik
- Utrzymane 7 dni; 15 obrońców poległo
Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte leżała na półwyspie u wejścia do portu w Wolnym Mieście Gdańsku. W 1939 roku jej załogę zwiększono do nieco ponad 200 ludzi. Według utrwalonej wersji miała się bronić sześć godzin, ewentualnie dwanaście, do nadejścia odsieczy; Daniel Czerwiński z IPN pisze jednak, że rozkaz ten dotyczył lokalnej niemieckiej prowokacji i że wciąż nie wiadomo, czy komendant, major Henryk Sucharski, usłyszał przed atakiem, że odsiecz nie nadejdzie.8
Pancernik Schleswig-Holstein miał otworzyć ogień 1 września 1939 roku o 4.45, a zrobił to trzy minuty później, pisze Czerwiński; Muzeum II Wojny Światowej także podaje godzinę 4.48. Mit i fakt: te salwy pamięta się jako pierwsze strzały wojny, ale Czerwiński nazywa je jednymi z pierwszych, jeśli nie pierwszymi. Siły niemieckie szacuje się według niego na od nieco ponad 500 do ponad 3000 ludzi, a 2 września na placówkę uderzyło 47 bombowców nurkujących Ju 87. Według części relacji Sucharski się wtedy załamał, a walkę podtrzymał jego zastępca, kapitan Franciszek Dąbrowski; Czerwiński uważa, że trudno to jednoznacznie rozstrzygnąć. Według IPN Sucharski po odparciu pierwszych natarć, zgodnie z otrzymanymi wcześniej rozkazami, zamierzał kapitulować, ale wobec sprzeciwu oficerów z Dąbrowskim na czele walczył dalej. Załoga wytrwała siedem dni i 7 września skapitulowała; poległo 15 obrońców, a Muzeum II Wojny Światowej liczy 13 ciężko i od 25 do 40 lżej rannych. Państwowe obchody rocznicy wybuchu wojny wciąż zaczynają się tam 1 września o 4.45.9
Dlaczego to miejsce: Miała wytrzymać kilka godzin, a wytrzymała siedem dni, co daje maksimum za świadomy opór, pamięć i pewność źródeł. Jest czwarta, przed bardziej znanymi nazwami, bo te trzy piątki przeważają nad skromną rozpoznawalnością poza Polską i nad tym, że obrona nie zmieniła przebiegu kampanii wrześniowej.
5 Little Bighorn, 1876
- Gdzie
- Rzeka Little Bighorn, Terytorium Montany, Stany Zjednoczone
- Wojna
- Wielka wojna z Siuksami 1876 do 1877
- Bronili
- Batalion Custera z 7. pułku kawalerii, około 210 ludzi
- Przeciw
- Od 1500 do 1800 wojowników Lakotów i Czejenów (szacunki)
- Wynik
- Batalion Custera wybity; zginęło 268 ludzi z całego oddziału
Dwudziestego piątego czerwca 1876 roku podpułkownik George Armstrong Custer natrafił nad rzeką Little Bighorn na ogromny obóz Lakotów i Czejenów: według współczesnych szacunków około 8 tysięcy ludzi, w tym od 1500 do 1800 wojowników. Podzielił 7. pułk kawalerii na cztery części, posłał majora Reno do ataku na wioskę, a sam ruszył dalej z pięcioma kompaniami, około 210 ludźmi.10
Batalion Custera został odcięty na grzbietach nad rzeką i wybity do nogi; około 40 ludzi osaczono na wzgórzu, na którym stoi dziś kamienny pomnik. Bataliony Reno i kapitana Benteena przetrwały, oblężone na urwiskach do następnego dnia. Łącznie zginęło 268 żołnierzy, cywilów i zwiadowców z sił pułku, a po drugiej stronie, według szacunków, od 60 do 100 Lakotów i Czejenów. Mit i fakt: „ostatnia obrona Custera” nie była wybraną obroną. Custer atakował, a bronić się zaczął dopiero otoczony. Zwycięstwo Lakotów i Czejenów okazało się krótkotrwałe: w ciągu roku większość się poddała, a rząd bez odszkodowania zabrał im Black Hills. W 1991 roku Kongres zmienił nazwę pola bitwy i nakazał budowę Pomnika Indian, odsłoniętego w 2003 roku, więc miejsce upamiętnia dziś obie strony.11
Dlaczego to miejsce: Angielskie określenie „last stand” kojarzy się przede wszystkim z tą bitwą, stąd maksimum za rozpoznawalność i pamięć, a rozpoznawalność rozstrzyga na jej korzyść remis trzech obron z 39 punktami. Ale Custer atakował i został odcięty, zamiast wybrać obronę, co daje najniższą na liście ocenę za świadomy opór i zatrzymuje bitwę na piątym miejscu.
6 Shiroyama, 1877
- Gdzie
- Wzgórze Shiroyama nad Kagoshimą, Japonia
- Wojna
- Rebelia Satsumy (wojna Seinan)
- Bronili
- Saigō Takamori i od niespełna 400 (Griffis) do około 500 (Mounsey) zbuntowanych samurajów
- Przeciw
- Około 15 tysięcy żołnierzy cesarskich (Mounsey, Griffis)
- Wynik
- Zdobyte 24 września 1877; Saigō zginął
Saigō Takamori stanął na czele samurajów z Satsumy w największym i ostatnim buncie dawnej warstwy wojowników przeciw rządowi Meiji, którego reformy odebrały samurajom pensje i przywileje, a ich miejsce zajęła armia z poboru. Encyklopedia Nipponica ocenia wszystkie jego siły na ponad 30 tysięcy ludzi, ale w 1877 roku cofały się one przez Kiusiu pod naporem armii cesarskiej, złożonej według Griffisa w większości ze świeżych rekrutów z chłopstwa i warstw średnich. Według Mounseya niedobitki weszły do Kagoshimy 1 września (Griffis podaje 2 września), a potem okopały się na Shiroyamie, wzgórzu nad miastem.12
Wojska rządowe otoczyły wzgórze. Liczby się różnią: brytyjski dyplomata Augustus Mounsey, piszący w 1879 roku, podaje około 500 buntowników i 15 tysięcy żołnierzy cesarskich rozstawionych wokół wzgórza, a William Elliot Griffis mniej niż 400 buntowników zaatakowanych przez 15 tysięcy żołnierzy. Generalny szturm ruszył przed świtem 24 września. Mit i fakt: często mówi się, że Saigō popełnił seppuku, ale Mounsey pisze, że padł wśród pierwszych, ranny kulą w udo, a jeden z jego oficerów odciął mu głowę, by nie dostał się do niewoli; także według Griffisa ściął go przyjaciel. Mounsey liczy przywódców i stu najważniejszych samurajów poległych wokół niego oraz 210 wziętych do niewoli, Griffis blisko trzystu zabitych. Rebelia dobiegła końca. Mounsey odnotował w 1879 roku, że do grobu Saigō przyszły już modlić się tysiące mieszkańców Satsumy.13
Dlaczego to miejsce: Shiroyama zakończyła rebelię Satsumy, a z nią samurajów jako siłę zbrojną, i ten skutek stawia ją przed Saragarhi w remisie na 39 punktach. Sporne liczby (pewność 3) i to, że buntownicy zostali osaczeni, a nie sami wybrali pozycję, zatrzymują ją na szóstym miejscu.
