Cała epoka na jednej stronie: Epoka napoleońska, z mapą wszystkich bitew, osią czasu i wodzami ›
Jakie były największe bitwy wojen napoleońskich?
W naszym rankingu największą bitwą wojen napoleońskich jest Waterloo, stoczone 18 czerwca 1815 roku, które na dobre zakończyło rządy Napoleona. Dalej są Austerlitz i Trafalgar z 1805 roku, potem Lipsk z 1813 roku i Borodino z 1812 roku. Pierwszą dziesiątkę naszej piętnastki zamykają Jena i Auerstedt, Abukir, Valmy, Marengo i Frydland.
Przez dwadzieścia trzy lata, od kanonady pod Valmy w 1792 roku do Waterloo w 1815 roku, wojny rewolucji francuskiej i wojny Napoleona toczyły się w całej Europie, na morzu i aż w Egipcie. Oto piętnaście bitew, które rozstrzygnęły najwięcej i które najlepiej się pamięta. Kolejność wyznaczają punkty, nie daty: każdą rozważaną bitwę oceniliśmy za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek, pamięć i pewność źródeł, a o miejscu decyduje suma. Każdy wpis podaje liczby razem ze źródłami i wyjaśnia, dlaczego bitwa stoi właśnie tam; zobacz, jak wybraliśmy i ułożyliśmy listę i które bitwy były blisko.1
Przebieg całej wojny, jej koalicje, kampanie i skutki opisujemy w przewodniku Wojny napoleońskie, 1803 do 1815.
1 Waterloo, 1815
- Gdzie
- Grzbiet Mont-Saint-Jean na południe od Brukseli, Belgia
- Wojna
- Wojny napoleońskie, sto dni
- Strony
- Armia brytyjsko-sojusznicza Wellingtona i Prusacy Blüchera przeciw armii francuskiej Napoleona
- Siły
- 68 tys. żołnierzy Wellingtona i 48 tys. Prusaków wobec 72 tys. Francuzów
- Wynik
- Zwycięstwo sprzymierzonych, 18 czerwca 1815; według National Army Museum blisko 40 tys. Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 tys. strat sprzymierzonych; abdykacja Napoleona
Napoleon uciekł z wygnania w marcu 1815 roku i szybko odzyskał władzę. 15 czerwca wkroczył do Belgii, by pobić dwie zbierające się tam armie po kolei, a nazajutrz rozbił Prusaków pod Ligny, podczas gdy Wellington utrzymał Quatre Bras. Prusacy byli jednak pobici, nie rozbici: ich armia licząca 48 tys. ludzi zebrała się i ruszyła na pomoc Wellingtonowi, który czekał na nią na grzbiecie Mont-Saint-Jean.2
18 czerwca Napoleon miał 72 tys. ludzi i 246 dział, Wellington 68 tys. ludzi i 156 dział. Francuzi zaatakowali zamek Hougoumont o 11.30, potem rzucili piechotę i masy kawalerii na czworoboki, które nie pękły, a tymczasem Prusacy wchodzili im w prawy bok pod Plancenoit. Około 19.00 Napoleon posłał do ataku Gwardię Cesarską. Pękła pod ogniem brytyjskich gwardzistów i lekkiej piechoty, a za nią cała armia francuska rzuciła się do ucieczki.3
Brytyjskie National Army Museum liczy blisko 40 tys. strat francuskich i 22 tys. sprzymierzonych. Napoleon abdykował i zmarł na wygnaniu na Wyspie Świętej Heleny. Mit i fakt: okrzyk „Up, Guards, and at them!” („Gwardio, powstań i na nich!”) wydrukowano jako rozkaz Wellingtona już w 1815 roku, ale książę później zaprzeczał, by go wydał, a słownik Brewera dodawał, że kolumnę Gwardii Cesarskiej rozbił 52. pułk lekkiej piechoty, nie gwardziści. Szkocki pułk Royal Scots Dragoon Guards do dziś obchodzi 18 czerwca jako Dzień Waterloo.4
Dlaczego to miejsce: Jedyna bitwa na liście z kompletem punktów we wszystkich pięciu kryteriach i dlatego pierwsza: zakończyła sto dni i rządy Napoleona na zawsze, jej nazwę zna każdy, nie tylko miłośnik historii wojskowej, wciąż się ją upamiętnia, a żadna bitwa tej epoki nie jest lepiej udokumentowana.
2 Austerlitz, 1805
- Gdzie
- Pod Austerlitz (Slavkov u Brna), Morawy, Czechy
- Wojna
- Wojny napoleońskie, wojna z trzecią koalicją
- Strony
- Francja przeciw Rosji i Austrii
- Siły
- Około 76 tys. Francuzów wobec około 85 do 90 tys. Rosjan i Austriaków, według Theodore’a Ayraulta Dodge’a
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów, 2 grudnia 1805; według Dodge’a straty sprzymierzonych co najmniej 25 tys., francuskie co najmniej 10 tys. zabitych i rannych
Po Ulm i zajęciu Wiednia Napoleon stał w listopadzie 1805 roku głęboko na ziemi wroga, a pod Ołomuńcem zbierała się na oczach obu cesarzy rosyjsko-austriacka armia licząca około 90 tys. ludzi. Historyk Theodore Ayrault Dodge liczy sprzymierzonych w dniu bitwy na około 85 tys., a Francuzów na około 76 tys. Napoleon zastawił pułapkę: zaproponował rozejm, oddał Wzgórza Prackie i zostawił słabo obsadzone prawe skrzydło, by ściągnąć na nie sprzymierzonych.5
2 grudnia sprzymierzeni połknęli przynętę. Oddziały Soulta, ukryte w mgle wypełniającej dolinę, weszły na opuszczone wzgórza, gdy przebiło się słynne „słońce Austerlitz”, i przecięły armię sprzymierzonych na pół. EBSCO Research Starters podaje straty rosyjskie na 27 tys. zabitych i rannych, a francuskie na 1300 zabitych, 6490 rannych i 500 zaginionych; Dodge szacuje straty sprzymierzonych na co najmniej 25 tys., a francuskie na co najmniej 10 tys. zabitych i rannych.6
Mit i fakt: 30. Biuletyn Napoleona podał straty francuskie na 800 zabitych i 1500 do 1600 rannych, co Dodge nazywa oczywistym fałszerstwem. Pokój w Preszburgu 26 grudnia wyłączył Austrię z wojny, a w sierpniu 1806 roku Franciszek złożył koronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Na płaskowyżu Prackim stoi dziś Pomnik Pokoju, a rekonstruktorzy wciąż odtwarzają bitwę w pobliżu jej rocznicy.7
Dlaczego to miejsce: Arcydzieło Napoleona dostaje komplet za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł; za pamięć 4, bo nie ma święta, które by ją podtrzymywało, tak jak podtrzymuje się pamięć Waterloo. Ma 48 punktów jak Trafalgar, tyle samo za rozpoznawalność, i wyprzedza go skutkiem: Austerlitz wyłączyło Austrię z wojny i zakończyło Święte Cesarstwo Rzymskie, a Trafalgar wojny nie zakończył.
