Kim był Sulejman Wspaniały?
Sulejman Wspaniały był sułtanem osmańskim, za którego panowania imperium osiągnęło szczyt. Zdobył Belgrad i Rodos, w 1526 roku zniszczył armię węgierską pod Mohaczem, a w 1529 roku obległ Wiedeń, który się obronił. Zreformował też i skodyfikował prawo osmańskie, dlatego późniejsze pokolenia nazwały go Kanuni, czyli Prawodawcą.
Za Sulejmana Wspaniałego imperium osmańskie osiągnęło szczyt potęgi, bogactwa i świetności. W panowaniu trwającym niemal pół wieku przesunął jego granice daleko w głąb Europy i na obszar Morza Śródziemnego, rozbił królestwo Węgier i obległ sam Wiedeń. Współcześni mu ludzie Zachodu nazywali go Wspaniałym; późniejsze pokolenia zapamiętały go jako Kanuni, Prawodawcę.1
Młodość
Sulejman urodził się w Trapezuncie nad Morzem Czarnym, według tureckiej Encyklopedii Islamu (TDV) 6 listopada 1494 roku, choć Britannica dopuszcza okres od listopada 1494 do kwietnia 1495 roku. Był jedynym synem Selima I, zdobywcy Syrii i Egiptu, oraz Hafsy Sułtan. Wychowywał się na prowincjonalnym dworze ojca w Trapezuncie, a jego pierwszym znanym nauczycielem był Hayreddin Efendi.2
Jak każdy osmański książę uczył się rządzić, rządząc. Za dziadka Bajazyda II otrzymał w 1509 roku namiestnictwo Kaffy (Kefe) na Krymie, a za ojca od 1513 roku przez około siedem lat zarządzał Manisą w zachodniej Azji Mniejszej. Gdy Selim zmarł we wrześniu 1520 roku, nie było braci, z którymi trzeba by walczyć o tron: Sulejman dotarł do Üsküdaru i 30 września 1520 roku objął władzę.3
Droga do potęgi: marsz w Europę
Po objęciu tronu w 1520 roku Sulejman od razu uderzył na Europę. Zdobył wielką twierdzę Belgrad w 1521 roku i należącą do joannitów wyspę Rodos w 1522 roku, torując sobie drogę w górę Dunaju przeciw królestwu Węgier, tarczy Europy Środkowej.4
Rodos był trudniejszą zdobyczą. Flota wypłynęła ze Stambułu 4 czerwca 1522 roku, a joannici bronili się za murami aż do 20 grudnia, gdy skapitulowali na warunkach. Według TDV sułtan spotkał się z wielkim mistrzem Philippe'em Villiers de L'Isle-Adamem i pozwolił rycerzom opuścić wyspę; Britannica datuje upadek Rodos na przełom 1522 i 1523 roku. Belgrad i Rodos, dwie placówki, które oparły się Mehmedowi II, znalazły się w rękach osmańskich.5
Kampanie
W 1526 roku na równinie pod Mohaczem działa i janczarzy Sulejmana rozbili armię węgierską w ciągu około dwóch godzin walki; król zginął, uciekając z pola bitwy, a królestwo stanęło otworem. Trzy lata później Sulejman poprowadził wojnę pod mury Wiednia, lecz miasto się obroniło. Po 17 dniach, gdy deszcz, zimno i nieudane szturmy wyczerpały jego armię, a pora roku była już późna, w połowie października odstąpił od oblężenia; było to pierwsze niepowodzenie w jego pochodzie. Na północy wybrał pokój: w 1533 roku zawarł z królem Polski Zygmuntem I Starym pokój wieczysty, który na dziesięciolecia uchronił południowo-wschodnie pogranicze Polski przed wielką wojną z Turcją.6
Mohacz nie zamknął sprawy węgierskiej, tylko ją otworzył. O opuszczoną koronę upomnieli się zarówno arcyksiążę Ferdynand Habsburg, jak i wojewoda siedmiogrodzki Jan Zápolya, a Sulejman poparł Jana jako swojego lennego króla. Marsz na Wiedeń w 1529 roku miał jednym ciosem położyć kres wtrącaniu się Habsburgów. Druga wielka wyprawa, w 1532 roku, utknęła pod małą twierdzą Güns (Kőszeg), której obronę Britannica nazywa znakomitą, a armia habsburska w ogóle nie wyszła do bitwy; w 1533 roku sułtan zgodził się na rozejm z Ferdynandem.7
Wschód ciągnął go w przeciwną stronę. W pierwszej wojnie z safawidzką Persją, w latach 1534 i 1535, wkroczył do Tebryzu, a 30 listopada 1534 roku do Bagdadu, gdzie przezimował; podbój Iraku dopełnił dzieła jego ojca. Później przyszły jeszcze dwie wyprawy perskie: w latach 1548 i 1549, która przyniosła ziemie wokół jeziora Wan, i w latach 1554 i 1555, która pokazała, jak trudno ujarzmić Safawidów; pierwszy formalny pokój osmańsko-safawidzki podpisano w 1555 roku.8