7 Saragarhi, 1897
- Gdzie
- Posterunek Saragarhi, grzbiet Samana, pogranicze północno-zachodnie (dziś Pakistan)
- Wojna
- Powstanie plemion pogranicza w 1897 (kampania w Tirah)
- Bronili
- 21 żołnierzy 36. pułku Sikhów
- Przeciw
- Od 8 do 10 tysięcy Afrydów i Orakzajów (szacunki)
- Wynik
- Zdobyte po około siedmiu godzinach; zginęli wszyscy 21
Saragarhi było małym posterunkiem sygnałowym na grzbiecie Samana, łącznikiem między fortami Lockhart i Gulistan. Broniło go 21 żołnierzy 36. pułku Sikhów pod rozkazami havildara Ishara Singha. Dwunastego września 1897 roku, w czasie wielkiego powstania plemion pogranicza, otoczyła go armia Afrydów i Orakzajów, szacowana na 8 do 10 tysięcy ludzi.14
Załogi obu fortów widziały atak, ale nie mogły pomóc. Dwudziestu jeden Sikhów broniło się od dziewiątej rano do wpół do piątej po południu i odparło dwa szturmy. Przy trzecim napastnicy wyważyli drzwi i zrobili wyłom w murze, a obrońcy walczyli dalej w swoich kwaterach, aż nie został nikt. Sygnalista do ostatniej chwili przekazywał meldunki do fortu Lockhart. Wszyscy 21 otrzymali pośmiertnie Indyjski Order Zasługi. Pułk Sikhów armii indyjskiej obchodzi 12 września jako Dzień Saragarhi, a w 2021 roku w Wolverhampton odsłonięto trzymetrowy brązowy posąg sikhijskiego żołnierza, pierwszy w Wielkiej Brytanii pomnik poświęcony właśnie im. Jedno zastrzeżenie: nikt z obrońców nie przeżył, więc szczegóły walki znamy od napastników i obserwatorów z fortów, co odnotował już w 1912 roku kapitan Nevill.15
Dlaczego to miejsce: Mało która obrona była tak jawnie wybrana: 21 ludzi, żadnej szansy na odsiecz, żadnej kapitulacji. Jest siódma, bo upadek posterunku niewiele zmienił w kampanii, jego sława, ogromna w Indiach, gdzie indziej jest mniejsza, a skoro nikt z obrońców nie przeżył, liczby napastników to tylko szacunki (pewność 3).
8 Gwardia Szwajcarska w Rzymie, 1527
- Gdzie
- Okolice bazyliki św. Piotra, Rzym
- Wojna
- Wojna Ligi z Cognac (Sacco di Roma)
- Bronili
- 189 gwardzistów szwajcarskich pod wodzą Kaspara Röista
- Przeciw
- Tysiące lancknechtów cesarza Karola V
- Wynik
- Papież ocalał; 147 gwardzistów poległo, 42 przeżyło
6 maja 1527 roku lancknechci na żołdzie cesarza Karola V, prowadzeni przez Karola III de Bourbon, wdarli się do Rzymu. Między nimi a papieżem Klemensem VII stało 189 ludzi Gwardii Szwajcarskiej pod komendą Kaspara Röista z Zurychu. Byli zawodowymi żołnierzami najętymi do ochrony jednego człowieka. Tego ranka ich zadanie sprowadziło się do kupowania minut.16
Gwardziści przez kilka godzin bronili się w pobliżu bazyliki św. Piotra przed tysiącami napastników. W tym czasie 42 z nich przeprowadziło papieża przez Passetto di Borgo, kryte przejście na murach, z Watykanu do Zamku Świętego Anioła. Reszta została i zginęła: poległo 147 gwardzistów, wśród nich Röist. Klemens VII przeżył. Rzym miał mniej szczęścia: przez kolejne miesiące trwał rabunek, a ofiar wśród ludności cywilnej było ponad 30 tysięcy. Liczby 189, 147 i 42 pochodzą z tradycji samej Gwardii, spisanej przez szwajcarskich i watykańskich historyków. Inne relacje o złupieniu Rzymu podają inne sumy, a niezależna lista poległych się nie zachowała.17
Ta data do dziś jest najważniejszym dniem Gwardii. Rekruci składają przysięgę zawsze 6 maja, w rocznicę walki, a w maju 2027 roku Gwardia uczci 500. rocznicę Sacco di Roma.18
Dlaczego to miejsce: Czystszego przykładu świadomego oporu trudno szukać (5 punktów), a cel został osiągnięty: papież przeżył (skutek 4). Ósme miejsce wynika z małej rozpoznawalności poza pamięcią katolicką i szwajcarską oraz z liczb, które opierają się głównie na tradycji jednej instytucji (pewność 3); przed Szigetvárem o tej samej sumie stoi jako obrona starsza.
9 Szigetvár, 1566
- Gdzie
- Zamek Szigetvár, południowe Węgry
- Wojna
- Wojny habsbursko-tureckie, ostatnia wyprawa Sulejmana
- Bronili
- Miklós Zrínyi i od 2300 do 2500 Węgrów i Chorwatów
- Przeciw
- Armia Sulejmana, od 50 tysięcy żołnierzy regularnych do około 100 tysięcy (szacunki się różnią)
- Wynik
- Upadek 7 września 1566 po ostatnim wypadzie; Zrínyi zginął
W 1566 roku starzejący się sułtan Sulejman Wspaniały po raz ostatni poprowadził armię na Węgry. Na drodze stanął mu zamek Szigetvár, broniony przez Miklósa Zrínyiego, dla Chorwatów Nikolę Zrinskiego, z załogą liczącą od 2300 do 2500 ludzi. Szacunki armii osmańskiej wahają się od 50 tysięcy żołnierzy regularnych do około 100 tysięcy ludzi, a oblężenie zaczęło się na początku sierpnia.19
Załoga broniła się ponad miesiąc. Siódmego września, gdy wewnętrzny zamek leżał w gruzach, Zrínyi wyprowadził ostatnich ludzi pieszo do wypadu i zginął na zamkowym moście, trafiony kilkoma kulami; niemal wszyscy, którzy poszli za nim, polegli. Mit i fakt: starsze książki podają, że Sulejman zmarł kilka dni przed upadkiem zamku, ale nowsze badania sytuują jego śmierć w namiocie w pierwszych godzinach tego samego dnia. Dwór ją ukrył, więc Zrínyi nigdy się o niej nie dowiedział. Historia wydana przez węgierskie ministerstwo obrony nazywa upadek Szigetváru końcem wielkiej epoki tureckich podbojów na Węgrzech. Według niej ballada, którą w następnym stuleciu napisał prawnuk i imiennik Zrínyiego, uczyniła obronę i jego śmierć trwałą częścią węgierskiej świadomości historycznej.20
Dlaczego to miejsce: Wypad Zrínyiego był równie świadomy jak Termopile, a zamek przez ponad miesiąc wstrzymywał ostatnią wyprawę sułtana, stąd wysokie noty za opór i skutek. Poza Węgrami i Chorwacją rozpoznawalność jest skromna, a liczebność armii osmańskiej szacuje się od 50 tysięcy żołnierzy regularnych do około 100 tysięcy (pewność 3), więc zostaje dziewiąte miejsce, z tą samą sumą co Gwardia Szwajcarska.21
