Książę Wellington: człowiek, który pokonał Napoleona

O księciu Wellingtonie mówi się często, że nie przegrał żadnej wielkiej bitwy. Zdarzały mu się mniejsze porażki i niepowodzenia, ale wygrał tę, która znaczyła najwięcej. Ostrożny, cięty w mowie i zupełnie spokojny pod ogniem, wykrwawił marszałków Napoleona w długiej wojnie na Półwyspie, a potem na błotnistym grzbiecie w Belgii stanął naprzeciw samego cesarza i zakończył wojny napoleońskie. Britannica ujmuje jego życie krótko: dwa razy na szczycie sławy, a pomiędzy nimi okres bezprzykładnej niechęci.²

Dzieciństwo i młodość

Arthur Wesley (rodzina zmieniła pisownię na Wellesley w 1798 roku) urodził się w Dublinie 1 maja 1769 roku jako piąty syn 1. hrabiego Mornington, z rodu anglo-irlandzkiej arystokracji. Ojciec zmarł w 1781 roku, zostawiając rodzinę w kłopotach finansowych, a zamknięty w sobie chłopiec nie błyszczał w Eton. Zabrano go stamtąd i posłano do szkół w Brukseli i w akademii wojskowej w Angers we Francji. Matka niewiele w nim widziała; według zdania przytaczanego i przez Britannikę, i przez National Army Museum nazwała go „mięsem armatnim i niczym więcej”. On sam marzył o muzyce.³

W 1787 roku, mając osiemnaście lat, otrzymał patent oficerski, był adiutantem wicekróla Irlandii, a w latach 1790 do 1797 zasiadał z rodzinnego okręgu Trim w irlandzkim parlamencie. W wieku 24 lat, zadłużony, oświadczył się Catherine (Kitty) Pakenham i dostał kosza. Rzucił hazard i oddał się służbie, kupując stopień podpułkownika 33 Pułku Piechoty. Pierwsza kampania, we Flandrii w latach 1794 i 1795, była porażką, z której, jak pisze Britannica, uczył się na błędach przełożonych. Pierwszą walkę stoczył pod Boxtel 15 września 1794 roku, na czele 33 Pułku, w armii, która już się cofała.⁴

Indie i Assaye

W 1796 roku popłynął do Indii, dokąd wkrótce przybył jako gubernator generalny jego najstarszy brat, Richard. Prowadził 33 Pułk pod Malavelly i przy szturmie Seringapatam w 1799 roku, w wojnie z Tipu Sułtanem z Majsuru, po czym został gubernatorem Majsuru. Awansowany w 1802 roku na generała majora, dowodził przeciw Marathom i 23 września 1803 roku odniósł pod Assaye pierwsze wielkie zwycięstwo, które później uważał za swoją najlepszą bitwę. Potem przyszły Argaum i zdobycie Gawilghur, a pokój wynegocjował osobiście.⁵ › Bitwa pod Assaye 1803

Napoleon zbył go później jako „generała od sipajów”. To był błąd. Indie nauczyły go wszystkiego, co potem pokazał w Europie: zdecydowania, zdrowego rozsądku i dbałości o szczegóły, troski o żołnierzy i ich zaopatrzenie, dobrych stosunków z ludnością cywilną, dyplomacji z sojusznikami i zbierania informacji. Wrócił do domu w 1805 roku z tytułem szlacheckim.⁶

Kolejne lata przyniosły rozczarowania: nieudaną wyprawę do Hanoweru i brygadę w Hastings. W 1806 roku ożenił się jednak z Kitty Pakenham i wszedł do parlamentu jako poseł z Rye, a potem był sekretarzem do spraw Irlandii. W 1807 roku pokonał niewielki oddział duński podczas wyprawy na Kopenhagę.⁷