3 Trafalgar, 1805
- Gdzie
- U przylądka Trafalgar, południowo-zachodnia Hiszpania
- Wojna
- Wojny napoleońskie
- Floty
- Flota brytyjska (Nelson) przeciw połączonej flocie francusko-hiszpańskiej (Villeneuve)
- Siły
- 27 wobec 33 okrętów liniowych; około 18 tys. wobec niemal 30 tys. ludzi
- Wynik
- Zwycięstwo Brytyjczyków, 21 października 1805; 17 okrętów wroga zdobytych, jeden spalony; Nelson poległ
W 1805 roku Napoleon wciąż zamierzał wylądować w Anglii, a do tego potrzebował panowania nad kanałem La Manche. Gdy plan upadł, zwrócił się przeciw Austrii i kazał wiceadmirałowi Villeneuve'owi wyprowadzić połączoną flotę francusko-hiszpańską z Kadyksu na Morze Śródziemne; 19 października wypłynęły 33 okręty liniowe. Nelson czekał z 27. Przeciwnik miał niemal 30 tys. ludzi i 2632 działa, Nelson 18 tys. ludzi i 2148 dział.8
21 października u przylądka Trafalgar Brytyjczycy ruszyli w dwóch kolumnach prosto na linię wroga, przy słabym wietrze w tempie spacerowym. O 11.45 Victory podniósł sygnał „Anglia oczekuje, że każdy spełni swój obowiązek”. Gdy o 17.30 umilkły działa, 17 okrętów wroga było zdobytych, a kolejny płonął. Brytyjczycy stracili 449 zabitych, Francuzi i Hiszpanie około 4400 do 4500. Nelson, trafiony na pokładzie Victory o 13.15, zmarł o 16.30.
Mit i fakt: „Pocałuj mnie, Hardy” to nie legenda, bo słowa te zapisał okrętowy chirurg William Beatty, ale nie były to ostatnie słowa Nelsona; według Beatty'ego ostatnie brzmiały „Dzięki Bogu, spełniłem swój obowiązek” i admirał powtarzał je, dopóki mógł mówić. Trafalgar przekreślił plany inwazji na Wielką Brytanię i otworzył stulecie brytyjskiej przewagi na morzach, choć wojna na lądzie trwała jeszcze dekadę.9
Dlaczego to miejsce: Te same oceny co na naszej liście bitew morskich: komplet za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, pamięć i pewność źródeł, ale za skutek 4, bo nie zakończył wojny z Napoleonem. Dlatego ma 48 punktów jak Austerlitz i tyle samo za rozpoznawalność, a remis rozstrzyga skutek na korzyść Austerlitz.
4 Lipsk, 1813
- Gdzie
- Okolice Lipska, Saksonia, Niemcy
- Wojna
- Wojny napoleońskie, wojna z szóstą koalicją
- Strony
- Rosja, Prusy, Austria i Szwecja przeciw napoleońskiej Francji i jej sojusznikom
- Siły
- Według HISTORY ponad 320 tys. żołnierzy koalicji wobec około 180 tys. pod Napoleonem; według serwisu o historii Habsburgów razem 520 tys.
- Wynik
- Zwycięstwo koalicji, 16 do 19 października 1813; około 38 tys. strat francuskich i 55 tys. strat koalicji (HISTORY)
Napoleon wrócił z Rosji pod koniec 1812 roku z mocno przetrzebioną armią i odbudował ją głównie z nowych, niedoświadczonych rekrutów. Do Rosji i Wielkiej Brytanii przyłączyły się Prusy i Szwecja, w sierpniu dołączyła Austria, a w październiku armie koalicji zaczęły zaciskać wokół niego pierścień pod Lipskiem, od południa, północy i północnego zachodu.10
Bitwa trwała od 16 do 19 października. Pierwszego dnia Napoleon mianował księcia Józefa Poniatowskiego, dowódcę polskiego korpusu, marszałkiem Francji. 18 października koalicja wprowadziła do walki silne posiłki, a niemieccy sojusznicy Napoleona, wśród nich Sasi, skorzystali z okazji, by zmienić stronę. Odwrót zamienił się w katastrofę, gdy jedyny most na Elsterze wysadzono za wcześnie: około 30 tys. ludzi trafiło do niewoli, a Poniatowski utonął, próbując przeprawić się przez rzekę.11
Liczby się różnią: HISTORY mówi o ponad pół milionie żołnierzy oraz około 38 tys. strat francuskich i 55 tys. strat koalicji, a austriacki serwis o historii Habsburgów o 520 tys. walczących i 90 tys. zabitych. Była to największa bitwa w Europie przed I wojną światową i koniec francuskiego panowania na wschód od Renu. W setną rocznicę, 18 października 1913 roku, odsłonięto w Lipsku mierzący 91 metrów Pomnik Bitwy Narodów.12
Dlaczego to miejsce: Komplet za rozstrzygnięcie i skutek, bo wyparła Napoleona z Niemiec na dobre; ale w świecie bitwa narodów jest mniej znana niż Waterloo, więc za rozpoznawalność 4, a liczebność i straty różnią się w zależności od źródła, więc za pewność źródeł też 4.
5 Borodino, 1812
- Gdzie
- Pod wsią Borodino, na drodze do Moskwy, Rosja
- Wojna
- Wojny napoleońskie, wyprawa na Rosję
- Strony
- Wielka Armia Napoleona przeciw armii rosyjskiej Kutuzowa
- Siły
- Około 130 tys. Francuzów i sojuszników wobec około 120 do 135 tys. Rosjan (EBSCO, Fondation Napoléon i PAP)
- Wynik
- Taktyczne zwycięstwo Francuzów, 7 września 1812; Rosjanie się wycofali; ponad 70 tys. zabitych i rannych (liczby sporne)
Napoleon wkroczył do Rosji w czerwcu 1812 roku, a gdy armie rosyjskie się cofały, Wielka Armia przez całe lato topniała na skąpych racjach. Kutuzow stanął do bitwy pod Borodino, na drodze do Moskwy. EBSCO daje mu około 120 tys. zdolnych do walki żołnierzy; Fondation Napoléon przypisuje Napoleonowi 130 tys. ludzi i 587 dział, a Kutuzowowi 135 tys. ludzi i 624 działa.13
7 września Napoleon rzucał frontalne ataki na flesze Bagrationa i Wielką Redutę; według Fondation Napoléon walka trwała 15 godzin. Wieczorem Rosjan wyparto z obu pozycji, ale wycofali się w porządku, bo Napoleon nie wprowadził do walki Gwardii. Potem zajął Moskwę, w dużej części spaloną, a odwrót, który nastąpił, zniszczył jego armię.14
Mit i fakt: strat nigdy dokładnie nie policzono, a źródła się różnią. EBSCO podaje około 28 tys. strat francuskich i 47 tys. rosyjskich; Fondation Napoléon 10 tys. zabitych i 20 tys. rannych Francuzów oraz 15 tys. zabitych i 35 tys. rannych Rosjan; NPR co najmniej 30 tys. zabitych i rannych Francuzów i około 45 tys. strat rosyjskich, a historycy rosyjscy, cytowani przez PAP, 35 do 40 tys. Francuzów i 40 do 45 tys. Rosjan. NPR nazywa ją najkrwawszym pojedynczym dniem wojen napoleońskich, a „The Moscow Times” liczy ponad 70 tys. zabitych i rannych. Tołstoj uczynił ją sercem „Wojny i pokoju”, a rekonstruktorzy od lat co wrzesień odtwarzają ją na polu bitwy.15
Dlaczego to miejsce: Komplet za rozpoznawalność i pamięć, bo to najkrwawszy dzień tych wojen i serce „Wojny i pokoju”; ale armia rosyjska wycofała się w porządku, a Napoleon i tak przegrał kampanię, więc za rozstrzygnięcie 3 i za skutek 4, a sporne straty dają za pewność źródeł 4. Ma 43 punkty jak Jena i Auerstedt i wyprzedza je rozpoznawalnością.
6 Jena i Auerstedt, 1806
- Gdzie
- Jena i Auerstedt, Turyngia, Niemcy
- Wojna
- Wojny napoleońskie, wojna z czwartą koalicją
- Strony
- Francja przeciw Prusom i Saksonii
- Siły
- Na obu polach około 240 tys. (Fondation Napoléon); według Dodge’a pod Jeną około 90 tys. Francuzów wobec najwyżej 50 tys., a pod Auerstedt 30 tys. Davouta wobec około 50 tys.
