Największe bitwy wczesnej nowożytności

1 Wiedeń, 1683

Gdzie

Wiedeń i wzgórza Kahlenbergu, Austria

Wojna

Wielka wojna turecka

Strony

Imperium Osmańskie (wielki wezyr Kara Mustafa) przeciw habsburskiej załodze i armii odsieczy złożonej z wojsk cesarskich, niemieckich i polskich (król Jan III Sobieski)

Siły

Od około 100 do 120 tys. Turków wobec 16 tys. obrońców i 65 do 69 tys. żołnierzy odsieczy

Wynik

Klęska osmańska; oblężenie przerwane 12 września 1683; straty tureckie 10 do 15 tys.

Turcy stali już pod Wiedniem raz, w 1529 roku, trzy lata po Mohaczu. W 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa wyszedł z Edirne z około 200 tysiącami ludzi, w tym 80 tysiącami ludzi w taborach, a 14 lipca miasto otoczyło około 120 tysięcy według encyklopedii miasta Wiednia; muzeum w Wilanowie podaje 100 tysięcy. Hrabia Starhemberg bronił murów z około 11 tysiącami żołnierzy i 5 tysiącami straży miejskiej; pod koniec sierpnia miny tureckie zrobiły w nich wyłomy, a na początku września obrońców ubyło o połowę.²

12 września ze wzgórz Kahlenbergu zeszła armia odsieczy, 65 do 69 tysięcy żołnierzy cesarskich, niemieckich i polskich pod wodzą Jana III Sobieskiego. Późnym popołudniem do szarży ruszyło około 20 tysięcy jeźdźców i armia turecka poszła w rozsypkę; według dzieje.pl straciła około 10 tysięcy zabitych i 5 tysięcy rannych, według muzeum w Wilanowie blisko 15 tysięcy. Król pisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.³

Bitwa przesądziła, dokąd przesunie się granica. Kara Mustafę uduszono z rozkazu sułtana, papież zawiązał Ligę Świętą Austrii, Polski i Wenecji, w 1686 roku padła Buda, a w Karłowicach w 1699 roku sułtan uznał władzę Habsburgów nad Węgrami i Siedmiogrodem; Austria wyszła z wojny jako główna potęga Europy Środkowej, a Turcy już nigdy nie zagrozili jej tak jak wcześniej. Rzeczpospolita, która poprowadziła szarżę, odzyskała tylko Podole.⁴

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek, pamięć i pewność źródeł: tego dnia osmański pochód w głąb Europy Środkowej zamienił się w odwrót. Traci punkt za rozstrzygnięcie, bo wojna, którą otworzyła, trwała jeszcze szesnaście lat; ma 48 punktów jak Yorktown, przy równej rozpoznawalności i skutku, i zajmuje pierwsze miejsce jako starsza.

Pełna historia: odsiecz wiedeńska ›

2 Yorktown, 1781

Gdzie

Yorktown i Gloucester Point, Wirginia

Wojna

Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych

Oblegający

Od około 16 tys. do 19,9 tys. żołnierzy amerykańskich i francuskich pod wodzą Waszyngtona i Rochambeau; francuska flota de Grasse’a u wybrzeży

Obrońcy

Od około 7,5 tys. do 9 tys. żołnierzy brytyjskich, niemieckich i lojalistów pod wodzą Cornwallisa

Wynik

Kapitulacja 19 października 1781; 7416 Brytyjczyków zaginionych i wziętych do niewoli

W 1781 roku amerykańskie powstanie było już wojną europejską: Francja zawarła ze Stanami Zjednoczonymi sojusz w 1778 roku i słała im zaopatrzenie, wojsko i flotę. Latem lord Cornwallis umocnił Yorktown nad rzeką York jako bazę, do której Royal Navy miała dowozić zaopatrzenie, i port stał się pułapką. 5 września francuska flota hrabiego de Grasse’a pobiła Brytyjczyków u wejścia do zatoki Chesapeake, a Waszyngton i Rochambeau maszerowali w tym czasie z Nowego Jorku na południe. Pod koniec września sprzymierzeni mieli w Williamsburgu około 16 tysięcy ludzi według naszego zsumowania danych historyka parku Charlesa Hatcha (5200 żołnierzy Armii Kontynentalnej, 7500 Francuzów i ponad 3000 milicji) albo 19 900 według American Battlefield Trust; Cornwallis miał około 7,5 tysiąca według Hatcha i 9 tysięcy według Trustu.⁵