Portugalia, 1808 do 1811

Gdy w 1808 roku Portugalia powstała przeciw Napoleonowi, wysłano tam Wellesleya, już generała porucznika. Nie zamierzał, jak mówił, być „w połowie pobity, zanim bitwa się zacznie”, co zwykle spotykało armie stające przeciw Francuzom. Pod Roliçą, a potem pod Vimeiro 21 sierpnia jego „cienka czerwona linia” brytyjskiej piechoty pobiła kolumny generała Junota. Była to taktyka, która stała się jego znakiem rozpoznawczym: linia ustawiona na odwrotnym stoku wzniesienia, niewidoczna dla wroga i osłonięta przed jego artylerią aż do chwili salwy. Potem przybyło dwóch starszych generałów i podpisało konwencję z Sintry, na mocy której armię Junota odesłano do Francji. Oburzenie opinii publicznej postawiło Wellesleya przed sądem śledczym, który go oczyścił.⁸

W 1809 roku przekonał rząd, że Portugalię da się utrzymać. Wylądował w Lizbonie, zaskoczył marszałka Soulta, zajął Porto i wyparł Francuzów do Hiszpanii. Wspólny z Hiszpanami marsz na Madryt nie powiódł się mimo wąskiego zwycięstwa pod Talaverą 27 i 28 lipca, które przyniosło mu tytuł wicehrabiego Wellingtona. W przewadze wroga cofnął się do Portugalii, po drodze bijąc marszałka Massénę pod Buçaco 27 września 1810 roku.⁹

Za jego plecami czekała tajemnica: linie Torres Vedras, umocnienia zbudowane w poprzek półwyspu lizbońskiego. Armia Massény stanęła przed nimi w ogołoconej z zapasów okolicy i w marcu 1811 roku opuściła Portugalię. Zwycięstwo pod Fuentes de Oñoro w maju potwierdziło słuszność obronnej strategii spalonej ziemi i zaufanie żołnierzy do wodza. Szeregowcy nazywali go „Nochalem”, oficerowie „Elegantem”, za smukłą sylwetkę, doskonale skrojone cywilne ubrania, falujące brązowe włosy i niebieskie oczy.¹⁰

Hiszpania, 1812 do 1814

W 1812 roku powoli rosnąca armia była wreszcie dość silna, by zdobyć szturmem hiszpańskie twierdze graniczne: Ciudad Rodrigo w styczniu i Badajoz w kwietniu. 22 lipca pod Salamanką pokazał, że umie też manewrować i atakować w otwartym polu, pobijając „40 000 Francuzów w 40 minut”, a 12 sierpnia wkroczył do Madrytu. Jesienią oblężenie Burgos się nie powiodło i armia znów cofnęła się do Portugalii.¹¹ › 22 lipca w historii wojskowości: bitwa pod Salamanką, 1812

W maju 1813 roku wkroczył do Hiszpanii po raz ostatni. Po błyskawicznym marszu przez półwysep dopadł Francuzów pod Vitorią 21 czerwca, osobiście poprowadził jedną z kolumn na ich centrum, rozbił ich i zdobył cały tabor. Żołnierze rzucili się do grabieży zamiast do pościgu, a Wellington nazwał ich „szumowinami ziemi”. Zwycięstwo przyniosło mu buławę marszałka polnego. Zdobył San Sebastián i Pampelunę, przeszedł Pireneje i 10 kwietnia 1814 roku wdarł się do Tuluzy; Napoleon abdykował cztery dni wcześniej. Wellington został księciem, a parlament przyznał mu majątek na utrzymanie tytułu: według Britanniki 500 000 funtów, według rządowej historii premierów 400 000.¹²

Waterloo

Gdy Napoleon przebywał na Elbie, Wellington był ambasadorem w Paryżu, a potem zastąpił Castlereagha na kongresie wiedeńskim. 1 marca 1815 roku Napoleon wylądował we Francji. Wellington objął dowództwo sprzymierzonej armii w Belgii, mieszanki wojsk brytyjskich, holenderskich, belgijskich i niemieckich, którą sam nazwał „haniebną”; z jej 31 000 Brytyjczyków większość nigdy nie była pod ogniem. 16 czerwca Napoleon pobił Prusaków pod Ligny, a marszałek Ney zatrzymał Wellingtona pod Quatre Bras. Wellington cofnął się na grzbiet na południe od Mont-Saint-Jean, z obietnicą Blüchera, że przyjdzie mu z pomocą.¹³ › Bitwa pod Quatre Bras 1815