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów na obu polach, 14 października 1806; 30 do 35 tys. zabitych i rannych
Po Austerlitz Prusy dostały Hanower, ale nadzieje na pokój szybko prysły i 26 sierpnia 1806 roku zażądały, by Napoleon do 8 października wycofał wojska za Ren. Cesarz odpowiedział marszem do Turyngii, a 13 października, docierając pod Jenę, uznał stojące przed nim siły pruskie za ich główną armię.16
Pomylił się. Pod Jeną 14 października, atakując z gęstej mgły, miał według Dodge’a dobre 90 tys. ludzi przeciw najwyżej 50 tys. Hohenlohego i Rüchela, a 15 tys. Rüchela, rzuconych do walki około 14.00, rozbito, według Fondation Napoléon, w niespełna pół godziny. Główna armia pruska, około 50 tys. ludzi z królem i księciem Brunszwiku, była dalej na północy, pod Auerstedt, gdzie wpadła na jeden korpus marszałka Davouta, liczący około 30 tys.17
Davout, mając przeciw sobie siły według Dodge’a dwukrotnie większe, utrzymał się, a potem sam uderzył; Brunszwik został śmiertelnie ranny, a około 17.00 główna armia pruska cofała się już za Auerstedt. Łącznie, pisze Dodge, Francuzi wzięli tego dnia około 25 tys. jeńców i 200 dział. Napoleon początkowo nie dawał wiary meldunkom, pisze Fondation Napoléon, zanim gorąco docenił Davouta, któremu przypadł zaszczyt wkroczenia do Berlina jako pierwszemu. Blücher, ostatni pruski dowódca w polu, musiał według Dodge’a skapitulować pod Lubeką 7 listopada. Wstrząs zrodził reformy, które odbudowały Prusy: w październiku 1807 roku edykt Steina zniósł poddaństwo chłopów.18
Dlaczego to miejsce: Komplet za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: dwie bitwy jednego dnia zniszczyły armię pruską, a państwo rozsypało się w kilka tygodni. Ale nazwa jest mniej znana niż Austerlitz, więc za rozpoznawalność 4, i nie podtrzymuje jej żywa tradycja, więc za pamięć 3. Ma 43 punkty jak Borodino i ustępuje mu rozpoznawalnością.
7 Abukir, 1798
- Gdzie
- Zatoka Abukir na wschód od Aleksandrii, Egipt
- Wojna
- Wojny rewolucji francuskiej, wyprawa Bonapartego do Egiptu
- Floty
- Flota brytyjska (kontradmirał Nelson) przeciw flocie francuskiej (admirał Brueys)
- Siły
- 14 brytyjskich okrętów liniowych według EBSCO wobec 13 francuskich i 4 francuskich fregat
- Wynik
- Zwycięstwo Brytyjczyków, 1 do 2 sierpnia 1798; 11 z 13 francuskich okrętów liniowych zdobytych lub zniszczonych; flagowy L'Orient wyleciał w powietrze
W maju 1798 roku Bonaparte wypłynął z Tulonu do Egiptu, po drodze zdobywając Maltę; jego flotę 13 okrętów liniowych prowadził flagowy L'Orient, trzypokładowiec z ponad tysiącem ludzi załogi. Gdy 1 sierpnia Nelson ją odnalazł, armia była już na lądzie, a admirał Brueys zakotwiczył linię w zatoce Abukir, za daleko od brzegu i ze wszystkimi działami zwróconymi w stronę morza.19
Nelson zaatakował od razu, późnym popołudniem. Prowadzący okręt brytyjski zaryzykował płyciznę i wpłynął między francuską linię a brzeg, kolejne poszły za nim, i zakotwiczonych Francuzów ostrzeliwano z obu stron. Brueys zginął, a około 22.00 L'Orient wyleciał w powietrze; huk podobno słyszano w Aleksandrii, a walka ucichła na mniej więcej kwadrans.20
Z 13 francuskich okrętów liniowych i czterech fregat uszły tylko po dwa; z pozostałych dziewięć zdobyto, trzy spłonęły, a jeden zatonął. Ponad 35 tys. francuskich żołnierzy zostało odciętych w Egipcie, a według EBSCO prestiż zwycięstwa pozwolił Williamowi Pittowi zbudować drugą koalicję. Nelson otrzymał tytuł barona Nelsona znad Nilu, a w 1806 roku pochowano go w trumnie zrobionej z drewna L'Orient.21
Dlaczego to miejsce: Te same oceny co na naszej liście bitew morskich: komplet za rozstrzygnięcie i pewność źródeł, bo Nelson zniszczył flotę i odciął armię. Ale przyćmiewa ją Trafalgar, więc za rozpoznawalność 4; nie zakończyła wojny, więc za skutek 4; a dziś przypomina o niej niewiele poza tytułem Nelsona, więc za pamięć 3.
8 Valmy, 1792
- Gdzie
- Valmy koło Sainte-Menehould, północno-wschodnia Francja
- Wojna
- Wojny rewolucji francuskiej, wojna z pierwszą koalicją
- Strony
- Francuskie Armie Centrum i Północy (Kellermann, Dumouriez) przeciw armii pruskiej (książę Brunszwiku)
- Siły
- Według EBSCO pruska armia licząca 35 tys. ludzi przeciw armii francuskiej ponad dwukrotnie liczniejszej
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów, 20 września 1792; według EBSCO około 300 zabitych Francuzów i 184 zabitych Prusaków; armia pruska wycofała się potem z Francji
W sierpniu 1792 roku armia pruska i austriacka pod wodzą księcia Brunszwiku wkroczyła do Francji, by przywrócić władzę Ludwika XVI. Do 3 września padły Longwy i Verdun, dwie trzecie oficerów armii francuskiej odeszło lub zdezerterowało, a Prusacy liczyli na szybkie zwycięstwo. Dumouriez i Kellermann połączyli siły pod Valmy, gdzie, co osobliwe, Prusacy stali dalej na drodze do Paryża niż Francuzi.22
20 września, mglistym rankiem, pruskie działa otworzyły ogień na francuskie baterie przy wiatraku pod Valmy, a pruska piechota i jazda ruszyły pod górę, ale pod francuskim ogniem stanęły i cofnęły się do obozu na wzgórzu La Lune. Straty były małe: EBSCO liczy 184 zabitych Prusaków pozostawionych na polu i około 300 zabitych Francuzów, choć Creasy w 1851 roku pisał o 800 poległych Prusakach.23
Goethe, który jechał z armią pruską jako obserwator, wspominał, że tego wieczoru powiedział towarzyszom: „Od tego miejsca i od tego dnia zaczyna się nowa epoka w dziejach świata” (przekład nasz). Następnego dnia świeżo zebrany Konwent Narodowy ustanowił republikę. Zdemoralizowana armia pruska, wyniszczona głodem i chorobami, wlokła się z powrotem z Francji. Edward Creasy zaliczył Valmy do swoich piętnastu rozstrzygających bitew świata, a odbudowany wiatrak jest, jak napisał w 2005 roku prezydent Chirac, ważnym miejscem pamięci republiki.24
Dlaczego to miejsce: Komplet za skutek, bo ocaliła rewolucję i nowo narodzoną republikę; ale była niewiele więcej niż kanonadą, a wojna trwała jeszcze 23 lata, więc za rozstrzygnięcie 4, liczby różnią się w zależności od relacji, więc za pewność źródeł 4, a poza Francją nazwę znają głównie czytelnicy Goethego i Creasy'ego, więc za rozpoznawalność 3.