10 Camerone, 1863
- Gdzie
- Folwark w Camarón, stan Veracruz, Meksyk
- Wojna
- Interwencja francuska w Meksyku
- Bronili
- 3. kompania Pułku Cudzoziemskiego: 3 oficerów i 62 legionistów
- Przeciw
- Około 2000 meksykańskich kawalerzystów i piechurów
- Wynik
- Pokonani o szóstej wieczorem po walce trwającej od świtu; na nogach zostało 3 legionistów
W 1863 roku Francja walczyła w Meksyku o osadzenie tam własnych rządów, a Legia Cudzoziemska pilnowała dróg w głąb kraju od Veracruz. 30 kwietnia 3. kompania kapitana Jeana Danjou, z podporucznikami Vilainem i Maudetem, była w drodze tam, gdzie oczekiwano dużego konwoju ze srebrem. Pod wioską Camarón około 600 meksykańskich jeźdźców dopadło ją w otwartym terenie i legioniści cofnęli się do zabudowań folwarku, których mury z trzech stron zamykały podwórze.22
Tam, w upale i dymie płonących zabudowań, Danjou kazał swoim ludziom przysiąc, że będą walczyć do końca. Stosunek sił wynosił mniej więcej 62 do 2000, jeden do trzydziestu. Danjou zginął wcześnie, dowództwo przejął Vilain, a po południu resztką oddziału kierował już Maudet. Gdy skończyły się naboje, Maudet z ostatnimi ludźmi ruszył do ataku na bagnety. Bronili się od około dziesiątej rano i według rachunku samej Legii zabili około 300 Meksykanów, drugie tyle raniąc. O szóstej wieczorem, gdy Meksykanie wreszcie zajęli podwórze, na nogach stało jeszcze trzech legionistów. Znaczną część tej historii opowiedzieli właśnie ocaleni, a w 1867 roku ujęto ją w niemal powieściową relację, więc szczegóły są w równym stopniu tradycją co zapisem.23
Co roku 30 kwietnia Legia świętuje Camerone w pułkach, na misjach i na spotkaniach weteranów, a drewnianą dłoń kapitana Danjou niesie się podczas uroczystości.24
Dlaczego to miejsce: Mało która formacja zrobiła z porażki tak pełny mit założycielski, stąd 5 punktów za świadomy opór i za pamięć. Dziesiąte miejsce wynika z tego, że walka niewiele zmieniła w wojnie, a jej sława żyje głównie we Francji i wśród żołnierzy.
11 Xiang Yu pod Gaixia, 202 p.n.e.
- Gdzie
- Gaixia i przeprawa na rzece Wu, wschodnie Chiny
- Wojna
- Wojna Chu z Han
- Bronili
- Xiang Yu z 800 jeźdźcami, na końcu 28
- Przeciw
- Armia Han; w pościg wysłano 5000 jeźdźców
- Wynik
- Xiang Yu odebrał sobie życie; nastała dynastia Han
Po upadku dynastii Qin o władzę nad Chinami walczyło dwóch ludzi: Xiang Yu, hegemon Zachodniego Chu, i Liu Bang z Han. Zimą 203 i 202 roku p.n.e. Xiang Yu siedział zamknięty w obozie pod Gaixia, z wygłodzonym i wyczerpanym wojskiem, otoczony kilkoma pierścieniami wojsk Han i ich sojuszników. Nocą usłyszał, że wróg ze wszystkich stron śpiewa pieśni jego rodzinnego Chu, i uznał, że Han pozyskał już lud Chu.25
Jeszcze tej nocy przebił się na południe z około 800 jeźdźcami. Za nim ruszyło 5000 konnych Han. Pod Dongcheng zostało mu 28 ludzi, z którymi raz jeszcze uderzył na pościg. Nad rzeką Wu czekał miejscowy urzędnik z łodzią i błagał go, by się przeprawił i znów rządził na wschodzie. Xiang Yu odmówił: zabrał stamtąd na zachód 8000 młodych ludzi i żaden nie wrócił. Oddał konia urzędnikowi, walczył pieszo, według Sima Qiana zabił kilkuset żołnierzy Han, po czym poderżnął sobie gardło. Jeszcze w tym samym, 202 roku p.n.e. Liu Bang przyjął tytuł cesarza; Chavannes datuje ten dzień na 28 lutego.26
W Chinach tę historię opowiada się od dwóch tysięcy lat, przede wszystkim w operze i filmie „Żegnaj, moja konkubino”.27
Dlaczego to miejsce: Klasyczna ostatnia obrona Azji: odmowa ucieczki, która zakończyła wojnę domową i otworzyła panowanie Han (skutek 4). Jedenaste miejsce, bo opiera się na jednym starożytnym źródle (pewność 3) i jest mało znana na Zachodzie.
12 Rezang La, 1962
- Gdzie
- Przełęcz koło Chushul w Ladakhu, Indie, na wysokości około 4900 do 5000 m
- Wojna
- Wojna chińsko-indyjska
- Bronili
- Kompania C 13. batalionu Pułku Kumaon: około 120 ludzi
- Przeciw
- Znacznie silniejsze oddziały chińskie (liczebność niepewna)
- Wynik
- Pozycja zdobyta; zginęło 109 do 114 obrońców
W listopadzie 1962 roku armia chińska wdzierała się do Ladakhu. Kompania C 13. batalionu Kumaon pod dowództwem majora Shaitana Singha trzymała Rezang La, przełęcz na wysokości około 4900 metrów, na południowo-wschodnim podejściu do doliny, miasteczka i lotniska Chushul. Grzbiet górski zasłaniał kompanię przed indyjską artylerią, więc działa nie mogły jej wesprzeć. Była zdana na siebie.28
18 listopada Chińczycy otworzyli ciężki ogień artyleryjski i ruszyli dużymi siłami. Kompania stoczyła bój, który indyjski minister obrony nazwał później walką „do ostatniego człowieka i ostatniego naboju”. Major Shaitan Singh zginął i pośmiertnie otrzymał Param Vir Chakra, najwyższe indyjskie odznaczenie bojowe. Liczba poległych bywa różna: indyjski minister obrony mówi o 114, majorze i 113 jego żołnierzach, z kompanii liczącej około 120, a jedno z opracowań liczy 109 zabitych ze 123 oraz 14 ocalałych, w tym dziewięciu ciężko rannych. Sporne są też straty chińskie: od około 500 zabitych i rannych w tym opracowaniu do ponad tysiąca w innych indyjskich szacunkach.29
Pomnik na równinie Chushul stanął w 1963 roku. W 59. rocznicę, w 2021 roku, indyjski minister obrony otworzył go ponownie po przebudowie.30
Dlaczego to miejsce: Kompania, która bez nadziei na wsparcie świadomie trwała do końca na wysokości, gdzie trudno oddychać (5 punktów), i żywa pamięć w Indiach. Dwunaste miejsce, bo nie zmieniła wyniku przegranej wojny, a liczby strat wciąż się różnią (pewność 3).
