Jakie były największe bitwy imperium osmańskiego?
W naszym rankingu dwie największe to zdobycie Konstantynopola w 1453 roku, które dało Osmanom stolicę, i odsiecz wiedeńska w 1683 roku, od której zaczął się ich odwrót z Europy Środkowej, a dalej Gallipoli (1915 do 1916), Mohacz (1526) i Lepanto (1571). Piętnaście bitew obejmuje okres od Kosowego Pola w 1389 roku po Megiddo w 1918 roku, zwycięstwa i klęski, w tym Ankarę w 1402 roku, gdzie Timur pojmał sułtana, a państwo omal się nie rozpadło.
Przez stulecia imperium osmańskie było wielką potęgą rozpiętą między Europą a Azją, a jego historię zapisano na polu bitwy. Oto bitwy, które je zbudowały i wyznaczyły granice jego zasięgu, od krucjaty zmiażdżonej pod Nikopolis i murów Konstantynopola po punkty zwrotne pod Lepanto i Wiedniem oraz ostatnie bitwy o Gallipoli i pod Megiddo, triumfy i klęski. Ułożyliśmy je według punktów, nie według dat, a jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście.1
1 Konstantynopol, 1453
- Gdzie
- Konstantynopol (dziś Stambuł), stolica Cesarstwa Bizantyńskiego
- Wojna
- Podbój Bizancjum przez Turków osmańskich
- Strony
- Imperium Osmańskie (sułtan Mehmed II) przeciw Bizancjum (cesarz Konstantyn XI) i ochotnikom z Genui
- Siły
- Ponad 100 tysięcy Turków (według niektórych relacji około 150 tysięcy) wobec około 7 tysięcy obrońców
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie: miasto zdobyte szturmem 29 maja 1453 po 53 dniach oblężenia
W 1453 roku z Cesarstwa Bizantyńskiego została właściwie sama stolica. Młody sułtan Mehmed II obległ ją na początku kwietnia z armią, którą Foundation of the Hellenic World i wenecki naoczny świadek Nicolò Barbaro szacują na około 150 tysięcy ludzi, a opracowanie EBSCO na ponad 100 tysięcy. Cesarz Konstantyn XI miał około 7 tysięcy ludzi, w tym 2 tysiące cudzoziemców, a wsparło go jeszcze 700 Genueńczyków Giovanniego Giustinianiego.2
Odpowiedzią Mehmeda na stare mury lądowe był proch. Ludwisarz Urban służył najpierw Bizantyjczykom, ale przeszedł do sułtana, który płacił mu znacznie lepiej. Żeby ominąć zaporę w porcie, Turcy przeciągnęli lądem na natłuszczonych wałkach, za Galatą, około osiemdziesięciu okrętów i spuścili je na wody Złotego Rogu. Po mniej więcej siedmiu tygodniach ostrzału mury były mocno popękane, a nad ranem 29 maja Mehmed rzucił wojska do generalnego szturmu. Ostatni cesarz zginął w walce, a miasto przez trzy dni plądrowano. Bizantyjczyk cytowany przez Foundation of the Hellenic World zanotował, że wszystko rozstrzygnęły działa.3
Dla Osmanów był to początek prawdziwego imperium. Mehmed wjechał do miasta jako zwycięzca, uczynił je swoją nową stolicą i przeszedł do historii jako Fatih, czyli Zdobywca. Turcja do dziś obchodzi 29 maja rocznicę zdobycia Stambułu.4
Dlaczego to miejsce: Pierwsze miejsce, bo tylko ten wpis ma komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: żaden inny dzień nie znaczył więcej dla państwa osmańskiego, które zyskało stolicę i rangę imperium. Traci tylko na pewności źródeł, bo liczebność armii Mehmeda wciąż jest sporna.
2 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Wiedeń i wzgórza Kahlenbergu, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka
- Strony
- Imperium Osmańskie (wielki wezyr Kara Mustafa) przeciw załodze Wiednia i odsieczy wojsk cesarskich, niemieckich i polskich (król Jan III Sobieski)
- Siły
- Około 120 tysięcy Turków pod Wiedniem wobec 16 tysięcy obrońców i 65 do 69 tysięcy żołnierzy odsieczy
- Wynik
- Klęska osmańska: oblężenie przerwane 12 września 1683; straty tureckie 10 do 15 tysięcy
W 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa poprowadził jedną z największych armii, jakie Turcy wysłali kiedykolwiek na zachód: z Edirne wyszło około 200 tysięcy ludzi, w tym 80 tysięcy ludzi w taborach, a około 120 tysięcy otoczyło Wiedeń 14 lipca. Hrabia Starhemberg bronił stolicy Habsburgów z 11 tysiącami żołnierzy i 5 tysiącami straży miejskiej. Przez dwa miesiące tureccy minerzy wysadzali wyłomy w murach i na początku września miasto straciło połowę obrońców.5
12 września odsiecz w sile 65 do 69 tysięcy żołnierzy cesarskich, niemieckich i polskich pod wodzą króla Jana III Sobieskiego zeszła ze wzgórz Kahlenbergu. Późnym popołudniem ruszyła szarża około 20 tysięcy jeźdźców, a armia turecka pękła i uciekła, tracąc 10 do 15 tysięcy ludzi. Sobieski napisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.6
Dla imperium skończyła się epoka. Kara Mustafę uduszono z rozkazu sułtana, papież zjednoczył Austrię, Polskę i Wenecję w Lidze Świętej, a długa wojna zakończyła się pokojem w Karłowicach w 1699 roku, w którym sułtan uznał władzę Austrii nad Węgrami i Siedmiogrodem. Jak pisze dzieje.pl, klęska pod Wiedniem zakończyła okres zwycięstw Imperium Osmańskiego.7
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek, pamięć i pewność źródeł: to bitwa, która odwróciła bieg wydarzeń w Europie, a źródła zgodnie opisują jej przebieg. Traci punkt za rozstrzygnięcie, bo wygrała kampanię, a nie jeszcze wojnę, która trwała kolejne szesnaście lat.