9 Marengo, 1800
- Gdzie
- Równina Marengo koło Alessandrii, Piemont, Włochy
- Wojna
- Wojna z drugą koalicją
- Strony
- Armia Rezerwowa pierwszego konsula Bonapartego przeciw armii austriackiej Melasa
- Siły
- Według Dodge’a po około 28 tys. z każdej strony; na początku, według Dona Barry’ego, Francuzi mieli przeciw sobie co najmniej dwukrotnie liczniejszego przeciwnika
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów; Austriacy wycofali się za Mincio; straty sporne
Bonaparte przejął władzę w Paryżu zaledwie kilka miesięcy wcześniej i potrzebował szybkiego, rozstrzygającego zwycięstwa. W maju 1800 roku przeprowadził nową Armię Rezerwową przez przełęcz Wielkiego Świętego Bernarda do Włoch i przeciął linie zaopatrzenia austriackiej armii Michaela von Melasa. Pewien, że Austriacy będą raczej uciekać niż walczyć, wysłał generała Desaix z dwiema dywizjami na południe, a rankiem 14 czerwca Melas uderzył; według Dodge’a każda ze stron miała na polu około 28 tys. ludzi.25
Wczesnym popołudniem Francuzi byli bliscy rozsypki. Desaix, wezwany w pośpiechu, przybył około trzeciej, a bateria 18 dział Marmonta, natarcie dywizji Desaix i szarża 400 jeźdźców Kellermanna rozbiły austriacką kolumnę; sam Desaix zginął w natarciu. Melas poprosił o zawieszenie broni i zgodził się oddać północne Włochy aż po Mincio.26
Mit i fakt: David namalował Bonapartego przekraczającego Alpy na stającym dęba koniu, ale, jak przyznał oficjalny Biuletyn, przeszedł przełęcz w zwykłych futrach na mule i przynajmniej raz spadł w śnieg. Straty są sporne: Dodge podaje 1000 zabitych, 5500 rannych i 3000 wziętych do niewoli Austriaków oraz 1100 zabitych, 3600 rannych i 900 wziętych do niewoli Francuzów, a Don Barry z Fondation Napoléon 6 tys. zabitych i 8 tys. jeńców austriackich. Bitwa żyje w kurczaku po marengo, którego podobno tego wieczoru zaimprowizował kucharz Bonapartego, i w „Tosce” Pucciniego, której akcja obraca się wokół wieści spod Marengo.27
Dlaczego to miejsce: Znana nazwa, która umocniła władzę Bonapartego we Francji, więc rozpoznawalność 4; wojna trwała jednak do grudniowej bitwy pod Hohenlinden, więc rozstrzygnięcie 4 i skutek 4, a ponieważ Napoleon kazał przerobić oficjalną relację, pewność źródeł ma tylko 3. Remisuje z Frydlandem i Vitorią na 37 punktach i wyprzedza je rozpoznawalnością.
10 Frydland, 1807
- Gdzie
- Frydland nad Łyną (Alle), Prusy Wschodnie (dziś Prawdinsk, Rosja)
- Wojna
- Wojna z czwartą koalicją
- Strony
- Armia francuska i sojusznicza Napoleona przeciw armii rosyjskiej Bennigsena
- Siły
- Według Dodge’a około 80 tys. Francuzów wobec około 60 tys. Rosjan w boju
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów; co najmniej 20 tys. strat rosyjskich i według niektórych autorów około 12 tys. francuskich (Dodge)
Osiem miesięcy po Jenie wojna wciąż trwała, a Napoleon i rosyjski wódz Bennigsen stali naprzeciw siebie w Prusach Wschodnich. W nocy z 13 na 14 czerwca Bennigsen przeprowadził większość armii przez Łynę pod Frydlandem przeciw Lannesowi, który wyprzedził resztę armii francuskiej, i ustawił ją przed miastem z rzeką i młynówką za plecami.28
Od około 3.00 14 czerwca Lannes się utrzymywał, a Bennigsen rozwijał armię powoli, przez pięć lub sześć godzin. Około południa nadciągnął Napoleon i Francuzi mieli na polu około 80 tys. żołnierzy. Po południu Ney uderzył na lewe skrzydło Rosjan, a gdy jego dywizje zostały odparte, generał Sénarmont nadjechał galopem z 36 działami Victora i z bliska raził kartaczami Rosjan stłoczonych między stawem a rzeką.29
Rosjan zepchnięto do miasta, które stanęło w ogniu, mosty spłonęły, a tysiące próbowały przejść Łynę w bród lub wpław. Dodge szacuje straty rosyjskie na co najmniej 20 tys. i odnotowuje, że niektórzy autorzy podają 12 tys. strat francuskich. Wkrótce Bennigsen poprosił o zawieszenie broni. Po spotkaniu Napoleona z Aleksandrem na tratwie na Niemnie pokój w Tylży oddał pruskie ziemie na zachód od Łaby nowemu Królestwu Westfalii, a z pruskich ziem polskich utworzył Księstwo Warszawskie.30
Dlaczego to miejsce: Pełne noty za rozstrzygnięcie i skutek, bo bitwa zakończyła wojnę i zmieniła mapę Niemiec i ziem polskich; poza historią wojskowości mało kto zna jednak tę nazwę, więc rozpoznawalność 3 i pamięć 2, a źródła różnią się co do liczebności obu armii, więc pewność źródeł 4. Remisuje z Marengo i Vitorią na 37 punktach, ustępuje Marengo rozpoznawalnością i wyprzedza Vitorię skutkiem.
11 Vitoria, 1813
- Gdzie
- Równina pod Vitorią (Vitoria-Gasteiz), Kraj Basków, północna Hiszpania
- Wojna
- Wojna na Półwyspie Iberyjskim
- Strony
- Armia brytyjsko-portugalsko-hiszpańska Wellingtona przeciw armii króla Józefa Bonapartego i marszałka Jourdana
- Siły
- Armia sprzymierzonych Wellingtona przeciw armii hiszpańskiej Józefa; liczebność różni się w zależności od źródła
- Wynik
- Zwycięstwo sprzymierzonych; około 5 tys. zabitych i rannych sprzymierzonych, około 5 tys. zabitych i rannych oraz 3 tys. wziętych do niewoli Francuzów (National Army Museum)
W 1813 roku, po klęsce w Rosji, król Józef miał słabe wojska i mało pieniędzy. Wellington ruszył naprzód ze 120 tys. żołnierzy brytyjskich, hiszpańskich i portugalskich i raz po raz obchodził francuskie skrzydło, aż Józef i marszałek Jourdan cofnęli się do kotliny pod Vitorią, jednej z najgorszych pozycji, jakie mogli wybrać, z taborami za plecami.31
21 czerwca Wellington dopadł Francuzów pod Vitorią i pokonał ich, obchodząc ich pozycje. Według Dodge’a Hill i Hiszpanie zaatakowali Subijanę, oddziały Pictona zdobyły Arinez, a Graham zajął Gamarrę i wysłał dalej oddział, który przeciął główną drogę odwrotu, zostawiając Francuzom tylko drogę na Pampelunę. Pościg utknął, gdy żołnierze sprzymierzonych rzucili się na francuskie tabory, w których według Dodge’a było 150 dział i 25 milionów franków; sam Józef ledwo uniknął niewoli.32
National Army Museum liczy około 5 tys. zabitych i rannych oraz 3 tys. wziętych do niewoli Francuzów i około 5 tys. zabitych i rannych sprzymierzonych; Dodge podaje 6 tys. strat francuskich i 5200 sprzymierzonych. Brytyjskie National Army Museum ocenia, że ta bitwa w praktyce zakończyła francuskie panowanie w Hiszpanii. Beethoven uczcił ją utworem „Zwycięstwo Wellingtona, czyli bitwa pod Vitorią”, wykonanym po raz pierwszy w grudniu 1813 roku na tych samych koncertach dobroczynnych co VII Symfonia.33
Dlaczego to miejsce: Pełna nota za rozstrzygnięcie, bo zakończyła francuskie rządy w Hiszpanii, ale skutek 4, bo los Napoleona rozstrzygnął się w Niemczech; jest znacznie mniej znana niż Waterloo, więc rozpoznawalność 3 i pamięć 3, a źródła podają różną liczebność obu armii, więc pewność źródeł 4. Remisuje z Marengo i Frydlandem na 37 punktach i zamyka tę trójkę: ustępuje Marengo rozpoznawalnością, a Frydlandowi skutkiem.