13 Masada, 73 do 74 n.e.
- Gdzie
- Pustynna twierdza na płaskowyżu nad Morzem Martwym, Judea
- Wojna
- Pierwsza wojna żydowsko-rzymska
- Bronili
- Rebelianci sykariusze z rodzinami: według Józefa Flawiusza 960 osób
- Przeciw
- Rzymski X Legion pod wodzą Flawiusza Silvy
- Wynik
- Według Józefa Flawiusza zbiorowe samobójstwo, gdy Rzymianie wdarli się do środka; przeżyły 2 kobiety i 5 dzieci
Jerozolima padła w 70 roku, ale wojna jeszcze się nie skończyła. Ostatni powstańcy, radykalne ugrupowanie sykariuszy pod wodzą Eleazara ben Jaira, trzymali twierdzę Masada na urwistym płaskowyżu nad Morzem Martwym. W 73 roku namiestnik Flawiusz Silva ruszył na nich z X Legionem i usypał od zachodu ogromny nasyp z kamieni i ubitej ziemi.31
Gdy mur został przełamany, Eleazar, jak pisze Józef Flawiusz, przekonał obrońców, że śmierć jest lepsza od niewoli. Mężczyźni zabili swoje rodziny, a potem siebie, i wkraczający Rzymianie znaleźli 960 ciał. Przeżyły dwie kobiety i pięcioro dzieci, które się ukryły i opowiedziały o wszystkim. Mit czy fakt? Samobójstwo mogło się zdarzyć, ale jedynym źródłem pisanym jest Józef Flawiusz, a wykopaliska Jigaela Jadina w latach 1963 do 1965 odsłoniły, według Jewish Virtual Library, zaledwie 25 szkieletów. Badanie z 2024 roku sugeruje wręcz, że samo oblężenie było krótkie, a nie długie.32
Dla współczesnego Izraela skała stała się symbolem narodowym. Przez lata zaprzysięgano tam żołnierzy, którzy obiecywali, że Masada więcej nie padnie; według rabina Lawrence’a Hoffmana, cytowanego przez Jewish Virtual Library, zwyczaj ten zarzucono w 1986 roku.33
Dlaczego to miejsce: Masada jest słynna i stanowi oś izraelskiej pamięci (rozpoznawalność 4, pamięć 5), więc musi tu być. Trzynaste miejsce, bo to finał oblężenia, a nie wybrana walka na śmierć w polu, a cała historia zależy od jednego starożytnego autora (pewność 2).
14 Twierdza brzeska, 1941
- Gdzie
- Twierdza w Brześciu nad Bugiem, Białoruś (wtedy ZSRR)
- Wojna
- Niemiecka napaść na ZSRR (operacja „Barbarossa”)
- Bronili
- Oddziały radzieckich 6. i 42. Dywizji Strzelców i inne, z rodzinami oficerów
- Przeciw
- Niemiecka 45. Dywizja Piechoty
- Wynik
- Główny opór złamany po tygodniu do 9 dni; ostatni obrońca wzięty 23 lipca
22 czerwca 1941 roku o 4.15, w pierwszej godzinie niemieckiej napaści na Związek Radziecki, 45. Dywizja Piechoty uderzyła na starą twierdzę w Brześciu nad granicznym Bugiem. W środku stały oddziały radzieckiej 6. i 42. Dywizji Strzelców, inne jednostki oraz rodziny oficerów. Zaskoczenie było całkowite, a straty wśród załogi i rodzin ogromne. Niemcy planowali zająć twierdzę w pół dnia.34
Tymczasem odcięte grupy walczyły w twierdzy do końca czerwca. Próby przebicia się zawodziły, a wielu ich uczestników zginęło lub trafiło do niewoli. Fort Wschodni, ostatni silny punkt oporu, padł 30 czerwca. Potem pojedynczy żołnierze kryli się w ruinach jeszcze w lipcu; major Piotr Gawriłow dostał się do niewoli 23 lipca, w 32. dniu wojny. Mit i fakt: oficjalna wersja do dziś mówi, że twierdza broniła się około miesiąca, ale historycy oceniają prawdziwe walki na tydzień do dziewięciu dni, po których zostali już tylko rozproszeni obrońcy, a radziecka opowieść długo przemilczała, że znaczna część załogi trafiła do niemieckiej niewoli.35
W 1965 roku twierdza otrzymała tytuł „Twierdzy-Bohatera”, a 25 września 1971 roku otwarto tam ogromny zespół pomnikowy.36
Dlaczego to miejsce: Ostatni obrońcy walczyli jeszcze długo po tym, jak front odszedł setki kilometrów na wschód, nie mając nic do zyskania poza samym oporem (5 punktów). Czternaste miejsce, bo nie opóźnili inwazji w realny sposób, a dziesięciolecia radzieckiego mitotwórstwa zacierają fakty (pewność 3).
15 Zadwórze, 1920
- Gdzie
- Stacja kolejowa Zadwórze, 33 km od Lwowa
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Bronili
- Około 330 młodych ochotników pod dowództwem kpt. Bolesława Zajączkowskiego
- Przeciw
- 1. Armia Konna Budionnego, ponad dziesięciokrotnie silniejsza
- Wynik
- Batalion zniszczony; 318 poległych, Budionny opóźniony przed Lwowem
W sierpniu 1920 roku, gdy pod Warszawą ważyły się losy wojny, 1. Armia Konna Siemiona Budionnego zbliżała się do Lwowa. Przed nią cofał się batalion około 330 ochotników, w większości młodych lwowiaków, pod dowództwem kapitana Bolesława Zajączkowskiego. 17 sierpnia pod Zadwórzem, 33 kilometry od Lwowa, batalion natknął się na 6. Dywizję Kawalerii.37
Polacy zdobyli pobliskie wzgórze i, jak podaje IPN, przez jedenaście godzin walki odparli sześć szarż konnych; gdy skończyła się amunicja, walczyli kolbami i bagnetami. Szymon Nowak pisze, że ostatni z nich bronili się przy budce kolejowej, gdzie Zajączkowski zagrzewał ich słowami: „Chłopcy! Do ostatniego ładunku!”. Ostatnią kulę przeznaczył dla siebie, by nie dostać się do niewoli. Z około 330 poległo 318, niemal cały batalion. Dzień, który wywalczyli, opóźnił marsz Budionnego i uchronił Lwów przed zdobyciem.38
Bitwę nazywa się polskimi Termopilami, a o Zajączkowskim mówiono czasem „polski Leonidas”. Gdy postanowiono zbudować w Warszawie Grób Nieznanego Żołnierza, Jadwigę Zarugiewiczową, matkę obrońcy Zadwórza, którego ciała nigdy nie odnaleziono, poproszono, jak pisze IPN, o wskazanie jednej z trzech trumien żołnierzy ekshumowanych we Lwowie; wybrana przez nią trumna spoczęła w grobie.39
Dlaczego to miejsce: Ochotniczy batalion, który świadomie walczył do końca (5 punktów) i dał Lwowowi czas, który się liczył (skutek 3). Zamyka listę, bo poza Polską prawie nikt o nim nie słyszał (rozpoznawalność 2).
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy ostatnie obrony
Za ostatnią obronę uznaliśmy walkę, w której wyraźnie słabszy oddział świadomie trwał na pozycji, licząc się z zagładą, niezależnie od tego, czy przeżył. Dlatego jest tu Rorke's Drift, gdzie obrońcy wygrali, a długie oblężenia całych miast, jak Konstantynopol w 1453 roku, zostawiliśmy przewodnikowi po największych oblężeniach w historii. Isandlwana, gdzie brytyjską kolumnę rozbito w otwartym polu, była klęską, a nie wybraną obroną.40
Rozważyliśmy 24 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które ostatnie obrony są najsłynniejsze; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Świadomy opór (×2). 5, gdy garstka świadomie trwała przy beznadziejnej przewadze i walczyła do końca, 1, gdy po prostu dała się zaskoczyć i zmiażdżyć.