28 września sprzymierzeni otoczyli miasto, 6 i 11 października wykopali linie oblężnicze, a w nocy 14 października zdobyli szturmem reduty nr 9 i 10. 19 października załoga wymaszerowała na Surrender Field i złożyła broń; według Służby Parków Narodowych była to jedna trzecia wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej. Oblężenie rozstrzygnęło całą wojnę: w marcu 1782 roku parlament zgodził się na pokój, a traktat paryski z 1783 roku zakończył brytyjskie panowanie nad trzynastoma koloniami. Mit i fakt: opowieść o brytyjskiej orkiestrze grającej przy kapitulacji „The World Turned Upside Down” American Battlefield Trust uznaje za legendę.⁶

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: żadne inne oblężenie epoki nie zakończyło wojny tak jednoznacznie, a jego owocem było nowe państwo. Za pamięć 4, punkt mniej niż Wiedeń; ma 48 punktów jak Wiedeń, przy równej rozpoznawalności i skutku, i zajmuje drugie miejsce jako młodsze.

Pełna historia: oblężenie Yorktown ›

3 Mohacz, 1526

Gdzie

Równina pod Mohaczem nad Dunajem, południowe Węgry

Wojna

Wojny osmańsko-węgierskie

Strony

Imperium Osmańskie (sułtan Sulejman Wspaniały) przeciw Królestwu Węgier (król Ludwik II)

Siły

60 do 100 tys. Turków wobec około 25 tys. Węgrów (sporne)

Wynik

Zwycięstwo osmańskie 29 sierpnia 1526; Ludwik II utonął; straty węgierskie 14 do 24 tys.

W 1526 roku Królestwo Węgier wciąż strzegło południowej granicy Europy Środkowej, ale dwór nie miał pieniędzy nawet na żołd dla załóg pogranicznych twierdz. Sulejman Wspaniały ruszył spod Belgradu z prawie 100 tysiącami ludzi według jednego szacunku; węgierskie ministerstwo obrony ocenia jego wojska regularne najwyżej na 60 tysięcy. Król Ludwik II stanął przeciw niemu 29 sierpnia na równinie pod Mohaczem z około 25 tysiącami żołnierzy według rachunku kanclerza Brodaricsa, w tym około 15 tysiącami jazdy. Liczby te są sporne.⁷

Węgrzy zaatakowali po południu, a do wieczora ich armii już nie było: poległo 10 tysięcy piechoty i 4 tysiące jazdy, a z nimi siedmiu prałatów i 28 baronów; inny rachunek mówi o 24 tysiącach strat. Ludwik utonął w bagnie podczas ucieczki, a 11 września Sulejman wszedł do Budy.⁸

Ludwik był ostatnim ze swojego rodu, więc bitwa przesądziła, kto będzie rządził w dorzeczu Dunaju. Wybrano dwóch królów, Habsburga Ferdynanda I i Jana Zápolyę, a Węgry rozpadły się na trzy części, Węgry Królewskie, osmański paszałyk budziński i Siedmiogród, aż do pokoju w Karłowicach w 1699 roku. Korony Ludwika przeszły na Habsburgów, a ich wojny z Turcją, rozpoczęte tego dnia, trwały do XVIII wieku. Węgrzy do dziś mówią „Több is veszett Mohácsnál”, więcej przepadło pod Mohaczem, gdy chcą pomniejszyć jakąś stratę; powiedzenie przyjęło się w XIX wieku.⁹

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: jedno popołudnie zakończyło dzieje niepodległego Królestwa Węgier. Traci punkt za rozpoznawalność, bo poza Europą Środkową jest mniej znana, i punkt za pewność źródeł, bo liczebność armii jest sporna; ma 46 punktów jak Sekigahara, przy równej rozpoznawalności i skutku, i wyprzedza ją jako starsza.