3 Gallipoli, 1915 do 1916
- Gdzie
- Półwysep Gallipoli i Dardanele, Imperium Osmańskie (dziś Turcja)
- Wojna
- I wojna światowa
- Strony
- Imperium Osmańskie (z częścią oficerów niemieckich) przeciw Wielkiej Brytanii, Imperium Brytyjskiemu, Australii, Nowej Zelandii i Francji
- Siły
- Około 559 tysięcy żołnierzy alianckich w całej kampanii (Gallipoli Association); liczebność wojsk osmańskich niepewna
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie; ostrzał morski od 19 lutego 1915, lądowania od 25 kwietnia, ewakuacja zakończona 9 stycznia 1916; około 250 tysięcy strat alianckich i od 250 do ponad 300 tysięcy osmańskich
W 1915 roku Brytyjczycy i Francuzi chcieli wyeliminować Imperium Osmańskie z wojny, przebijając się przez Dardanele i płynąc na Konstantynopol. Ostrzał fortów zaczął się 19 lutego, a 18 marca flota spróbowała sforsować cieśninę: brytyjskie pancerniki Irresistible i Ocean oraz francuski Bouvet zatonęły na minach postawionych przez osmański stawiacz min Nusret i atak przerwano.8
25 kwietnia alianci wylądowali na przylądku Helles i w zatoce nazwanej potem Anzac Cove. Mustafa Kemal, dowódca 19 Dywizji, odwodu 5 Armii, był na miejscu i zatrzymał Australijczyków i Nowozelandczyków, a po sierpniowych bitwach dowodził całym odcinkiem Anafarty. Nowy desant w zatoce Suvla 6 sierpnia również utknął. Alianci opuścili Anzac i Suvlę 19 i 20 grudnia, a przylądek Helles 8 i 9 stycznia 1916 roku. Alianci stracili około 250 tysięcy zabitych, rannych i chorych, Turcy od 250 do ponad 300 tysięcy, w tym ponad 58 tysięcy zmarłych po stronie aliantów i 87 tysięcy po stronie osmańskiej; wszystkie te liczby są przybliżone. Mit i fakt: Gallipoli pamięta się jako bitwę Australijczyków i Nowozelandczyków, ale z około 559 tysięcy żołnierzy alianckich mniej więcej 420 tysięcy stanowili Brytyjczycy i żołnierze Imperium, a 80 tysięcy Francuzi.9
Dla imperium było to wielkie zwycięstwo jego ostatniej wojny, a Mustafa Kemal założył potem Republikę Turecką. Turcja obchodzi 18 marca jako Dzień Zwycięstwa pod Çanakkale i Pamięci Męczenników, a Australia 25 kwietnia jako Dzień Anzac.10
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: pamięta się o niej od Canberry po Çanakkale, a przebieg jest bardzo dobrze udokumentowany. Traci po punkcie za rozstrzygnięcie i skutek, bo zdecydowała o jednym froncie, a nie o wojnie; ma tyle punktów co Mohacz i wyprzedza go rozpoznawalnością.
4 Mohacz, 1526
- Gdzie
- Równina pod Mohaczem nad Dunajem, południowe Węgry
- Wojna
- Wojny osmańsko-węgierskie
- Strony
- Imperium Osmańskie (sułtan Sulejman Wspaniały) przeciw Królestwu Węgier (król Ludwik II)
- Siły
- 60 do 100 tysięcy Turków wobec około 25 tysięcy Węgrów (sporne)
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie 29 sierpnia 1526; Ludwik II utonął; straty węgierskie 14 do 24 tysięcy
Latem 1526 roku Sulejman Wspaniały ruszył w górę Dunaju na Węgry. Król Ludwik II i arcybiskup Pál Tomori stanęli przeciw niemu 29 sierpnia na równinie pod Mohaczem z około 25 tysiącami ludzi według rachunku kanclerza Brodaricsa, w tym około 15 tysiącami jazdy. Regularne wojska osmańskie liczyły według węgierskiego ministerstwa obrony najwyżej 60 tysięcy, inne szacunki mówią o około 100 tysiącach. Liczby te są sporne.11
Armia turecka dotarła na pole około drugiej po południu, a Tomori kazał szarżować między trzecią a czwartą. Do wieczora armii węgierskiej już nie było: poległo 10 tysięcy piechoty i 4 tysiące jazdy, a z nimi siedmiu prałatów i 28 baronów; inny rachunek mówi o 24 tysiącach strat. Ludwik II nie zginął na polu bitwy: utonął w bagnie podczas ucieczki.12
Osmanom bitwa otworzyła drogę do Europy Środkowej. We wrześniu Sulejman wszedł do Budy i ją spalił, ziemie Ludwika przeszły na Habsburga Ferdynanda I, a Węgry pozostały podzielone na trzy części aż do pokoju w Karłowicach w 1699 roku. Węgrzy do dziś mówią „Több is veszett Mohácsnál”, więcej przepadło pod Mohaczem, gdy chcą pomniejszyć jakąś stratę; powiedzenie przyjęło się w XIX wieku.13
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: jedno popołudnie zakończyło dzieje średniowiecznego Królestwa Węgier. Traci punkt za rozpoznawalność, bo poza Europą Środkową jest mniej znana, i punkt za pewność źródeł, bo liczebność armii jest sporna; ma tyle punktów co Gallipoli, ale przegrywa rozpoznawalnością.