- Skutek (×2). 5, gdy rozstrzygnął bitwę lub wojnę, 1, gdy nie zmienił jej przebiegu.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, tradycja jednostki, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi obrona bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Termopile są pierwsze i dlaczego Little Bighorn, najsłynniejsza nazwa zaraz po nich, jest dopiero piąte: Custer atakował i został odcięty, nie wybrał obrony.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Świadomy opór ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Termopile | 5 | 5 | 4 | 5 | 4 | 47 |
| 2 | Alamo | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 45 |
| 3 | Rorke's Drift | 4 | 5 | 2 | 5 | 5 | 41 |
| 4 | Westerplatte | 3 | 5 | 3 | 5 | 5 | 40 |
| 5 | Little Bighorn | 5 | 2 | 3 | 5 | 4 | 39 |
| 6 | Shiroyama | 4 | 4 | 4 | 4 | 3 | 39 |
| 7 | Saragarhi | 4 | 5 | 3 | 4 | 3 | 39 |
| 8 | Gwardia Szwajcarska w Rzymie | 3 | 5 | 4 | 4 | 3 | 38 |
| 9 | Szigetvár | 3 | 5 | 4 | 4 | 3 | 38 |
| 10 | Camerone | 3 | 5 | 2 | 5 | 4 | 37 |
| 11 | Xiang Yu pod Gaixia | 3 | 4 | 4 | 4 | 3 | 36 |
| 12 | Rezang La | 3 | 5 | 3 | 4 | 3 | 36 |
| 13 | Masada | 4 | 3 | 2 | 5 | 2 | 34 |
| 14 | Twierdza brzeska | 3 | 5 | 2 | 4 | 3 | 34 |
| 15 | Zadwórze | 2 | 5 | 3 | 4 | 4 | 34 |
Blisko listy
Pięć obron było blisko i nie weszło do piętnastki:
Wizna, 1939. Była na naszej dawnej liście. Żołnierze kpt. Władysława Raginisa bronili schronów od 7 do 10 września 1939, a on odebrał sobie życie, by się nie poddać. Liczby są jednak niepewne: Paweł Sztama z IPN podaje, że obrońców było prawdopodobnie 720, i przytacza szacunek Tomasza Wesołowskiego: niecałe 650. Niska pewność i mały skutek zostawiają ją za listą.41
Roncesvalles, 778. Straż tylna Rolanda to jedna z wielkich legend Europy, ale historii jest w niej niewiele. Einhard zapisał tylko, że Gaskończycy napadli w Pirenejach na tylną straż Karola Wielkiego, wybili wszystkich do nogi i złupili tabory, a wśród poległych był Roland. „Pieśń o Rolandzie”, powstała około 1100 roku, zamieniła baskijską zasadzkę w epicką bitwę z armią Saracenów. To zasadzka, nie wybrana obrona.42
Hodów, 1694. Relacje mówią o siedmiu chorągwiach z dwóch polskich warowni; Zbigniew Hundert liczy około 400 żołnierzy z Okopów Świętej Trójcy, wśród których husarzem był najwyżej co czwarty, oraz około 200 z Szańca Panny Marii. Utrzymali wieś przeciw znacznie liczniejszej ordzie tatarskiej, która po kilku godzinach walki się wycofała. Jedna z najpiękniejszych obron w polskich dziejach, w dodatku zwycięska, ale poza Polską prawie nieznana i bez większego wpływu na przebieg wojny, więc zostaje tuż za listą.43
Wake, 1941. 11 grudnia 1941 roku załoga 524 żołnierzy piechoty morskiej, marynarzy i żołnierzy armii, wspierana przez cywilnych robotników, odparła japoński desant i zatopiła dwa okręty. Gdy Japończycy wrócili 23 grudnia, dowódca po ponad jedenastu godzinach walki skapitulował, bo dowiedział się, że odsiecz zawrócono. Wspaniała obrona, ale nie ostatnia.44
Gandamak, 1842. W odwrocie z Kabulu kolumna 4500 żołnierzy brytyjskich i indyjskich oraz 12 tysięcy cywilów z taborów została rozbita w przełęczach, a ostatni ludzie 44. Pułku Piechoty stanęli do walki pod Gandamakiem. Do Dżalalabadu dotarł tylko jeden Europejczyk, lekarz William Brydon. To koniec skazanego na klęskę odwrotu, a nie wybrana obrona, i niczego nie rozstrzygnął.45
Zestaw te rozpaczliwe obrony ze wszystkimi innymi rodzajami wojny w przewodniku Największe bitwy w historii albo poznaj wodzów, którzy prowadzili z pierwszej linii, w przewodniku Najwięksi wodzowie w historii.
Co oznacza określenie „ostatnia obrona”?
Angielskie last stand, po polsku zwykle „ostatnia obrona” albo „obrona do ostatniego żołnierza”, to końcowa, zdeterminowana walka ludzi, którzy spodziewają się, że zostaną pokonani. Słownik Collinsa definiuje ją jako ostatnią próbę obrony przed klęską, a słowniki Oxford Learner's Dictionaries podają ją jako przykład znaczenia słowa stand, czyli zdecydowanego wysiłku, by się obronić.46
W tym zestawieniu chodzi o walkę, w której niewielki oddział postanowił utrzymać pozycję wobec dużo liczniejszego przeciwnika, bez względu na to, czy przetrwał. Dlatego obok Termopil i Alamo jest tu Rorke's Drift, gdzie obrońcy zwyciężyli. Bitwy, w których słabszy wygrał, opisujemy w zestawieniu zwycięstw wbrew przewadze, a długie blokady miast i twierdz w artykule o największych oblężeniach w historii.
Czy jakaś ostatnia obrona zakończyła się zwycięstwem?