12 Wagram, 1809
- Gdzie
- Równina Marchfeld na północ od Dunaju, koło Wiednia, Austria
- Wojna
- Wojna z piątą koalicją
- Strony
- Armia francuska i sojusznicza Napoleona przeciw Austriakom arcyksięcia Karola
- Siły
- Według Dodge’a ponad 200 tys. Francuzów i sojuszników wobec około 140 tys. Austriaków z 450 działami na polu
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów; według Dodge’a blisko 25 tys. strat austriackich i nie mniej francuskich
Sześć tygodni po Aspern i Essling, gdzie arcyksiążę Karol zepchnął go z powrotem za Dunaj, Napoleon spróbował jeszcze raz. Z wyspy Lobau zrobił ufortyfikowaną bazę, zebrał siły, które Dodge szacuje na ponad 200 tys. ludzi, i w nocy 4 lipca przeprawił się z wyspy tam, gdzie arcyksiążę się go nie spodziewał. Karol miał na polu około 140 tys. ludzi i 450 dział.34
Walki na Marchfeldzie trwały dwa dni, 5 i 6 lipca 1809 roku. Drugiego dnia Austriacy doszli aż do Essling, ale Davout obszedł ich lewe skrzydło pod Neusiedl, a około pierwszej ogromna kolumna Macdonalda uderzyła w centrum, tracąc 2 tys. ludzi w kwadrans.35
Wkrótce po drugiej Karol nakazał odwrót; korpus arcyksięcia Jana był wciąż dziesięć mil od pola bitwy. Dodge szacuje straty austriackie na blisko 25 tys. ludzi, a francuskie na nie mniejsze; każda ze stron wzięła około 7 tys. jeńców, a 25. Biuletyn ocenił straty francuskie na 1500 zabitych i 3 do 4 tys. rannych. Po rozejmie pod Znojmem pokój w Schönbrunn, podpisany 14 października, dał Księstwu Warszawskiemu ziemie trzeciego zaboru austriackiego, z Krakowem i Lublinem.36
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygająca i dobrze udokumentowana, ze skutkiem 4 za pokój, który zmienił granice Austrii; poza Austrią i Francją rzadko się ją jednak wspomina, więc rozpoznawalność 3 i pamięć 2. Remisuje z Somosierrą na 36 punktach, ma tę samą rozpoznawalność i wygrywa skutkiem.
13 Somosierra, 1808
- Gdzie
- Przełęcz Somosierra na drodze na Madryt, Hiszpania
- Wojna
- Wojna na Półwyspie Iberyjskim
- Strony
- Armia Napoleona z polskimi szwoleżerami Gwardii na czele przeciw hiszpańskim wojskom generała San Juana
- Siły
- Jeden polski szwadron, według Andrzeja Ziółkowskiego około 200 jeźdźców, z piechotą francuską, wobec około 10 tys. Hiszpanów z 16 działami według Dodge’a
- Wynik
- Przełęcz zdobyta; według Dodge’a 57 zabitych lub rannych w szwadronie, według Ziółkowskiego 18 zabitych i 33 ciężko rannych; droga na Madryt otwarta
W listopadzie 1808 roku Napoleon maszerował na Madryt, a ostatnią przeszkodą była przełęcz Somosierra. Generał Benito San Juan bronił jej siłami około 10 tys. ludzi, według Dodge’a, i 16 dział wymierzonych w krętą górską drogę. 30 listopada, zniecierpliwiony powolnym postępem piechoty, cesarz rzucił prosto na działa 3. szwadron szwoleżerów Gwardii pod Janem Kozietulskim.37
Dr Andrzej Ziółkowski z Muzeum Wojska Polskiego mówił w Polskim Radiu o około 200 jeźdźcach. Rozkaz brzmiał: zdobyć tylko pierwszą baterię. Z pamiętnika generała Józefa Załuskiego wiemy, że pod Kozietulskim już na początku natarcia zabito konia, a szwadron poszedł dalej bez rozkazu, prowadzony od baterii do baterii przez Krzyżanowskiego i Dziewanowskiego.38
Porucznik Andrzej Niegolewski dotarł do ostatniej baterii z dziewięcioma ranami od bagnetów i dwiema od kul, i przeżył. Szarża trwała około ośmiu minut. Dodge liczy 57 zabitych lub rannych w szwadronie, Ziółkowski 18 zabitych i 33 ciężko rannych, a według Ziółkowskiego do niewoli dostało się około 3 tys. Hiszpanów. Mit i fakt: szwadron nie zdobył przełęczy sam; pogrom dokończyli francuscy tyralierzy na zboczach i szwadrony wysłane za Polakami. Madryt skapitulował 4 grudnia. Samą szarżę oceniamy w największych szarżach kawalerii.39
Dlaczego to miejsce: Pamięć 5 za żywą polską legendę i rozstrzygnięcie 4 za otwarcie drogi na Madryt; wojna w Hiszpanii trwała jednak dalej (skutek 3), liczebność szwadronu jest niepewna (pewność źródeł 3), a poza Polską i Hiszpanią mało kto ją zna (rozpoznawalność 3). Remisuje z Wagram na 36 punktach przy tej samej rozpoznawalności i ustępuje mu skutkiem.
14 Berezyna, 1812
- Gdzie
- Rzeka Berezyna pod Studzianką, na północ od Borysowa (dziś Białoruś)
- Wojna
- Wyprawa Napoleona na Rosję, 1812
- Strony
- Cofająca się Wielka Armia Napoleona przeciw rosyjskim armiom Cziczagowa i Wittgensteina
- Siły
- Według EBSCO 6 tys. Victora przeciw 40 tys. Wittgensteina na wschodnim brzegu oraz 8 tys. Neya i Oudinota przeciw 27 tys. Cziczagowa na zachodnim, do tego wiele tysięcy maruderów
- Wynik
- Przeprawa udana; Fondation Napoléon liczy 25 tys. zabitych żołnierzy i 30 tys. niewalczących
Pod koniec listopada 1812 roku resztki Wielkiej Armii cofały się spod Moskwy, a armie rosyjskie zamykały drogę na zachód, która przekraczała Berezynę w Borysowie. Admirał Cziczagow zajął tamtejszy przyczółek 21 listopada, a gdy marszałek Oudinot odbił miasto, Rosjanie zniszczyli most. Przyszła odwilż i rzeka niosła kry.40
Oudinot wybrał bród pod Studzianką, w górę rzeki, i pozorowanymi przeprawami w innych miejscach zmylił Rosjan. Pontonierzy generała Eblégo zbudowali dwa mosty, po których większa część armii przeszła 27 i 28 listopada. 6 tys. Victora powstrzymywało 40 tys. Wittgensteina na wschodnim brzegu, a Ney i Oudinot z 8 tys. ludzi 27 tys. Cziczagowa na zachodnim.41
Rosyjskie działa strzelały w tłum maruderów, a setki ludzi spadały z mostów w ścisku. Rankiem 29 listopada mosty spalono, choć na drugim brzegu zostało blisko 10 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Straty są sporne: Fondation Napoléon mówi o 25 tys. zabitych żołnierzy i 30 tys. niewalczących, a EBSCO podaje, że przeprawiło się około 60 tys. ludzi, a wiele tysięcy maruderów zginęło. Napoleon ocalał, a po francusku „bérézina” do dziś znaczy całkowitą klęskę.42
Dlaczego to miejsce: Pełna nota za pamięć, bo jej nazwa wciąż znaczy po francusku katastrofę; rozstrzygnęła jednak ucieczkę, nie kampanię, więc rozstrzygnięcie i skutek 3, a poza Francją i Polską mało kto ją zna, więc rozpoznawalność 3. Przebieg jest dobrze opisany, straty już nie, więc pewność źródeł 4.