5 Lepanto, 1571
- Gdzie
- Wody u wejścia do zatoki Lepanto (dziś Naupaktos), zachodnia Grecja
- Wojna
- Wojna wenecko-turecka o Cypr
- Strony
- Imperium Osmańskie (Ali Pasza) przeciw Lidze Świętej: Hiszpanii, Wenecji, Państwu Kościelnemu i Genui (Don Juan de Austria)
- Siły
- Około 220 do 300 galer i galeot osmańskich wobec ponad 200 galer Ligi
- Wynik
- Klęska osmańska 7 października 1571; według większości szacunków 25 do 30 tysięcy zabitych Turków
Osmański atak na wenecki Cypr skłonił Hiszpanię, Wenecję i papiestwo do zawiązania Ligi Świętej i 7 października 1571 roku jej flota, ponad 200 galer pod wodzą Don Juana de Austria, spotkała Alego Paszę u wejścia do zatoki Lepanto. Flotę osmańską liczy się różnie, od 222 galer i ponad 50 galeot do blisko 300 galer. Famagusta, ostatnia wenecka twierdza na Cyprze, już wtedy padła.14
Choć na skrzydłach mieli przewagę Turcy, chrześcijanie zwyciężyli w centrum, a Ali Pasza zginął. Do Konstantynopola wróciło tylko około 40 okrętów osmańskich, ponad 100 wpadło w ręce Ligi. Większość szacunków mówi o 25 do 30 tysiącach zabitych Turków i 7,5 do 8 tysiącach poległych po stronie Ligi, choć jedna relacja podaje tylko 8 tysięcy zabitych i 10 tysięcy wziętych do niewoli Turków; uwolniono 12 do 15 tysięcy chrześcijańskich galerników.15
Mit i fakt: często się mówi, że Lepanto złamało potęgę morską Turków, tymczasem nowa flota, zbudowana w pięć do sześciu miesięcy, w 1573 roku pustoszyła Sycylię i południowe Włochy, a rok później Turcy odebrali Hiszpanii Tunis. Wenecja zawarła w 1573 roku odrębny pokój z sułtanem, w którym uznała panowanie osmańskie nad Cyprem i zapłaciła 300 tysięcy dukatów odszkodowania. Dla imperium była to bolesna klęska, po której szybko się podniosło, choć jego panowanie na morzu przestało być niepodważalne.16
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć: to najsłynniejsza klęska Turków na morzu. Za rozstrzygnięcie i skutek dostaje tylko po 3 punkty, bo Wenecja i tak formalnie zrzekła się Cypru na rzecz sułtana w pokoju z 1573 roku, a sułtan szybko miał nową flotę; ma tyle punktów co Ankara i wyprzedza ją rozpoznawalnością.
6 Ankara, 1402
- Gdzie
- Okolice Ankary, środkowa Anatolia
- Wojna
- Wojna Timura z Osmanami
- Strony
- Imperium Osmańskie (sułtan Bajazyd I) z serbskimi sojusznikami przeciw Timurowi (Tamerlanowi)
- Siły
- Około 85 tysięcy Turków wobec 140 tysięcy wojsk Timura według jednego szacunku; niektórzy historycy mówią o niespełna 20 tysiącach po każdej stronie (sporne)
- Wynik
- Klęska osmańska 28 lipca 1402; Bajazyd I w niewoli
28 lipca 1402 roku pod Ankarą sułtan Bajazyd I stanął przeciw Timurowi, zdobywcy z Azji Środkowej. Ilu ludzi walczyło, nie wiadomo. Jeden ze współczesnych szacunków daje Bajazydowi około 85 tysięcy, a Timurowi ponad 140 tysięcy; niemiecki jeniec Johann Schiltberger, który służył w armii osmańskiej, pisał o ponad milionie po każdej stronie, a niektóre współczesne badania dowodzą, że żadna z armii nie mogła przekroczyć 20 tysięcy.17
Bitwa przechyliła się, gdy Tatarzy i oddziały anatolijskie na skrzydłach Bajazyda zeszły z pola albo przeszły na stronę Timura. Serbowie Stefana Lazarevicia trzymali się nieco dłużej, zanim i oni się cofnęli. Bajazyd próbował się przebić, jego koń upadł i sułtan dostał się do niewoli; zmarł w niej 8 marca 1403 roku.18
Dla Osmanów była to katastrofa. EBSCO szacuje straty na 40 tysięcy ludzi, nie licząc samego sułtana, i pisze, że klęska pogrążyła państwo w wojnie domowej. Synowie Bajazyda walczyli potem między sobą o tron w okresie bezkrólewia osmańskiego, w latach 1402 do 1413, które skończyło się dopiero wtedy, gdy Mehmed I ogłosił się w Edirne jedynym władcą. Te lata postawiły państwo na krawędzi rozpadu, ale Mehmed I zdołał je na nowo zjednoczyć, a pół wieku później Osmanowie zdobyli Konstantynopol.19
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie i skutek: niewola sułtana omal nie zakończyła dziejów państwa osmańskiego. Ma tyle punktów co Lepanto, ale przegrywa rozpoznawalnością, a za pamięć i pewność źródeł dostaje tylko po 3 punkty, bo szacunki liczebności armii wahają się od niespełna 20 tysięcy do ponad miliona po każdej stronie.20
7 Malta, 1565
- Gdzie
- Wyspa Malta, siedziba joannitów
- Wojna
- Wojny Habsburgów z Osmanami na Morzu Śródziemnym
- Strony
- Imperium Osmańskie (Mustafa Pasza i Piyale Pasza) przeciw joannitom (wielki mistrz Jean de La Valette) z żołnierzami hiszpańskimi, włoskimi i maltańskimi
- Siły
- 23 do 30 tysięcy Turków wobec 500 do 700 rycerzy i około 8 do 8,5 tysiąca innych obrońców
- Wynik
- Klęska osmańska: oblężenie zwinięte we wrześniu 1565 po wylądowaniu odsieczy
Wyparci przez Sulejmana z Rodos w 1522 roku joannici urządzili sobie nową siedzibę na Malcie. 18 maja 1565 roku przypłynęła armada osmańska pod wodzą Piyale Paszy, z Mustafą Paszą jako dowódcą wojsk lądowych, i następnego dnia na brzeg zeszło od 23 do 25 tysięcy żołnierzy; inna relacja podaje około 30 tysięcy. Wielki mistrz Jean de La Valette miał 500 do 700 rycerzy i około 8 do 8,5 tysiąca żołnierzy i maltańskiej milicji.21
Fort Świętego Elma bronił się ponad miesiąc i padł 23 czerwca, a jego obrońcy walczyli niemal do ostatniego; Turków kosztowało to ponad 6 tysięcy ludzi i wielkiego korsarza Draguta. Potem napastnicy uderzyli na Senglę i Birgu, aż, według EBSCO, załodze zostało zaledwie 600 zdolnych do walki. Odsiecz z Sycylii przybyła 7 września i w ciągu kilku dni flota osmańska odpłynęła. Malta do dziś obchodzi 8 września jako Dzień Zwycięstwa.22
Dla imperium była to upokarzająca porażka, ale jej znaczenie jest sporne. Mit i fakt: oblężeniu często przypisuje się ocalenie chrześcijańskiej Europy, tymczasem Jonathan Sumption pisze, że „nie zmieniło biegu historii”, a maltański historyk Victor Mallia-Milanes, że „nie było decydującym punktem zwrotnym”; pięć lat później Turcy zdobywali już wenecki Cypr.23
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za pamięć, bo Dzień Zwycięstwa wciąż jest obchodzony co roku. Za skutek dostaje tylko 3 punkty, bo historycy wątpią, czy oblężenie zmieniło przebieg wojny; ma tyle punktów co Navarino i Megiddo, ale wyprzedza je rozpoznawalnością.