Tak, kilka. Najbardziej oczywisty przypadek to Rorke's Drift w 1879 roku: około 150 brytyjskich i kolonialnych żołnierzy przez mniej więcej dwanaście godzin odpierało kilka tysięcy wojowników Zulusów i przetrwało. Inne obrony przegrały walkę, a mimo to osiągnęły cel, bo trwały dłużej, niż ktokolwiek planował, albo zyskały czas dla innych, jak Westerplatte w 1939 roku i Zadwórze w 1920 roku.47
Pod Rorke's Drift Zulusi nadeszli około wpół do piątej po południu i szturmowali umocnienia przez całą noc. Gdy walka ucichła, na polu leżało kilkuset zabitych Zulusów (według muzeum około 400), a Brytyjczycy stracili 17 zabitych. Przyznano jedenaście Krzyży Wiktorii. National Army Museum dodaje trzeźwą uwagę: obrona podniosła brytyjskie morale po klęsce pod Isandlwaną, ale na przebieg wojny wpłynęła niewiele.48
Westerplatte to sukces innego rodzaju. O niewielkiej polskiej składnicy wojskowej u wejścia do gdańskiego portu mówi się często, że miała się bronić sześć, ewentualnie dwanaście godzin, do nadejścia odsieczy; Daniel Czerwiński z IPN pisze, że rozkaz ten dotyczył lokalnej niemieckiej prowokacji i że nie wiadomo na pewno, czy komendant, major Henryk Sucharski, wiedział, że odsiecz nie nadejdzie. Nieco ponad 200 ludzi stanęło przeciw siłom niemieckim szacowanym na od nieco ponad 500 do ponad 3000 żołnierzy, wspieranym przez działa pancernika „Schleswig-Holstein” i bombowce nurkujące. Utrzymali się siedem dni i skapitulowali 7 września. Poległo 15 obrońców. Przeczytaj pełną historię obrony Westerplatte.49
Inne obrony zyskały czas, który okazał się ważny. Herodot pisze, że Leonidas odesłał większość greckich sojuszników przed końcem, więc straż tylna pod Termopilami osłoniła ich odwrót. Pod Zadwórzem w sierpniu 1920 roku ochotniczy batalion walczył niemal do ostatniego człowieka. Szymon Nowak pisze, że jego ofiara pozwoliła sąsiednim polskim oddziałom bezpiecznie się wycofać i dała czas na przygotowanie obrony Lwowa.50
Alamo to przypadek trudniejszy. Filmy lubią pokazywać, że Sam Houston wykorzystał oblężenie, by zebrać armię, ale Handbook of Texas przypomina, że przez większość tego czasu był na konwencji w Washington-on-the-Brazos, a nie przy wojsku. Zwłoka pozwoliła natomiast ogłosić niepodległość, powołać rewolucyjny rząd i napisać konstytucję, zanim Santa Anna zdążył uderzyć na osady.51 › Bitwa pod San Jacinto, 1836
Czy ktoś przeżył obronę Alamo?
Tak. W szturmie 6 marca 1836 roku zginęli niemal wszyscy teksańscy żołnierze, ale według historyków muzeum Alamo blisko dwadzieścioro kobiet i dzieci, które przetrwały oblężenie, oszczędzono i pozwolono im wrócić do domów. Przeżył też Joe, niewolnik Williama Travisa, oraz Susanna Dickinson, najbardziej znana z ocalałych, z małą córką.52
Po bitwie meksykańscy żołnierze znaleźli Susannę, żonę obrońcy Almerona Dickinsona, i jej córkę Angelinę. Santa Anna przesłuchał kobiety, dał każdej koc i dwa srebrne dolary, po czym je uwolnił. Następnie wysłał Dickinson do Sama Houstona z listem zawierającym ostrzeżenie; dotarła do niego w Gonzales około 12 marca. Joe zeznał później przed rządem Teksasu, że wziął broń i walczył u boku Travisa, a po bitwie został trafiony kulą z pistoletu i pchnięty bagnetem, zanim powstrzymał to meksykański kapitan. Santa Anna przesłuchał go w Béxar i dał mu wolność. Stare powiedzenie, że Termopile miały swojego posłańca klęski, a Alamo żadnego, opiera się według historyków muzeum Alamo na micie: obrona Alamo miała ocalałych. Przeczytaj pełną historię bitwy o Alamo.53
Które bitwy nazywa się polskimi Termopilami?
Tym mianem określa się dwie bitwy. Najczęściej chodzi o Wiznę z września 1939 roku, a drugą jest Zadwórze z sierpnia 1920 roku. W obu przypadkach niewielki polski oddział walczył niemal do końca przeciw znacznie liczniejszemu wrogowi i w obu dowódca wybrał śmierć zamiast niewoli.54
Zadwórze było pierwsze. 17 sierpnia 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, ochotniczy batalion kapitana Bolesława Zajączkowskiego, cofający się w stronę Lwowa, został dopadnięty pod Zadwórzem przez konnicę Budionnego. Polacy zdobyli wzgórze i stację kolejową i, jak podaje IPN, przez jedenaście godzin odparli sześć szarż konnych. Gdy skończyła się amunicja, walczyli kolbami i bagnetami, a na końcu Zajączkowski odebrał sobie życie, by nie trafić do niewoli. IPN podaje, że poległo 318 obrońców. Szymon Nowak pisze, że bitwa przeszła do legendy jako polskie Termopile, a o Zajączkowskim mówiono czasem „polski Leonidas”. Przeczytaj pełną historię bitwy pod Zadwórzem.55
Wizna zyskała to miano dziewiętnaście lat później. Jej odcinek obrony, długi na około 9 kilometrów, leżał w widłach Biebrzy i Narwi i osłaniał drogi przez bagna w stronę Białegostoku. Główną linię tworzyło sześć ciężkich żelbetowych schronów, które zaczęto budować dopiero wiosną 1939 roku i nigdy w pełni nie ukończono. Gdy pozycji nie dało się już utrzymać, Raginis odebrał sobie życie; według Muzeum Polskich Formacji Granicznych rozerwał się granatem. Jego szczątki ekshumowano w 2011 roku i zidentyfikowano dzięki badaniom DNA, a 10 września 2011 roku pochowano je w mogile wojennej urządzonej w rozbitym schronie dowodzenia, w którym zginął.56
Czy to porównanie jest uczciwe? Pod jednym względem tak: jak pod Termopilami, w obu przypadkach niewielki oddział opóźniał wroga na wąskim przejściu. To określenie zaciera jednak istotne różnice. Pod Termopilami walczyła koalicja greckich miast licząca tysiące ludzi, a pod Wizną broniono się w betonowych schronach zbudowanych na kilka miesięcy przed wojną. Jest hołdem, a nie miarą.