18 czerwca miał około 68 000 ludzi i 156 dział przeciw 72 000 ludzi i 246 działom Napoleona. Większość wojsk stała za grzbietem, osłonięta przed francuską artylerią, z trzema punktami oporu przed frontem. Château Hougoumont trzymało się przez cały dzień. Wielkie natarcie piechoty na lewe skrzydło jego centrum odparto, ale brytyjska ciężka jazda, która je rozbiła, zapędziła się za daleko i została wycięta. Po południu masy francuskiej kawalerii raz po raz szarżowały na jego czworoboki piechoty, które wytrzymały. Około szóstej padło gospodarstwo La Haye Sainte i centrum się zachwiało, ale wtedy na flankę Napoleona pod Plancenoit nadchodziło już od 45 000 do 48 000 Prusaków. Około siódmej ruszyła Gwardia Cesarska między Hougoumont a La Haye Sainte, zatrzymała się pod brytyjskim ogniem, zachwiała i pękła.¹⁴ › Bitwa pod Waterloo 1815

National Army Museum przytacza jego słowa z czasu bitwy: „Ciężkie to łomotanie, panowie; zobaczymy, kto dłużej wytrzyma”. Muzeum szacuje straty na blisko 40 000 Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 000 sprzymierzonych. W Brukseli po bitwie Wellington powiedział Thomasowi Creeveyowi, że była to „cholernie poważna sprawa” i „najbardziej wyrównana rzecz, jaką w życiu widziałeś”. Płakał nad poległymi: „Daj Boże, bym stoczył już ostatnią bitwę”, mówił. Tak się stało.¹⁵

Jak dowodził

Metoda Wellingtona była obronna, cierpliwa i drobiazgowa. Wybierał teren, który chował jego piechotę za grzbietem, i pozwalał wrogowi przyjść do siebie; z obsesyjną troską strzegł linii zaopatrzenia i morskiego połączenia z Wielką Brytanią; umocnił Portugalię i ogołocił ziemię przed nieprzyjacielem; zbierał informacje wszędzie, gdzie się dało. Nie był jednak wyłącznie obrońcą: pod Salamanką uderzył na armię w marszu, a pod Vitorią sam poprowadził kolumnę do ataku.¹⁶

Trzymał armię, jak sam mówił, żelazną ręką, a jego pogarda dla pijanych maruderów była słynna. Dbał jednak o żołnierzy i ich zaopatrzenie, a najlepiej czuł się wśród swojego sztabu, swojej „wojskowej rodziny”. Nigdy nie tracił zimnej krwi i nigdy nie pozwalał, by duma powstrzymała go przed odwrotem, czy to na polu bitwy, czy później w parlamencie.¹⁷

Książę w polityce

Po Waterloo do 1818 roku dowodził sprzymierzoną armią okupacyjną we Francji, sprzeciwiał się karzącemu pokojowi i wrócił do kraju z buławami marszałkowskimi sześciu obcych państw. W 1819 roku wszedł do torysowskiego gabinetu lorda Liverpoola jako generalny zarządca artylerii. Partyjnym politykiem nie był, ale niepokoje powojennych lat, z masakrą Peterloo, związały go ze stronnictwem porządku. W 1827 roku podał się do dymisji razem z Robertem Peelem, by nie służyć pod George'em Canningiem, a 9 stycznia 1828 roku król Jerzy IV powierzył mu utworzenie rządu.¹⁸