9 Megiddo, 1918
- Gdzie
- Równina Szaron, Wzgórza Judzkie i dolina pod Megiddo, Palestyna
- Wojna
- I wojna światowa, kampania na Synaju i w Palestynie
- Strony
- Imperium Brytyjskie pod wodzą gen. Edmunda Allenby’ego przeciw osmańskiej Grupie Armii Yıldırım pod wodzą Ottona Limana von Sandersa
- Siły
- Ok. 57 000 piechoty i 12 000 jazdy przeciw 34 000 do 35 000 żołnierzy osmańskich i niemieckich
- Wynik
- Klęska osmańska; ok. 25 000 jeńców w bitwie, ok. 75 000 do 30 października
We wrześniu 1918 roku armia osmańska w Palestynie trzymała front, którego nie mogła już stracić. Allenby przekonał osmańskie dowództwo, że następny cios spadnie za Jordanem, a tymczasem po cichu zebrał siły na nadmorskiej równinie Szaron. Naprzeciw stały trzy armie osmańskie liczące razem około 34 000 do 35 000 ludzi pod dowództwem niemieckiego generała Limana von Sandersa; jedną z nich dowodził Mustafa Kemal, bohater spod Gallipoli.27
Bitwa trwała od 19 do 25 września. O świcie 19 września piechota brytyjska i indyjska przełamała front przy morzu, a jazda wlała się na tyły Osmanów; wieczorem następnego dnia była już w Nazarecie, z którego Liman von Sanders uciekł w ostatniej chwili. VIII Armia przestała istnieć, VII poszła w rozsypkę, a zdobycie Dary odcięło resztki VII i IV Armii. Według Johna Rickarda w samej bitwie Brytyjczycy wzięli 25 000 jeńców, a na północ uszło mniej niż 10 000 żołnierzy osmańskich i niemieckich. Australijscy kawalerzyści weszli do Damaszku 1 października, a Aleppo padło 25 października. Dla imperium był to koniec: w sześć tygodni straciło Palestynę i Syrię oraz około 75 000 ludzi wziętych do niewoli, a 30 października podpisało rozejm w Mudros. Nazwę bitwy wybrał sam Allenby: wzgórze Megiddo to biblijny Armagedon.28
Dlaczego to miejsce: Maksimum za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł, bo w kilka tygodni zniknęły trzy armie i cały Lewant, a przebieg znamy dzień po dniu; front zachodni przyćmiewa jednak tę kampanię, więc rozpoznawalność i pamięć dostają tylko 3. Przy remisie z Navarino w punktach, rozpoznawalności i skutku wyżej stoi starsza bitwa.
10 Warna, 1444
- Gdzie
- Okolice Warny nad Morzem Czarnym, Bułgaria
- Wojna
- Wyprawa warneńska
- Strony
- Władysław III, król Polski i Węgier, oraz Jan Hunyadi przeciw sułtanowi Muradowi II
- Siły
- Niespełna 20 000 krzyżowców przeciw 50 000 do 55 000 Osmanów (niektóre źródła podają 100 000 i więcej)
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie; król poległ, armia straciła ok. jednej czwartej stanu
W 1444 roku młody Władysław III, król Polski i Węgier, zerwał świeżo zaprzysiężony pokój z Muradem II i pod naciskiem legata papieskiego, kardynała Cesariniego, ruszył przez Bułgarię ku Morzu Czarnemu. Sułtan, który ogłosił, że idzie na wiarołomnego króla, przerzucił przez Bosfor na statkach genueńskich kupców około 40 000 żołnierzy i dopadł krzyżowców pod Warną.29
Karol Olejnik szacuje armię chrześcijańską na niespełna 20 000 ludzi, a osmańską na najwyżej 50 000 do 55 000; niektóre źródła przesadnie mówią o 100 000 i więcej. 10 listopada krzyżowcy rozproszyli jazdę osmańską na obu skrzydłach i w otoczeniu sułtana zaczęto myśleć o odwrocie. Wtedy Władysław na czele około 500 ciężkozbrojnych uderzył na janczarów osłaniających Murada; koń padł pod nim, a janczar ściął królowi głowę i zaniósł ją sułtanowi na włóczni. Armia chrześcijańska rzuciła się do ucieczki pod osłoną nocy. Mit i fakt: przez wieki krążyły opowieści, że król przeżył i dożył swoich dni jako mnich w Hiszpanii albo szlachcic na Maderze, ale sarkofag na Wawelu jest pusty. Dla Osmanów zwycięstwo oznaczało, że tak szeroka koalicja chrześcijańska już nigdy przeciw nim nie wyruszyła, a dziewięć lat później padł Konstantynopol. Na polu bitwy pod Warną od 1935 roku stoi symboliczne mauzoleum króla.30
Dlaczego to miejsce: Maksimum za rozstrzygnięcie i wysokie noty za skutek, pamięć i pewność źródeł, bo zakończyła ostatnią krucjatę na Bałkanach i wciąż żyje w Polsce i Bułgarii; poza tymi krajami mało kto ją zna, więc rozpoznawalność to tylko 3.