Umiesz ułożyć je w czasie? Zagraj w Ułóż bitwy w kolejności.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Livius.org, „Thermopylae (480 BCE)”; Herodot, „Herodotus on Thermopylae”. ↩
- Herodot, „Herodotus on Thermopylae”; Livius.org, „Thermopylae (480 BCE)”; Visit Greece, „Thermopyles”. ↩
- The Alamo, „Battle and Revolution”; Stephen L. Hardin, „Alamo, Battle of the”. ↩
- Stephen L. Hardin, „Alamo, Battle of the”; The Alamo, „Battle and Revolution”; Handbook of Texas, „San Jacinto, Battle of”; The Alamo, „Myths and Legends”. ↩
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”. ↩
- Military History Matters 124, „Rorke’s Drift”; National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”. ↩
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”. ↩
- Muzeum Gdańska, „Wartownia nr 1 na Westerplatte”; Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, „Historia półwyspu Westerplatte”; Muzeum Historii Polski, „The defence of Westerplatte”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „The defence of Westerplatte”; Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, „Historia półwyspu Westerplatte”; Instytut Pamięci Narodowej, „Westerplatte”; Muzeum Gdańska, „Wartownia nr 1 na Westerplatte”. ↩
- National Park Service, „The Battle of the Little Bighorn”. ↩
- National Park Service, „The Battle of the Little Bighorn”; National Park Service, „A Chronology of the Battle of the Little Bighorn”; National Park Service, „Then + Now”; National Park Service, „Fighting for the Black Hills”; National Park Service, „Indian Memorial”. ↩
- Kotobank, „西南戦争 (wojna Seinan)”; William Elliot Griffis, „The Mikado's Empire”; Augustus H. Mounsey, „The Satsuma Rebellion”; National Diet Library of Japan, „Satsuma Rebellion”. ↩
- Augustus H. Mounsey, „The Satsuma Rebellion”; William Elliot Griffis, „The Mikado's Empire”; National Diet Library of Japan, „Satsuma Rebellion”; Kotobank, „西南戦争 (wojna Seinan)”. ↩
- The Tribune, „The Battle of Saragarhi (1897): A saga of valour”; H. L. Nevill, „Campaigns on the North-West Frontier”; Forces News, „Battle of Saragarhi”. ↩
- H. L. Nevill, „Campaigns on the North-West Frontier”; The Tribune, „The Battle of Saragarhi (1897): A saga of valour”; National Army Museum, „Miniature memorial obelisk commemorating the Battle of Saragarhi”; City of Wolverhampton Council, „Historic new memorial to Sikh soldiers officially unveiled in Wolverhampton”. ↩
- Historisches Lexikon der Schweiz, „Sacco di Roma”; Vatican News, „Schweizer Garde”. ↩
- Historisches Lexikon der Schweiz, „Päpstliche Schweizergarde”; Vatican News, „Schweizer Garde”; Historisches Lexikon der Schweiz, „Sacco di Roma”. ↩
- Historisches Lexikon der Schweiz, „Päpstliche Schweizergarde”; America Magazine, „Swiss Guard to mark 500th anniversary of the Sack of Rome”. ↩
- Honvédelem.hu, „The Siege of Szigetvár, August-September 1566”; Hrvatska enciklopedija, „Siget”. ↩
- Hrvatska enciklopedija, „Siget”; Pál Fodor, „Miklós Zrínyi and Süleyman’s Death (PDF)”; Honvédelem.hu, „The Siege of Szigetvár, August-September 1566”. ↩
- Honvédelem.hu, „The Siege of Szigetvár, August-September 1566”; Hrvatska enciklopedija, „Siget”. ↩
- Fondation Napoléon, „Document”. ↩
- Ministère des Armées, rozkaz dzienny nr 46 na Camerone, 30 kwietnia 2024; Élysée, „Cérémonie de Camerone à Aubagne”; Fondation Napoléon, „Document”. ↩
- Ministère des Armées, rozkaz dzienny nr 46 na Camerone, 30 kwietnia 2024; Élysée, „Cérémonie de Camerone à Aubagne”. ↩
- Sima Qian, „Les mémoires historiques de Se-ma-Ts’ien, tome II”; Kotobank, „垓下の戦い (bitwa pod Gaixia)”. ↩
- Sima Qian, „Les mémoires historiques de Se-ma-Ts’ien, tome II”; Kotobank, „劉邦 (Liu Bang)”. ↩
- The China Project, „Film Friday”. ↩
- Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, „Lest We Forgot”. ↩
- Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, „Lest We Forgot”; Biuro Rajnatha Singha, „Raksha Mantri Shri Rajnath Singh dedicates to the Nation renovated Rezang La Memorial at Chushul in Ladakh”; Broadsword, „Renovated Rezang La memorial honours gallant Indian defenders in 1962 war”. ↩
- Biuro Rajnatha Singha, „Raksha Mantri Shri Rajnath Singh dedicates to the Nation renovated Rezang La Memorial at Chushul in Ladakh”. ↩
- Józef Flawiusz, „The Wars of the Jews”; Jewish Virtual Library, „Masada”. ↩
- Józef Flawiusz, „The Wars of the Jews”; Jewish Virtual Library, „Masada”. ↩
- Jewish Virtual Library, „Masada”. ↩
- Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „Hall 2. «Battle»”; Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „О Брестской крепости”; Pen & Sword Books, „Rostislav Aliev”. ↩
- Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „Hall 2. «Battle»”; Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „О Брестской крепости”; Pen & Sword Books, „Rostislav Aliev”; Roger Moorhouse, „The Fortress at Brest”; Osteuropa 12/2010, „Heroism, Tragedy, Courage”. ↩
- Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „О Брестской крепости”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „101. rocznica bitwy pod Zadwórzem, 21 sierpnia 2021”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „101. rocznica bitwy pod Zadwórzem, 21 sierpnia 2021”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „101. rocznica bitwy pod Zadwórzem, 21 sierpnia 2021”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”; Instytut Pamięci Narodowej, „Jadwiga Zarugiewicz (1879-1968)”. ↩
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Obrona Wizny”; Muzeum Polskich Formacji Granicznych, „Władysław Raginis”. ↩
- Einhard, „Einhard”; Cours de Civilisation Française de la Sorbonne, „The Song of Roland”. ↩
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, „Jaka husaria walczyła pod Hodowem w 1694 r.?”. ↩
- The National WWII Museum, „The Battle of Wake Island”. ↩
- National Army Museum, „First Afghan War”. ↩
- Collins English Dictionary, „someone's last stand”; Oxford Learner's Dictionaries, „stand”. ↩
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”; Muzeum Historii Polski, „The defence of Westerplatte”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „The defence of Westerplatte”; Muzeum Gdańska, „Wartownia nr 1 na Westerplatte”; Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, „Historia półwyspu Westerplatte”. ↩
- Herodot, „Herodotus on Thermopylae”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- Stephen L. Hardin, „Alamo, Battle of the”. ↩
- The Alamo, „Myths and Legends”; Margaret S. Henson, „Dickinson, Susanna Wilkerson”. ↩
- Margaret S. Henson, „Dickinson, Susanna Wilkerson”; Nolan Thompson, „Joe”; The Alamo, „Myths and Legends”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Obrona Wizny”; Muzeum Polskich Formacji Granicznych, „Władysław Raginis”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „101. rocznica bitwy pod Zadwórzem, 21 sierpnia 2021”; Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Obrona Wizny”; Muzeum Polskich Formacji Granicznych, „Władysław Raginis”; Muzeum Polskich Formacji Granicznych, „Poszukiwania i ekshumacja szczątków kpt. Władysława Raginisa 2010-2011 r.”; Instytut Pamięci Narodowej, „Uroczystość pogrzebowa kpt. Władysława Raginisa i por. Stanisława Brykalskiego, bohaterów spod Wizny, 10 września 2011”. ↩
Źródła
- Livius.org (Jona Lendering), „Thermopylae (480 BCE)” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 7.202 do 7.223, przekł. ang. G. C. Macaulay, Livius.org, „Herodotus on Thermopylae” (po angielsku)