15 Piramidy, 1798
- Gdzie
- Embaba, na zachodnim brzegu Nilu naprzeciw Kairu, Egipt
- Wojna
- Wyprawa do Egiptu i Syrii (wojna z drugą koalicją)
- Strony
- Armia francuska Bonapartego przeciw mamelukom Murad Beja i egipskiemu pospolitemu ruszeniu
- Siły
- Wyprawa licząca 35 tys. Francuzów (EBSCO) wobec około 10 tys. mameluków i 20 tys. uzbrojonych fellachów według Dodge’a
- Wynik
- Zwycięstwo Francuzów; Kair zajęty 22 lipca
Bonaparte wylądował w Egipcie na początku lipca 1798 roku z wyprawą liczącą 35 tys. ludzi i z planami sięgającymi aż po brytyjskie Indie. Zdobył Aleksandrię i ruszył zachodnim brzegiem Nilu w stronę Kairu, którego bronili mameluccy bejowie Murad i Ibrahim. 21 lipca natrafił na armię Murada pod Embabą, na zachodnim brzegu naprzeciw Kairu. Słynne zdanie, że z wysokości tych pomników patrzy na żołnierzy czterdzieści wieków, Andrew Roberts podaje jako fragment jego rozkazu dziennego.43
Bonaparte ustawił każdą dywizję w czworobok o sześciu szeregach, z działami w narożnikach. Jazda mamelucka szarżowała i rozbijała się o czworoboki, a Embabę zdobyto i zepchnięto jej obrońców do Nilu. Bonaparte twierdził, że nieprzyjaciel stracił 10 tys. zabitych, w tym 2 tys. mameluków, a Francuzi 40 zabitych i 260 rannych. Murad wycofał się do Górnego Egiptu, Ibrahim uciekł w stronę Syrii, a 22 lipca Francuzi zajęli Kair. To był szczyt wyprawy: 1 sierpnia Nelson zniszczył flotę francuską w zatoce Abukir i armia została odcięta od Francji.44
Dlaczego to miejsce: Jedna z najbardziej znanych nazw epoki, którą podtrzymuje zdanie o czterdziestu wiekach, więc rozpoznawalność 4; jedenaście dni później bitwa pod Abukirem odcięła jednak armię, więc rozstrzygnięcie i skutek 3. Remisuje z Salamanką na 34 punktach i zajmuje to miejsce dzięki rozpoznawalności.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy napoleońskie
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę lądową i morską wojen rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich, od Valmy w 1792 do Waterloo w 1815, bez względu na to, czy dowodził w niej Napoleon, a ocenialiśmy ją przede wszystkim po tym, jak jest znana i czy rozstrzygnęła kampanię albo przebieg wojny. Długą kampanię liczymy przez jej rozstrzygającą bitwę, więc Ligny i Quatre Bras opisujemy przy Waterloo. Oblężenia, takie jak Tulon, Akka i Saragossa, porównujemy w największych oblężeniach w historii, bitwy morskie wszystkich epok w największych bitwach morskich, a pojedyncze szarże, jak szarżę Murata pod Iławką, w największych szarżach kawalerii.45 › Bitwa pod Valmy, 1792
Rozważyliśmy 28 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy wojen napoleońskich są największe i najbardziej znane; rozstrzygnięcie, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła kampanię albo przebieg wojny, 1, gdy wojna toczyła się dalej, jakby jej nie było.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła mapę, los państwa albo sposób prowadzenia wojen, 1, gdy jej skutki były tylko lokalne.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (święto narodowe, wielki pomnik, słynna książka, wiersz albo film), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego Borodino, najkrwawszy dzień tych wojen, jest dopiero piąte: armia rosyjska wycofała się w porządku, Napoleon wszedł do pustej Moskwy i mimo to przegrał kampanię, więc ta bitwa rozstrzygnęła mniej niż Lipsk rok później.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Waterloo | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 50 |
| 2 | Austerlitz | 5 | 5 | 5 | 4 | 5 | 48 |
| 3 | Trafalgar | 5 | 5 | 4 | 5 | 5 | 48 |
| 4 | Lipsk | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 44 |
| 5 | Borodino | 5 | 3 | 4 | 5 | 4 | 43 |
| 6 | Jena i Auerstedt | 4 | 5 | 5 | 3 | 5 | 43 |
| 7 | Abukir | 4 | 5 | 4 | 3 | 5 | 41 |
| 8 | Valmy | 3 | 4 | 5 | 4 | 4 | 39 |
| 9 | Marengo | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | 37 |
| 10 | Frydland | 3 | 5 | 5 | 2 | 4 | 37 |
| 11 | Vitoria | 3 | 5 | 4 | 3 | 4 | 37 |
| 12 | Wagram | 3 | 5 | 4 | 2 | 5 | 36 |
| 13 | Somosierra | 3 | 4 | 3 | 5 | 3 | 36 |
| 14 | Berezyna | 3 | 3 | 3 | 5 | 4 | 35 |
| 15 | Piramidy | 4 | 3 | 3 | 3 | 4 | 34 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Salamanka, 1812. Według National Army Museum jedno z najlepszych zwycięstw Wellingtona: 22 lipca 1812 roku rozbił armię Marmonta, zadając jej około 14 tys. strat, a 12 sierpnia sprzymierzeni wkroczyli do Madrytu. Remisuje z Piramidami na 34 punktach i przegrywa rozpoznawalnością.46
Kopenhaga, 1801. 2 kwietnia 1801 roku Nelson zaatakował duńską linię zakotwiczoną przed miastem, a gdy admirał Parker dał sygnał do przerwania walki, walczył dalej. „Mam tylko jedno oko, mam prawo czasem nie widzieć”, miał powiedzieć; lunetę przyłożoną do ślepego oka Royal Museums Greenwich podaje tylko jako przekaz niepewny. Duńczycy przyjęli rozejm, ale Liga Zbrojnej Neutralności i tak już się rozpadała: car Paweł został zamordowany jeszcze przed bitwą. Stąd rozstrzygnięcie 3.47
Hohenlinden, 1800. Zwycięstwo generała Moreau nad arcyksięciem Janem pod Monachium 3 grudnia 1800 roku kosztowało Austriaków około 18 tys. ludzi wobec około 5 tys. Francuzów i przyniosło rozejm 25 grudnia, a w lutym 1801 roku pokój w Lunéville. To Hohenlinden, a nie Marengo, zakończyło wojnę, ale mało kto pamięta tę nazwę, więc rozpoznawalność 2.48
Ulm, 1805. Napoleon obszedł Wielką Armią austriacką armię generała Macka i zamknął ją w Ulm; 20 października 1805 roku Mack skapitulował. Dodge szacuje jego siły w mieście na blisko 30 tys. ludzi, a EBSCO liczy w całej kampanii ponad 50 tys. zabitych i wziętych do niewoli Austriaków. Wzór strategii, ale kapitulacja, która otworzyła kampanię, a nie bitwa, która ją rozstrzygnęła: dzieło dokończył Austerlitz.49
Aspern i Essling, 1809. 21 i 22 maja 1809 roku arcyksiążę Karol zepchnął Napoleona z powrotem za Dunaj pod Wiedniem; Dodge zauważa, że Austriacy po raz pierwszy od pierwszych godzin bitwy pod Marengo poczuli tam smak zwycięstwa nad nim. Marszałek Lannes, trafiony kulą armatnią w oba kolana, zmarł 31 maja. Straty są niepewne: Dodge odrzuca podaną przez Berndta liczbę 42 tys. zabitych i rannych Francuzów i przytacza dane szpitalne o 12 do 15 tys. rannych Francuzów. Napoleon otrząsnął się jednak i sześć tygodni później wygrał pod Wagram, więc rozstrzygnięcie 2.50
Zobacz te bitwy obok wszystkich innych epok w przewodniku Bitwy, które zmieniły świat.
Dlaczego wojny napoleońskie przeobraziły Europę
Przez dwadzieścia lat kampanie Napoleona wyznaczały standard sztuki wojennej: szybko maszerujące korpusy, zmasowana artyleria i dążenie do jednej rozstrzygającej bitwy. Jego zwycięstwa pod Austerlitz i Jeną oraz klęski pod Lipskiem i Waterloo zmieniły mapę Europy. › Napoleon Bonaparte
Które zwycięstwo Napoleona było największe?