11 Kosowe Pole, 1389
- Gdzie
- Kosowe Pole (Pole Kosów) koło Prisztiny, Kosowo
- Wojna
- Podbój Bałkanów przez Osmanów
- Strony
- Książę serbski Łazarz z bośniackimi oddziałami króla Tvrtka przeciw sułtanowi Muradowi I i jego synom Bajazydowi i Jakubowi
- Siły
- Zapewne nieco ponad 30 000 po każdej stronie (szacunek; kroniki zawyżają liczby)
- Wynik
- Sporny; obaj władcy zginęli, pole bitwy zostało przy Osmanach
W 1389 roku Murad I wkroczył do Kosowa przeciw księciu Łazarzowi, najsilniejszemu z serbskich władców, który zebrał Serbów, Bośniaków przysłanych przez króla Tvrtka i wojowników z połowy Bałkanów. Turecki historyk Feridun Emecen sądzi, że każda strona miała nieco ponad 30 000 ludzi, i ostrzega, że kroniki zawyżają te liczby. Sporna jest nawet data: 15 czerwca według starego kalendarza, 28 czerwca według naszego.31
Dalszy przebieg znamy z nielicznych, późnych i stronniczych źródeł. Zginęli obaj władcy: kronikarze osmańscy piszą, że Serb leżący wśród rannych poprosił, by mógł podejść do sułtana, i pchnął go ukrytym sztyletem, a tradycja serbska i zachodnia robi z tego zaplanowany zamach rycerza Miłosza Obilicia, epicką opowieść, którą Emecen uważa za mało wiarygodną. Łazarza pojmano i stracono. Pierwsze wieści nie zgadzały się nawet co do zwycięzcy: Tvrtko donosił Florencji o wielkim triumfie, w Paryżu Philippe de Mézières słyszał o rozbiciu Turków, a biograf syna samego Łazarza przyznał, że Bajazyd zebrał wojsko i wygrał. Dla Osmanów oznaczało to śmierć sułtana i nowego władcę: Bajazyd kazał zabić brata Jakuba i objął tron, a opór Serbów został złamany. Dla Serbów bitwa stała się założycielską legendą narodu, wspominaną co roku w Vidovdan, dzień świętego Wita, pod pomnikiem Gazimestan.32
Dlaczego to miejsce: Tak wysoko wynoszą tę bitwę maksymalna nota za pamięć i wysoka rozpoznawalność, bo Kosowe Pole jest sercem serbskiej tożsamości; wynik militarny był jednak niejasny już współczesnym, a szczegóły opierają się na późnych, legendarnych źródłach, więc rozstrzygnięcie dostaje 3, a pewność źródeł tylko 2.
12 Plewna, 1877
- Gdzie
- Plewen (Plewna), północna Bułgaria
- Wojna
- Wojna rosyjsko-turecka 1877 do 1878
- Strony
- Korpus osmański Osmana Paszy przeciw armii rosyjskiej i jej rumuńskim sojusznikom
- Siły
- Około 33 000 Osmanów w lipcu; Rosjanie i Rumuni we wrześniu ponad 100 000 (TDV)
- Wynik
- Kapitulacja osmańska 10 grudnia po trzech odpartych szturmach i nieudanej próbie przebicia się
Latem 1877 roku Rosjanie przeszli Dunaj niemal bez oporu. Osman Pasza poprowadził swój korpus do miasteczka Plewna, gdzie zbiegały się drogi z Sofii i Łowecza, i otoczył je szańcami, rowami strzeleckimi i działami ukrytymi za ziemnymi wałami.33
Rosjanie szturmowali trzy razy, a podane niżej liczby pochodzą z hasła M. Metina Hülagü w encyklopedii TDV. Pierwszy atak w lipcu kosztował Rosjan około 3000 zabitych; w drugim około 60 000 Rosjan odbiło się od mniej więcej 33 000 Osmanów, których nowoczesne karabiny Martini górowały nad starszą bronią rosyjskiej piechoty. Trzeci szturm, 11 września, poprzedziło czterodniowe bombardowanie, a armia rosyjska razem z Rumunami liczyła już ponad 100 000 ludzi; on także się załamał, a Rosjanie stracili 15 550 ludzi. Sułtan nadał wtedy Osmanowi tytuł gazi. Rosjanie przeszli do blokady i głodzenia miasta. 10 grudnia Osman spróbował przebić się z okrążenia, został ranny i skapitulował. Według Hülagü obrona rozbudziła w imperium nowego ducha oporu, ale upadek Plewny otworzył Rosjanom drogę na Konstantynopol. 3 marca 1878 roku traktat w San Stefano uczynił z Bułgarii autonomiczne księstwo, sięgające od Dunaju po Morze Egejskie. W Plewenie do dziś stoi rosyjski pomnik, wzniesiony w miejscu osmańskiego meczetu.34
Dlaczego to miejsce: Mocne noty we wszystkich kryteriach, bo pięciomiesięczna obrona zatrzymała armię rosyjską, a jej upadek prowadził prosto do powstania autonomicznej Bułgarii, ale nigdzie piątki: poza Bałkanami, Rosją i Turcją mało kto ją zna, a obrona opóźniła koniec wojny, zamiast go rozstrzygnąć.