- Visit Greece (Greek National Tourism Organisation), „Thermopyles” (po angielsku)
- The Alamo (oficjalna strona), „Battle and Revolution” (po angielsku)
- Stephen L. Hardin, „Alamo, Battle of the”, Handbook of Texas, Texas State Historical Association (po angielsku)
- Handbook of Texas, Texas State Historical Association, „San Jacinto, Battle of” (po angielsku)
- The Alamo (oficjalna strona), „Myths and Legends” (po angielsku)
- National Army Museum, „Defence of Rorke's Drift” (po angielsku)
- Military History Matters 124 (Chris Peers), w serwisie The Past, „Rorke’s Drift: why did the Zulus lose?” (po angielsku)
- Muzeum Gdańska, „Wartownia nr 1 na Westerplatte”
- Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, „Historia półwyspu Westerplatte”
- Muzeum Historii Polski, polishhistory.pl (Daniel Czerwiński, IPN), „The defence of Westerplatte: the first battle of the Second World War” (po angielsku)
- Instytut Pamięci Narodowej, „Westerplatte: symbol prawdy i odpowiedzialności”
- National Park Service, Little Bighorn Battlefield National Monument, „The Battle of the Little Bighorn” (po angielsku)
- National Park Service, Little Bighorn Battlefield National Monument, „A Chronology of the Battle of the Little Bighorn” (po angielsku)
- National Park Service, Battlefields, „Then + Now: Little Bighorn Battlefield National Monument” (po angielsku)
- National Park Service, „Fighting for the Black Hills: Understanding Indigenous Perspectives on the Great Sioux War of 1876-1877” (po angielsku)
- National Park Service, Little Bighorn Battlefield National Monument, „Indian Memorial” (po angielsku)
- Kotobank (hasła z encyklopedii Nipponica, Heibonsha, słownika Yamakawa i in.), „西南戦争 (wojna Seinan)” (po japońsku)
- William Elliot Griffis, „The Mikado's Empire”, wyd. 5 (Nowy Jork: Harper & Brothers, copyright 1886), s. 585-586 (po angielsku)
- Augustus H. Mounsey, „The Satsuma Rebellion: An Episode of Modern Japanese History” (Londyn: John Murray, 1879), s. 208-220 (po angielsku)
- National Diet Library of Japan, Modern Japan in archives, „Satsuma Rebellion” (po angielsku)
- The Tribune (Ravneet Kaur), „The Battle of Saragarhi (1897): A saga of valour” (po angielsku)
- H. L. Nevill, Campaigns on the North-West Frontier (Londyn: John Murray, 1912), s. 267 do 270, Internet Archive, „Campaigns on the North-West Frontier” (po angielsku)
- Forces News (BFBS), „Battle of Saragarhi: remembering a proud last stand” (po angielsku)
- National Army Museum, Online Collection, „Miniature memorial obelisk commemorating the Battle of Saragarhi” (po angielsku)
- City of Wolverhampton Council, „Historic new memorial to Sikh soldiers officially unveiled in Wolverhampton” (po angielsku)
- Historisches Lexikon der Schweiz (Urban Fink), „Sacco di Roma” (po włosku)
- Vatican News, „Schweizer Garde: Vereidigung erneut unter Pandemie-Bedingungen” (po niemiecku)
- Historisches Lexikon der Schweiz (Roland Beck-von Büren), „Päpstliche Schweizergarde” (po niemiecku)
- America Magazine (Vatican News), „Swiss Guard to mark 500th anniversary of the Sack of Rome” (po angielsku)
- Honvédelem.hu (Hungarian Ministry of Defence portal), from For the Homeland Unto Death: 1100 years, „The Siege of Szigetvár, August-September 1566” (po angielsku)
- Hrvatska enciklopedija (Leksikografski zavod Miroslav Krleža), „Siget” (po chorwacku)
- Pál Fodor, Szabolcs Varga, „Miklós Zrínyi and Süleyman’s Death”, Történelmi Szemle 2016/2, streszczenie angielskie, Instytut Historii, Research Centre for the Humanities, „Miklós Zrínyi and Süleyman’s Death (PDF)” (po angielsku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org (relacja Louisa Noira, 1867), „Document : Récit de Camerone, 30 avril 1863 (Mexique)” (po francusku)
- Ministère des Armées, État-major des armées, rozkaz dzienny nr 46 na Camerone, 30 kwietnia 2024 (PDF, po francusku)
- Élysée (Kancelaria Prezydenta Francji), „Cérémonie de Camerone à Aubagne” (po francusku)
- Sima Qian, Shiji, rozdz. 7 i 8, przekł. fr. Édouard Chavannes, Les mémoires historiques de Se-ma Ts’ien, t. 2 (Paryż: Ernest Leroux, 1897), s. 316-320 i 381, Internet Archive, „Les mémoires historiques de Se-ma-Ts’ien, tome II” (po francusku)
- Kotobank (hasła z encyklopedii Nipponica i słowników Yamakawa oraz Ōbunsha), „垓下の戦い (bitwa pod Gaixia)” (po japońsku)
- Kotobank (hasła z encyklopedii Nipponica, autor Kageyama Tsuyoshi, i innych japońskich wydawnictw), „劉邦 (Liu Bang)” (po japońsku)
- The China Project (David Seamans), „Film Friday: Xiang Yu, the tragic Chinese hero” (po angielsku)
- Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses (Ramesh Phadke), „Lest We Forgot: The Battle of Rezang La” (po angielsku)
- Biuro Rajnatha Singha, ministra obrony Indii, „Raksha Mantri Shri Rajnath Singh dedicates to the Nation renovated Rezang La Memorial at Chushul in Ladakh” (po angielsku)
- Broadsword (Ajai Shukla), „Renovated Rezang La memorial honours gallant Indian defenders in 1962 war” (po angielsku)
- Józef Flawiusz, Wojna żydowska, ks. 7, rozdz. 8 i 9, przekł. ang. William Whiston, Project Gutenberg, „The Wars of the Jews” (po angielsku)
- Jewish Virtual Library, „Masada” (po angielsku)
- Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „Hall 2. «Battle»” (po angielsku)
- Zespół Memorialny „Brzeska Twierdza-Bohater”, „О Брестской крепости” (po rosyjsku)
- Pen & Sword Books, strona autora Rostislava Alieva, The Siege of Brest 1941, „Rostislav Aliev” (po angielsku)
- Roger Moorhouse, „The Fortress at Brest: a story of heroism, sacrifice and unreconstructed Soviet historiography” (po angielsku)
- Osteuropa 12/2010 (Alena Paškovič, Christian Ganzer), „Heroism, Tragedy, Courage: The Museum for the Defence of the Brest Fortress” (streszczenie po angielsku)
- Instytut Pamięci Narodowej, „101. rocznica bitwy pod Zadwórzem, 21 sierpnia 2021”
- Szymon Nowak, „Bohaterowie spod Zadwórza” (Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2020), s. 6, 28-29, 32-33
- Instytut Pamięci Narodowej, „Jadwiga Zarugiewicz (1879-1968)”
- Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia (Paweł Sztama), „Obrona Wizny”
- Muzeum Polskich Formacji Granicznych (Miłosz Filipowiak), „Władysław Raginis”
- Einhard, Życie Karola Wielkiego, rozdz. 9, przekł. S. E. Turner, Internet Medieval Sourcebook, Fordham University, „Einhard: The Life of Charlemagne” (po angielsku)
- Cours de Civilisation Française de la Sorbonne, „The Song of Roland: the epic that founded French literature” (po angielsku)
- Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie (Zbigniew Hundert), „Jaka husaria walczyła pod Hodowem w 1694 r.?”
- The National WWII Museum (Gregory J. W. Urwin), „The Battle of Wake Island: Nation's Morale Lifted in 1941” (po angielsku)
- National Army Museum, „First Afghan War” (po angielsku)
- Collins English Dictionary, „someone's last stand” (po angielsku)
- Oxford Learner's Dictionaries, „stand” (rzeczownik) (po angielsku)
- Margaret S. Henson, „Dickinson, Susanna Wilkerson”, Handbook of Texas, Texas State Historical Association (po angielsku)
- Nolan Thompson, „Joe”, Handbook of Texas, Texas State Historical Association (po angielsku)
- Muzeum Polskich Formacji Granicznych (Miłosz Filipowiak), „Poszukiwania i ekshumacja szczątków kpt. Władysława Raginisa 2010-2011 r.”
- Instytut Pamięci Narodowej, „Uroczystość pogrzebowa kpt. Władysława Raginisa i por. Stanisława Brykalskiego, bohaterów spod Wizny, 10 września 2011”