Zwykle wskazuje się Austerlitz, bitwę stoczoną 2 grudnia 1805 roku i nazywaną też bitwą trzech cesarzy, drugą na naszej liście. Mając według Theodore’a Ayraulta Dodge’a około 76 tys. ludzi, Napoleon pokonał mniej więcej 85 tys. Austriaków i Rosjan: zwabił ich na słabo obsadzone prawe skrzydło, a potem zajął Wzgórza Prackie w centrum i przeciął ich armię na dwoje. Kilka tygodni później pokój w Preszburgu wyłączył Austrię z wojny. Waterloo stoi na naszej liście wyżej, ale tam Napoleon przegrał. Cały ten dzień, godzina po godzinie, opisujemy w tekście o bitwie pod Austerlitz.51
Jakie bitwy przegrał Napoleon?
Najbardziej znane klęski Napoleona to Aspern i Essling w 1809 roku, jego pierwsza poważna porażka w polu, Lipsk w 1813 roku, czyli bitwa narodów, oraz Waterloo w 1815 roku, które na dobre zakończyło jego panowanie. Po Aspern otrząsnął się w kilka tygodni. Lipsk i Waterloo kosztowały go cesarstwo.52
Bitwę pod Aspern i Essling stoczono 21 i 22 maja 1809 roku tuż pod Wiedniem. Napoleon próbował przeprawić się przez Dunaj, wykorzystując wielką wyspę Lobau, i został odrzucony przez arcyksięcia Karola Austriackiego. Marszałek Lannes, jeden z jego najlepszych dowódców, trafiony kulą armatnią w oba kolana, zmarł 31 maja. Napoleon wycofał się na Lobau, lepiej przygotował przeprawę i 5 i 6 lipca zwyciężył pod Wagram.53
Lipsk w październiku 1813 roku był czymś innym. Austriacy, Prusacy, Rosjanie i Szwedzi, według HISTORY ponad 320 tys. ludzi, zacisnęli wokół niego pierścień z kilku stron. Napoleon wyprowadził resztki armii za Ren, a aura jego niezwyciężoności przepadła na zawsze. W 1814 roku abdykował, rok później uciekł z wygnania, a 18 czerwca 1815 roku został pobity pod Waterloo przez armię Wellingtona i Prusaków Blüchera. Resztę życia spędził na wygnaniu na Wyspie Świętej Heleny na południowym Atlantyku. Pełną historię październikowej bitwy znajdziesz w tekście o bitwie pod Lipskiem.54
Jeśli mamy pełny opis bitwy, jej wpis na liście prowadzi do niego. Poznaj tych, którzy je toczyli, w przewodniku Najwięksi wodzowie w historii.
Sprawdź się w quizie o bitwach napoleońskich, ułóż je w czasie w grze Ułóż bitwy w kolejności albo zagraj w dzisiejszą Bitwę dnia.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”; Michigan Public, „We'll be »up and at 'em,« once you tell us who 'em are”; E. Cobham Brewer, „Up”; The Royal Scots Dragoon Guards, „Waterloo Day”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Austerlitz”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; Fondation Napoléon, „Austerlitz”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; EBSCO Research Starters, „Battle of Austerlitz”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; Fondation Napoléon, „Austerlitz”; EBSCO Research Starters, „Battle of Austerlitz”; HISTORY.com Editors, „Napoleon Bonaparte”; Projekt Austerlitz, „Austerlitz.org”. ↩
- National Museum of the Royal Navy, „Trafalgar Day”; Royal Museums Greenwich, „The background to Trafalgar”; Royal Museums Greenwich, „Battle of Trafalgar timeline”. ↩
- National Museum of the Royal Navy, „Trafalgar Day”; Royal Museums Greenwich, „Battle of Trafalgar timeline”; Fondation Napoléon, „A close-up on”; William Beatty, Project Gutenberg; National Geographic, „Britain's greatest naval hero left a riddle with his 'final' words”. ↩
- HISTORY, „Battle of Leipzig”; EBSCO Research Starters, „Battle of Leipzig”. ↩
- National Museum of the Royal Navy, „Trafalgar Day”; Royal Museums Greenwich, „The background to Trafalgar”; Royal Museums Greenwich, „Battle of Trafalgar timeline”; Fondation Napoléon, „PONIATOWSKI, Józef”; Muzeum Historii Polski, „Józef Poniatowski”; Deutschlandmuseum, „Battle of Leipzig”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 4”; EBSCO Research Starters, „Battle of Leipzig”; HISTORY, „Battle of Leipzig”. ↩
- Fondation Napoléon, „PONIATOWSKI, Józef”; Deutschlandmuseum, „Battle of Leipzig”; HISTORY, „Battle of Leipzig”; Muzeum Historii Polski, „Józef Poniatowski”; Die Welt der Habsburger, „Battles between ‘emperors’ and ‘peoples’”; Stiftung Völkerschlachtdenkmal Leipzig, „Home”; Miasto Lipsk, „Monument to the Battle of the Nations (Völkerschlachtdenkmal)”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Borodino”; Fondation Napoléon, „Borodino (La Moskowa)”; dzieje.pl, „Rosja uczciła 200. rocznicę zwycięstwa nad Wielką Armią Napoleona”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Borodino”; Fondation Napoléon, „Borodino (La Moskowa)”; NPR, „In Russia, 200-Year-Old Battle A Day To Remember”; The Moscow Times, „Come See the Biggest Battle of 1812”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Borodino”; Fondation Napoléon, „Borodino (La Moskowa)”; NPR, „In Russia, 200-Year-Old Battle A Day To Remember”; dzieje.pl, „Rosja uczciła 200. rocznicę zwycięstwa nad Wielką Armią Napoleona”; The Moscow Times, „Come See the Biggest Battle of 1812”. ↩
- Fondation Napoléon, „Jena-Auerstedt 14 October, 1806”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Fondation Napoléon, „Jena-Auerstedt 14 October, 1806”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Fondation Napoléon, „Jena-Auerstedt 14 October, 1806”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; EBSCO Research Starters, „Freiherr vom Stein”; Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, „Lecture 5”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Nile, 1 August 1798”; EBSCO Research Starters, „Battle of the Nile”; Fondation Napoléon, „The destruction of l'Orient during the Battle of the Nile (Aboukir)”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Nile, 1 August 1798”; EBSCO Research Starters, „Battle of the Nile”; Fondation Napoléon, „The destruction of l'Orient during the Battle of the Nile (Aboukir)”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Nile, 1 August 1798”; EBSCO Research Starters, „Battle of the Nile”; Royal Museums Greenwich, „Research guide N1”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Valmy”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Valmy”; Edward S. Creasy, Project Gutenberg. ↩
- Edward S. Creasy, Project Gutenberg; EBSCO Research Starters, „Battle of Valmy”; Pałac Elizejski, „Message de M. Jacques Chirac sur l'importance symbolique de la bataille de Valmy”. ↩
- Fondation Napoléon, „Monumental Meaning at Marengo 1800”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Fondation Napoléon, „Monumental Meaning at Marengo 1800”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Fondation Napoléon, „Monumental Meaning at Marengo 1800”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; National Army Museum, „Peninsular War”. ↩
- National Army Museum, „Peninsular War”; Beethoven-Haus Bonn, „Wellington's Victory or the Battle of Vittoria, op. 91”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- National Army Museum, „Peninsular War”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; Beethoven-Haus Bonn, „Wellington's Victory or the Battle of Vittoria, op. 91”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- Fondation Napoléon, „Monumental Meaning at Marengo 1800”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wojna w obronie Księstwa Warszawskiego”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; Muzeum Historii Polski, „Szarża polskich szwoleżerów pod Somosierrą”; Polskie Radio 24, „Zwycięstwo pod Somosierrą, szarża, która przeszła do legendy”. ↩