13 Pierwsze oblężenie Wiednia, 1529
- Gdzie
- Wiedeń, Austria
- Wojna
- Wojny osmańsko-habsburskie
- Strony
- Sułtan Sulejman I i wielki wezyr Ibrahim Pasza przeciw załodze Wiednia pod wodzą hrabiego Niklasa Salma
- Siły
- Ok. 150 000 Osmanów, w tym ok. 60 000 w taborach, przeciw ok. 17 000 obrońców
- Wynik
- Oblężenie zarzucone po trzech tygodniach; odwrót Osmanów
Po Mohaczu do korony węgierskiej rościło sobie prawo dwóch królów: Habsburg Ferdynand i Jan Zápolya, który zwrócił się o pomoc do sułtana. W maju 1529 roku Sulejman wyruszył ze Stambułu z armią, którą historia miasta Wiednia szacuje na 150 000 ludzi, w tym około 60 000 w taborach; 8 września zdobył Budę, a 26 września rozbił obóz pod Wiedniem. W mieście było około 17 000 żołnierzy pod komendą hrabiego Niklasa Salma, wśród nich 5000 żołnierzy Rzeszy, którzy zdążyli wejść w ostatniej chwili.35
Oblegający ostrzeliwali miasto, kopali miny pod starymi murami i 9, 12 i 14 października szturmowali wyłomy po obu stronach Baszty Karynckiej. Każdy szturm się załamał i 14 października armia zaczęła odwrót. Wiedeńscy historycy przypisują ocalenie w równym stopniu szczęściu co męstwu: w obozie wybuchła zaraza, pogoda obróciła się przeciw oblegającym, a w drodze powrotnej zimowe warunki miały zabić około 30 000 żołnierzy. Dla Osmanów ta porażka wyznaczyła granicę marszu: Węgry na 150 lat pozostały podzielone na trzy części, a Wiedeń od 1531 roku otoczył się nowoczesnymi bastionami. Razem z oblężeniem z 1683 roku dało ono początek trwałemu mitowi zwycięstwa chrześcijaństwa nad islamem.36
Dlaczego to miejsce: To miejsce zapewniają mu sława i skutek, bo wyznaczyło granicę osmańskiej ekspansji w Europie Środkowej; zakończyły je jednak zaraza i niepogoda, a nie rozstrzygnięcie w bitwie, i nawet sam Wiedeń pamięta je znacznie słabiej niż rok 1683, więc rozstrzygnięcie i pamięć dostają 3. Remisuje w punktach z Czałdyranem i wygrywa rozpoznawalnością.
14 Czałdyran, 1514
- Gdzie
- Równina Czałdyran, irański Azerbejdżan (północno-zachodni Iran)
- Wojna
- Wojny osmańsko-safawidzkie
- Strony
- Sułtan Selim I przeciw szachowi Ismailowi I z safawidzkiej Persji
- Siły
- Osmanowie 100 000 (Varlık, TDV) albo 60 000 (EBSCO); Safawidzi co najmniej tylu co Osmanowie (Varlık) albo poniżej 60 000 (EBSCO)
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie; Tebriz zajęty na około tydzień
Kaznodzieje szacha Ismaila zjednali mu tysiące zwolenników w samej Anatolii, a Selim I, który objął tron w 1512 roku, postanowił raz na zawsze usunąć to zagrożenie. Według Mustafy Çetina Varlıka, autora hasła o bitwie w encyklopedii TDV, przed wymarszem kazał wyszukać i stracić około 40 000 stronników szacha (kızılbaszów) w Anatolii. Feridun Emecen w haśle o Selimie I w tej samej encyklopedii nazywa twierdzenie o 40 000 zabitych nieprawdziwym: jak pisze, nowsze badania pokazują, że ścigano głównie safawidzkich kaznodziejów i wspierające ich klasztory derwiszów, że część z nich nie została stracona, lecz zesłana (na przykład na Moreę i Bałkany), a wielu sympatyków szacha opuściło swoje wsie i przyłączyło się do niego. Potem jego armia przeszła około 2500 kilometrów, zmęczona i głodna, aż 23 sierpnia 1514 roku oba wojska spotkały się pod Czałdyranem.37
Liczebność wojsk należy do najbardziej spornych na tej liście. Varlık podaje 100 000 Osmanów i twierdzi, że armia szacha była co najmniej równie liczna. Opracowanie EBSCO mówi o znacznie mniejszych armiach: około 60 000 Osmanów wobec niespełna 60 000 Persów. Według Varlıka bitwę otworzyła szarża około 40 000 doborowych jeźdźców safawidzkich. Na prawym skrzydle osmańskim Sinan Pasza cofnął swoich ludzi i wciągnął napastników pod lufy dział, połączonych łańcuchami, a janczarzy z muszkietami czekali za zaporą z wozów i wielbłądów. Selim wkroczył do Tebrizu 5 lub 6 września i pozostał tam około tygodnia. Zwycięstwo oddało Osmanom wschodnią i południowo-wschodnią Anatolię oraz ziemie kurdyjskie, a rozbijając głównego rywala Selima na wschodzie, otworzyło drogę do jego wojny z mamelukami dwa lata później.38
Dlaczego to miejsce: Maksimum za skutek, bo bitwa trwale oddała Osmanom wschodnią Anatolię i w dużej mierze zatrzymała tam szerzenie się szyizmu Safawidów; na Zachodzie mało kto ją jednak zna, a liczebność armii w źródłach różni się ogromnie, więc rozpoznawalność i pewność źródeł dostają 3. Przy remisie w punktach z pierwszym oblężeniem Wiednia przegrywa rozpoznawalnością.