Gdy w 1540 roku zmarł Jan Zápolya, a wojska austriackie znów ruszyły naprzód, Sulejman zmienił politykę na Węgrzech. 2 września 1541 roku wkroczył do Budy i uczynił ją stolicą osmańskiej prowincji; po kampaniach 1541 i 1543 roku dawne królestwo rozpadło się na trzy części: habsburski pas na północy i zachodzie, osmańskie Węgry nad środkowym Dunajem i lenny Siedmiogród. Pokój uznający ten podział podpisano w 1562 roku.9
Na morzu jego admirał Chajr ad-Din Barbarossa pokonał 28 września 1538 roku pod Prewezą połączone floty Wenecji i Hiszpanii pod wodzą Andrei Dorii, dając Osmanom inicjatywę na Morzu Śródziemnym aż do bitwy pod Lepanto w 1571 roku. Britannica wylicza resztę dokonań floty: zdobycie Trypolisu w 1551 roku, rozbicie hiszpańskiej wyprawy pod Dżerbą w 1560 roku, nieudaną próbę zdobycia Diu w Indiach w 1538 roku i porażkę pod Maltą w 1565 roku.10
Charakter i styl dowodzenia
Ci, którzy go spotkali, opisują człowieka powściągliwego i opanowanego. TDV przytacza relację weneckiego posła z 1520 roku, któremu młody sułtan wydał się wysoki, szczupły i łagodny. Ogier Ghiselin de Busbecq, poseł habsburski, który znał go w ostatnich latach życia, pisał o jego majestatycznej postawie i nazywał go człowiekiem rozważnym i umiarkowanym, który nawet w młodości nie pił wina, a w przestrzeganiu religii był niezwykle surowy.11
Rządził przez zdolnych ministrów i mocno na nich polegał. Jego towarzysz İbrahim, wyniesiony ze sługi domowego do godności wielkiego wezyra, był przez ponad dekadę jego najbliższym współpracownikiem, dopóki w marcu 1536 roku sułtan nie kazał go stracić w pałacu. Wbrew osmańskiemu zwyczajowi poślubił Hürrem, brankę z haremu, a Busbecq odnotował, że pozostał jej wierny. Zarówno Busbecq, jak i opracowanie oksfordzkie przypominają ciemniejszą stronę: w 1553 roku kazał stracić najstarszego syna Mustafę, podejrzewanego o bunt, o co rozmówcy Busbecqa obwiniali wpływ Hürrem, a w 1561 roku zgładzono jego syna Bajazyda, który przegrał wojnę o sukcesję z bratem Selimem.12
Jako wódz prowadził wojska osobiście, od Belgradu po Bagdad, i zmarł w polu. Był raczej planistą niż hazardzistą, gotowym odstąpić od Wiednia albo przyjąć rozejm, gdy odległość, pogoda i zaopatrzenie obracały się przeciw niemu. Busbecq pisze, że Wiedeń pozostał dla niego otwartą raną i że sułtan pragnął trzech rzeczy: ukończyć swój meczet, odnowić akwedukty Konstantynopola i zdobyć Wiedeń. Dwie pierwsze osiągnął.13
Prawodawca
Sulejman był kimś więcej niż zdobywcą. Dzięki pracy nad prawem imperium, która uzgadniała sułtańskie prawo dynastyczne z prawem islamskim, zapamiętano go jako Kanuni, Prawodawcę, choć przydomek ten przyjął się dopiero długo po jego śmierci: TDV wywodzi go z dziejów imperium spisanych w XVIII wieku przez Dymitra Kantemira. Przewodził złotemu wiekowi architektury, poezji i sztuki, a wielki architekt Sinan wzniósł dla niego w Stambule meczet Süleymaniye, ukończony w 1557 roku. Sam napisał około 3000 wierszy po turecku i persku, głównie pod przydomkiem Muhibbi, i był mecenasem poety Bâkîego.14
Śmierć i dziedzictwo
Sulejman zmarł w 1566 roku, stary i schorowany (cierpiał na podagrę), podczas wyprawy na Węgry: śmierć zastała go w obozie pod oblężonym Szigetvárem w nocy z 6 na 7 września, tuż przed upadkiem twierdzy. Zgon ukrywano przed wojskiem; rozkazy wydawano w jego imieniu, dopóki nie dotarto do syna Selima, a ogłoszono go dopiero pod Belgradem, gdzie odprawiono modlitwę pogrzebową. Pochowano go w Stambule w grobowcu przy meczecie Süleymaniye, obok grobowca Hürrem.15
Zostawił imperium znacznie większe, niż je zastał; jego trwające 46 lat panowanie, najdłuższe spośród wszystkich sułtanów osmańskich, pamięta się jako osmański złoty wiek. Britannica przypisuje mu dokończenie przemiany bizantyjskiego Konstantynopola w Stambuł, godną stolicę wielkiego imperium tureckiego i islamskiego, oraz ozdobienie Mekki, Damaszku i Bagdadu meczetami, mostami i akweduktami.16
Zobacz jego wielkie zwycięstwo pod Mohaczem, poznaj jego ojca Selima I albo innych wielkich wodzów imperium osmańskiego.