Największe polityczne zwycięstwo odniósł wbrew własnym przekonaniom. Gdy irlandzki przywódca katolików Daniel O'Connell wygrał wybory w Clare, Wellington uznał, że bez dopuszczenia katolików do parlamentu Irlandii grozi wojna domowa. Przez pół roku przekonywał króla, Peela i większość torysów, i w kwietniu 1829 roku emancypacja katolików stała się prawem. Po drodze stoczył w Battersea pojedynek z hrabią Winchilsea, ultratorysowskim krytykiem; obaj celowo chybili. W sprawie reformy wyborczej nie ustąpił. 2 listopada 1830 roku oświadczył, że jest przeciw jakiejkolwiek reformie, 15 przegrał głosowanie w Izbie Gmin i podał się do dymisji.¹⁹

Kryzys reformy uczynił go znienawidzonym. Tłumy dwukrotnie wybijały szyby w Apsley House, jego londyńskiej rezydencji, a żelazne okiennice, które wtedy założył, pomogły stworzyć wizerunek „Żelaznego Księcia”. W maju 1832 roku, gdy kraj stał na krawędzi wstrząsu, wyprowadził swoich parów z Izby Lordów, by ustawa reformująca mogła przejść. W 1834 roku znów poproszono go o utworzenie rządu; przez krótki czas sprawował władzę tymczasowo i nalegał, by premierem został Peel, u którego objął urząd ministra spraw zagranicznych.²⁰

Ostatnie lata i śmierć

W latach 1841 do 1846 zasiadał w gabinecie Peela jako minister bez teki, odciągał torysowskich parów od zgubnych starć z Izbą Gmin, a w 1846 roku pomógł Peelowi znieść ustawy zbożowe. Naczelne dowództwo armii zachował przez ostatnie dziesięć lat życia, zbyt długo, jak ocenia Britannica, bo nie był już zdolny do reform, których armia potrzebowała. W 1848 roku zorganizował obronę Londynu przed wiecem czartystów na Kennington Common, a jego spokojne działanie zapobiegło przemocy.²¹

Zmarł po udarze 14 września 1852 roku w zamku Walmer w hrabstwie Kent, rezydencji, którą zajmował jako Lord Strażnik Pięciu Portów. Królowa Wiktoria nazwała go „największym człowiekiem, jakiego ten kraj wydał”. Wyprawiono mu monumentalny pogrzeb państwowy, ostatni heraldyczny w Wielkiej Brytanii, i pochowano go w katedrze św. Pawła, obok Nelsona.²²

Pamięć i dziedzictwo

Jego reputacja zmieniała się jak wahadło. Na starość ubóstwiano go jako Wielkiego Księcia. Po śmierci uznawano go za zbyt ostrożnego wodza, a niektórzy za najgorszego brytyjskiego premiera XIX wieku. Dziś, pisze Britannica, powszechnie docenia się jego geniusz wojskowy i charakter uczciwego, bezinteresownego polityka. Niektórzy historycy sprzeciwiają się przydomkowi Żelazny Książę, bo nie był ani zimny, ani bezduszny, a jego ulubione powiedzenie brzmiało: „Jestem tylko człowiekiem”.²³

W brytyjskiej pamięci jest wszędzie: w Apsley House, zwanym „Numerem Jeden, Londyn”, w Łuku Wellingtona przy Hyde Park Corner, a nawet w kaloszach, po angielsku wellingtonach. Jego kampanie wciąż studiuje się w akademiach wojskowych. A najtrafniejszy wyrok o wojnie wydał sam, w zdaniu po Waterloo, które przytacza National Army Museum: „nic poza przegraną bitwą nie jest choć w połowie tak smutne jak bitwa wygrana”.²⁴

Przeczytaj też o jego wielkim przeciwniku, Napoleonie Bonaparte, o porównaniu obu wodzów w tekście Napoleon kontra Wellington, o jego pierwszej wielkiej bitwie pod Assaye, o największych brytyjskich wodzach albo o tym, co wydarzyło się 21 czerwca, w dniu bitwy pod Vitorią.