15 Nikopolis, 1396
- Gdzie
- Nikopolis (Nikopol) nad Dunajem, Bułgaria
- Wojna
- Krucjata nikopolitańska
- Strony
- Król Węgier Zygmunt Luksemburski i Jan z Nevers z rycerstwem francuskim, burgundzkim i niemieckim przeciw sułtanowi Bajazydowi I i jego serbskim wasalom
- Siły
- Sporne: 16 000 krzyżowców według naocznego świadka, do ok. 100 000 według późniejszych szacunków
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie; armia krzyżowców rozbita, tysiące jeńców straconych
W latach 90. XIV wieku Osmanowie stanęli nad Dunajem, na granicy Węgier. Król Zygmunt wezwał na pomoc łaciński Zachód i doczekał się jednej z największych krucjat epoki: Węgrów, rycerstwa francuskiego i burgundzkiego pod wodzą Jana z Nevers, Niemców i ochotników z wielu innych krajów, którzy przeprawili się przez Dunaj i oblegli Nikopolis. Ilu ich było, nie wiadomo. Johann Schiltberger, mniej więcej szesnastoletni Bawarczyk walczący w tej bitwie, daje Zygmuntowi 16 000 ludzi; późniejsi historycy szacują ich nawet na około 100 000.39
25 września 1396 roku Bajazyd nadciągnął z odsieczą. Wbrew radom Zygmunta francuscy rycerze uparli się, by uderzyć pierwsi; wpadli na osmańską linię zaostrzonych palików i łuczników i zostali wycięci, gdy kontratakowały oddziały sułtana trzymane dotąd z dala od walki. Idący za nimi Węgrzy także zostali rozbici, a według Schiltbergera serbski despota Stefan Lazarević, teraz wasal Bajazyda, obalił królewską chorągiew; Zygmunt uciekł łodzią. Potem Bajazyd kazał przyprowadzić jeńców i ścinać ich od rana do wieczora; Schiltberger ocalał tylko dlatego, że nie miał dwudziestu lat. Jana z Nevers i innych możnych oszczędzono i zatrzymano dla okupu. Zwycięstwo zwróciło Bajazydowi wszystko, co krzyżowcy zdołali mu odebrać, i umocniło panowanie Osmanów nad Dunajem.40
Dlaczego to miejsce: Wysokie noty za rozstrzygnięcie i skutek, bo rozbiła jedną z największych krucjat swoich czasów i utrwaliła panowanie Osmanów na Bałkanach; znają ją jednak głównie specjaliści, a liczby są niepewne. Remisuje z Chocimiem 1621 w punktach i rozpoznawalności, a ostatnie miejsce w piętnastce zdobywa skutkiem.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy osmańskie
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę stoczoną przez państwo osmańskie, wygraną czy przegraną, od Kosowego Pola w 1389 roku do Megiddo w 1918 roku, a oblężenia dopuściliśmy wtedy, gdy rozstrzygały losy imperium. Dlatego są tu Konstantynopol w 1453 roku, Malta w 1565 roku i Plewna w 1877 roku. Oblężenia wyróżniające się przede wszystkim długością i skalą, jak Kandia, zostawiliśmy przewodnikowi po największych oblężeniach w historii, wodzów sułtana rankingowi największych wodzów imperium osmańskiego, a Szigetvár, oceniany jako ostatnia obrona, liście najsłynniejszych ostatnich obron.41
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy osmańskie są największe i najbardziej znane; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę albo los państwa, 1, gdy nie rozstrzygnęła niczego poza samym dniem walki.
- Skutek (×2). 5, gdy na pokolenia zmieniła granice, dynastie albo układ sił, 1, gdy kilka lat później mapa wyglądała tak samo.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (święto, pomnik, przysłowie, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Konstantynopol jest pierwszy i dlaczego Lepanto, nazwa równie słynna jak każda inna na liście, jest dopiero piąte: Wenecja i tak formalnie zrzekła się Cypru na rzecz sułtana dwa lata później, a sułtan w ciągu roku miał na morzu nową flotę.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Konstantynopol | 5 | 5 | 5 | 5 | 4 | 49 |
| 2 | Wiedeń | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 | 48 |
| 3 | Gallipoli | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 | 46 |
| 4 | Mohacz | 4 | 5 | 5 | 5 | 4 | 46 |
| 5 | Lepanto | 5 | 3 | 3 | 5 | 4 | 41 |
| 6 | Ankara | 4 | 5 | 5 | 3 | 3 | 41 |
| 7 | Malta | 4 | 4 | 3 | 5 | 4 | 40 |
| 8 | Navarino | 3 | 5 | 5 | 3 | 5 | 40 |
| 9 | Megiddo | 3 | 5 | 5 | 3 | 5 | 40 |
| 10 | Warna | 3 | 5 | 4 | 4 | 4 | 39 |
| 11 | Kosowe Pole | 4 | 3 | 4 | 5 | 2 | 38 |
| 12 | Plewna | 3 | 4 | 4 | 4 | 4 | 37 |
| 13 | Pierwsze oblężenie Wiednia | 4 | 3 | 4 | 3 | 4 | 36 |
| 14 | Czałdyran | 3 | 4 | 5 | 3 | 3 | 36 |
| 15 | Nikopolis | 3 | 4 | 4 | 3 | 4 | 35 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Chocim, 1621. Osman II poprowadził około 100 000 ludzi na obóz polsko-litewski i kozacki nad Dniestrem i między 2 września a 9 października nie zdołał go zdobyć; upokorzenie skończyło się w 1622 roku jego zabójstwem przez janczarów, pierwszym królobójstwem w dziejach imperium. Słynny w Polsce, mniej znany gdzie indziej, remisuje z Nikopolis w punktach i rozpoznawalności, a przegrywa skutkiem.42
Zenta, 1697. 11 września Eugeniusz Sabaudzki zaskoczył armię osmańską w połowie przeprawy przez Cisę; źródła austriackie liczą około 30 000 zabitych Osmanów, osmańskie 7000 do 8000, a wielki wezyr poległ. Klęska prowadziła prosto do pokoju w Karłowicach w 1699 roku. Rozstrzygnęła tyle, co każda bitwa z piętnastki, ale znają ją głównie specjaliści.43 › Bitwa pod Petrovaradinem, 1716
Sarykamysz, 1914 do 1915. Enver Pasza posłał III Armię, około 96 550 żołnierzy, przez zaśnieżony Kaukaz przeciw Rosjanom; operacja trwała od 22 grudnia 1914 do 4 stycznia 1915 roku. Mit i fakt: powtarzana liczba 90 000 poległych jest błędna; zginęło około 30 000, wielu zamarzło, a około 20 000 trafiło do niewoli. W Turcji to ważne miejsce pamięci, za granicą mało znane.44
Mardż Dabik, 1516. 24 sierpnia 1516 roku działa i muszkieterowie Selima I zatrzymali jazdę mamelucką w północnej Syrii, a sułtan Kansuh al-Ghauri zginął; drugie zwycięstwo, pod Ridanijją koło Kairu w styczniu 1517 roku, dało Osmanom Egipt. Razem zakończyły sułtanat mamelucki, ale obie bitwy znają głównie specjaliści.45
Rodos, 1522. Sulejman wyruszył przeciw joannitom w czerwcu 1522 roku i po ciężkich, krwawych walkach zdobył Rodos 20 grudnia; rycerze odpłynęli na mocy układu 1 stycznia 1523 roku. W 1530 roku Karol V oddał im Maltę, a obrona tej wyspy w 1565 roku trafiła na listę zamiast Rodosu.46
Triumfy i odwrócenie fali
Nie każda bitwa z tej listy była osmańskim zwycięstwem. Ankara w 1402 roku omal nie rozbiła młodego państwa, a jednak od Konstantynopola po Czałdyran i Mohacz Osmanowie zdobyli władzę na trzech kontynentach. Malta i Lepanto zatrzymały ich na morzu, Wiedeń w 1683 roku odwrócił falę w Europie, a Navarino i Megiddo odebrały im Grecję i Lewant, choć Gallipoli pokazało, że stara armia wciąż umie wygrywać.47
Jakie było największe zwycięstwo imperium osmańskiego?