- Polskie Radio 24, „Zwycięstwo pod Somosierrą, szarża, która przeszła do legendy”; Muzeum Historii Polski, „Szarża polskich szwoleżerów pod Somosierrą”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Szarża polskich szwoleżerów pod Somosierrą”; Polskie Radio 24, „Zwycięstwo pod Somosierrą, szarża, która przeszła do legendy”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- Fondation Napoléon, „The French Army crossing the Berezina on 28 November 1812”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; Fondation Napoléon, „The French Army crossing the Berezina on 28 November 1812”; EBSCO Research Starters, „Battle of Berezina River”. ↩
- Fondation Napoléon, „The French Army crossing the Berezina on 28 November 1812”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”; EBSCO Research Starters, „Battle of Berezina River”; Larousse, „bérézina”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of the Pyramids”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 1”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 1”; EBSCO Research Starters, „Battle of the Pyramids”; EBSCO Research Starters, „Battle of the Nile”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
- National Army Museum, „Peninsular War”; EBSCO Research Starters, „Battle of Salamanca”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „Research guide N1”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of Copenhagen, 2 April 1801”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Hohenlinden”; Fondation Napoléon, „Monumental Meaning at Marengo 1800”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Ulm”; Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; EBSCO Research Starters, „Battle of Austerlitz”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 2”; EBSCO Research Starters, „Battle of Austerlitz”; Fondation Napoléon, „Austerlitz”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
- Theodore Ayrault Dodge, „Napoleon, vol. 3”. ↩
- HISTORY, „Battle of Leipzig”; EBSCO Research Starters, „Battle of Leipzig”; National Army Museum, „Battle of Waterloo”. ↩
Źródła
- National Army Museum, London, „Battle of Waterloo”
- Michigan Public, That's What They Say (Anne Curzan), „We'll be »up and at 'em,« once you tell us who 'em are”
- E. Cobham Brewer, Dictionary of Phrase and Fable (wydanie poprawione 1895), w serwisie words.fromoldbooks.org, „Up”
- The Royal Scots Dragoon Guards, „Waterloo Day”
- EBSCO Research Starters (John G. Gallaher i J. W. Thacker), „Battle of Austerlitz” (po angielsku)
- Theodore Ayrault Dodge, Napoleon: A History of the Art of War, t. 2 (Boston i Nowy Jork: Houghton, Mifflin and Company, 1904), strony 57-58, 73-75, 210, 256-257, 261, 265-266, 282-294, 305-306, 381-406, 423, 526-540, Internet Archive, „Napoleon, vol. 2” (po angielsku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org, „Austerlitz”
- HISTORY.com Editors, „Napoleon Bonaparte” (po angielsku)
- Projekt Austerlitz, austerlitz.org, „Austerlitz.org”
- National Museum of the Royal Navy, „Trafalgar Day: The Battle of Trafalgar”
- Royal Museums Greenwich, „The background to Trafalgar”
- Royal Museums Greenwich, „Battle of Trafalgar timeline”
- Fondation Napoléon, napoleon.org, „A close-up on: Trafalgar, 21 October, 1805”
- William Beatty, Authentic Narrative of the Death of Lord Nelson (Londyn, 1807), Project Gutenberg
- National Geographic (Kelly Faircloth), „Britain's greatest naval hero left a riddle with his 'final' words”
- HISTORY (A&E Television Networks), „Battle of Leipzig”
- EBSCO Research Starters (John G. Gallaher i Michael Witkoski), „Battle of Leipzig” (po angielsku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org, „PONIATOWSKI, Józef”
- Muzeum Historii Polski, polishhistory.pl, „Józef Poniatowski: ‘Greater than the king, this prince’”
- Deutschlandmuseum, Berlin, „Battle of Leipzig”
- Theodore Ayrault Dodge, Napoleon: A History of the Art of War, t. 4 (Boston i Nowy Jork: Houghton, Mifflin and Company, 1907), strony 245-246, Internet Archive, „Napoleon, vol. 4” (po angielsku)
- Die Welt der Habsburger, „Battles between ‘emperors’ and ‘peoples’”
- Stiftung Völkerschlachtdenkmal Leipzig, „Home: Monument to the Battle of the Nations”
- Miasto Lipsk, „Monument to the Battle of the Nations (Völkerschlachtdenkmal)”
- EBSCO Research Starters (Kevin B. Reid), „Battle of Borodino” (po angielsku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org (Karine Huguenaud, tłum. Peter Hicks), „Borodino (La Moskowa)”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP, Jerzy Malczyk), „Rosja uczciła 200. rocznicę zwycięstwa nad Wielką Armią Napoleona”
- NPR (Corey Flintoff), w serwisie KCUR, „In Russia, 200-Year-Old Battle A Day To Remember”
- The Moscow Times (Michele A. Berdy), „Come See the Biggest Battle of 1812”
- Fondation Napoléon, napoleon.org, „Jena-Auerstedt 14 October, 1806”
- EBSCO Research Starters (Paul Madden), „Freiherr vom Stein”
- Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, kurs History 133A (prof. Harold Marcuse), „Lecture 5: Prussian Reforms and Wars of Liberation, 1806-1815”
- Royal Museums Greenwich, zbiory, „The Battle of the Nile, 1 August 1798: End of the Action”
- EBSCO Research Starters (John G. Gallaher i Larry Schweikart), „Battle of the Nile” (po angielsku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org (Karine Huguenaud), „The destruction of l'Orient during the Battle of the Nile (Aboukir)”
- Royal Museums Greenwich, „Research guide N1: Horatio Nelson”
- EBSCO Research Starters (Irwin Halfond), „Battle of Valmy” (po angielsku)
- Edward S. Creasy, The Fifteen Decisive Battles of the World: from Marathon to Waterloo, rozdział o Valmy, Project Gutenberg
- Pałac Elizejski (orędzie prezydenta Jacques'a Chiraca odczytane przez Michèle Alliot-Marie, 20 września 2005), „Message de M. Jacques Chirac sur l'importance symbolique de la bataille de Valmy” (po francusku)
- Fondation Napoléon, napoleon.org (Don Barry), „Monumental Meaning at Marengo 1800”
- Theodore Ayrault Dodge, Napoleon: A History of the Art of War, t. 3 (Boston i Nowy Jork: Houghton, Mifflin and Company, 1907), strony 85-88, 270-279, 296-327, 672-686, 735-743, Internet Archive, „Napoleon, vol. 3” (po angielsku)
- National Army Museum, „Peninsular War”
- Beethoven-Haus Bonn, „Wellington's Victory or the Battle of Vittoria, op. 91”
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN), „Wojna w obronie Księstwa Warszawskiego”
- Muzeum Historii Polski (Paweł Cichocki), „Szarża polskich szwoleżerów pod Somosierrą”
- Polskie Radio 24, „Zwycięstwo pod Somosierrą, szarża, która przeszła do legendy”
- Fondation Napoléon, napoleon.org, „The French Army crossing the Berezina on 28 November 1812”
- EBSCO Research Starters, „Battle of Berezina River”
- Larousse, Dictionnaire de français, „bérézina” (po francusku)
- EBSCO Research Starters (Michael J. Fontenot), „Battle of the Pyramids” (po angielsku)
- Theodore Ayrault Dodge, Napoleon: A History of the Art of War, t. 1 (Boston i Nowy Jork: Houghton, Mifflin and Company, 1904), strony 479-489, Internet Archive, „Napoleon, vol. 1” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters (Debra D. Andrist), „Battle of Salamanca” (po angielsku)
- Royal Museums Greenwich, zbiory, „The Battle of Copenhagen, 2 April 1801”
- EBSCO Research Starters, „Battle of Hohenlinden”
- EBSCO Research Starters (Janine Ungvarsky), „Battle of Ulm” (po angielsku)
.jpg){kind=link}