Najczęściej wymienia się zdobycie Konstantynopola 29 maja 1453 roku, gdy Mehmed II opanował stolicę Bizancjum i uczynił ją stolicą własnego państwa. Spośród bitew w otwartym polu najczęściej wskazuje się Mohacz: 29 sierpnia 1526 roku Sulejman rozbił armię węgierską, a król Ludwik II zginął podczas ucieczki z pola bitwy.48
Skutki Mohacza były trwałe. Według portalu Die Welt der Habsburger ziemie Ludwika II przeszły na Habsburga Ferdynanda I, a według EBSCO Sulejman Wspaniały po 1540 roku włączył do imperium środek kraju i Węgry zostały podzielone na trzy części: Węgry Królewskie, paszalik budziński i Siedmiogród. Według relacji węgierskiego ministerstwa obrony młody król nie zginął na polu bitwy, lecz utonął w bagnie podczas ucieczki.49
Jaka była najcięższa klęska Osmanów?
Najpoważniejszym kandydatem jest bitwa pod Ankarą w 1402 roku. Timur rozgromił armię Bajazyda I i wziął sułtana do niewoli; Bajazyd zmarł w niej w następnym roku, a jego synowie przez dekadę walczyli między sobą o państwo. Lepanto w 1571 roku kosztowało Osmanów większość floty, a klęska pod Wiedniem w 1683 roku doprowadziła w 1699 roku do utraty większości Węgier.50
Turecka encyklopedia TDV İslâm Ansiklopedisi pisze, że wojna domowa po Ankarze postawiła państwo osmańskie na krawędzi rozpadu. Państwo jednak przetrwało: Mehmed I zjednoczył je na nowo, a Mehmed II zdobył Konstantynopol pół wieku po Ankarze.51
Pozostałe dwie klęski miały inne skutki. Pod Lepanto 7 października 1571 roku Liga Święta zniszczyła większość osmańskiej floty, ale sułtan odbudował flotę i już w następnym roku znów walczył z Ligą Świętą. Niepowodzenie pod Wiedniem w 1683 roku otworzyło długą wojnę, zakończoną pokojem w Karłowicach w 1699 roku, w którym sułtan zrzekł się większości Węgier oraz Siedmiogrodu.52
Jak duże było imperium osmańskie u szczytu potęgi?
Około 5,2 mln km², czyli mniej więcej 2 mln mil kwadratowych, około 1683 roku, według politologa Reina Taagepery; tę samą wartość podaje zestawienie wielkich imperiów historycznych opracowane przez Petera Turchina i współpracowników. W tabeli Taagepery państwo obejmowało wówczas Węgry, Zakaukazie, Syrię, Egipt, Mezopotamię, Hidżaz i znaczną część wybrzeża Afryki Północnej.53
Liczby Taagepery pokazują też tempo wzrostu: około 1,2 mln km² w 1481 roku, 3,4 mln w 1521 i 4,7 mln w 1571. Uznaje on imperium osmańskie za najtrwalsze wielkie państwo czasów nowożytnych: przez około 390 lat, od 1525 roku, utrzymywało ponad połowę swojej największej powierzchni.54
Kiedy zaczął się upadek imperium osmańskiego?
Nie ma jednej uzgodnionej daty. Tradycyjna odpowiedź to 1566 rok, w którym zmarł Sulejman Wspaniały: Britannica opisuje lata od 1566 do 1807 jako okres upadku. Wielu badaczy dziejów osmańskich odrzuca dziś to ujęcie; Baki Tezcan pisze, że dawna opowieść o długim upadku od końca XVI wieku została porzucona.55
Nawet w ostatnich dekadach imperium wygrywało wielkie bitwy. W czasie I wojny światowej jego armia obroniła półwysep Gallipoli przed desantami alianckimi z 1915 roku, a ostatni żołnierze alianccy odpłynęli 9 stycznia 1916 roku (zob. bitwa o Gallipoli). 29 kwietnia 1916 roku po niemal pięciu miesiącach oblężenia skapitulował brytyjsko-indyjski garnizon Kut w Mezopotamii; według National Army Museum do niewoli poszło 13 000 ludzi. Szerzej o tej wojnie piszemy w artykule największe bitwy I wojny światowej.56
Poznaj sułtanów, którzy nimi dowodzili, w przewodniku po największych wodzach imperium osmańskiego, albo umieść te bitwy wśród największych świata w przewodniku po największych bitwach w historii. Sześć z powyższych bitew (Nikopolis, Konstantynopol, Czałdyran, Mohacz, Lepanto i Wiedeń) to pytania quizu o bitwach osmańskich.