Pełna historia: bitwa pod Mohaczem ›

4 Sekigahara, 1600

Gdzie

Sekigahara w prowincji Mino (dziś prefektura Gifu), Japonia

Wojna

Wojna o schedę po Toyotomim Hideyoshim

Strony

Armia Wschodnia (Tokugawa Ieyasu) przeciw Armii Zachodniej (Ishida Mitsunari i stronnicy rodu Toyotomi)

Siły

Około 80 tys. po każdej stronie według amerykańskiej Służby Parków Narodowych, w sumie ponad 150 tys. (liczby tradycyjne)

Wynik

Zwycięstwo Armii Wschodniej 21 października 1600; około 30 tys. zabitych według Służby Parków Narodowych

Gdy w sierpniu 1598 roku zmarł Toyotomi Hideyoshi, władca świeżo zjednoczonej Japonii, rada rządząca w imieniu jego małoletniego syna podzieliła się między Tokugawę Ieyasu, pierwszego z pięciu starszych, i Ishidę Mitsunariego, pierwszego z pięciu komisarzy, a w spór wciągnięto niemal wszystkich daimyō w kraju. W deszczową październikową noc 1600 roku Armia Zachodnia, licząca według amerykańskiej Służby Parków Narodowych około 80 tysięcy ludzi, obsadziła wzgórza wokół drogi przez Sekigaharę; armia Ieyasu była podobnej wielkości, razem ponad 150 tysięcy żołnierzy.¹⁰

Walka zaczęła się we mgle około wpół do ósmej rano 21 października. Około 28 tysięcy żołnierzy rodu Mōri na górze Nangu nie ruszyło się z miejsca, a Kobayakawa Hideaki, stojący z około 15 600 ludźmi na górze Matsuo, potajemnie obiecał przejść na drugą stronę. Gdy w końcu uderzył na własnych sojuszników, linia Armii Zachodniej pękła, a do wczesnego popołudnia poległo według Służby Parków około 30 tysięcy ludzi. Mit i fakt: historyk Shiramine Jun, jak relacjonuje Stephen Turnbull, wykazał, że Kobayakawa zmienił stronę na samym początku bitwy, więc słynna opowieść o tym, jak Ieyasu kazał ostrzelać jego wzgórze, by zmusić go do decyzji, to mit.¹¹

Ieyasu został panem Japonii, a trzy lata później szogunem, dlatego Japończycy nazywają tę bitwę starciem, które podzieliło kraj. Jego szogunat przetrwał do 1868 roku, przez około 260 lat pokoju.¹²

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: jeden poranek przesądził, kto będzie rządził Japonią przez dwa i pół wieku, a pole bitwy ma własne muzeum prefektury. Za rozpoznawalność i pewność źródeł po 4, bo liczebność armii to liczby tradycyjne; ma 46 punktów jak Mohacz, przy równej rozpoznawalności i skutku, i ustępuje mu jako młodsza.

Pełna historia: bitwa pod Sekigaharą ›

5 Wielka Armada, 1588

Gdzie

Kanał La Manche i wody przed Gravelines na wybrzeżu Flandrii, w pobliżu Calais

Wojna

Wojna angielsko-hiszpańska (do 1604)

Floty

Hiszpańska Wielka Armada (książę Medina Sidonia) wobec floty angielskiej (lord Howard of Effingham, Drake)

Siły

Około 130 do 138 okrętów hiszpańskich wobec około 136 do 200 angielskich; pod Gravelines po około 60 z każdej strony

Wynik

Zwycięstwo Anglików 8 sierpnia 1588; inwazja zarzucona; do Hiszpanii wróciło tylko około 67 ze 138 okrętów

Filip II władał krajem, który World Book nazywa najpotężniejszym na świecie, i chciał, by Armada położyła kres angielskiej pomocy dla zbuntowanych Niderlandczyków i napaściom na hiszpańskie statki, a Anglię przywróciła katolicyzmowi. Flota wyszła z Lizbony 30 maja 1588 roku, według Royal Museums Greenwich ze 138 okrętami i ponad 25 tysiącami marynarzy i żołnierzy, według innych z około 130 okrętami, a miała przewieźć do Anglii armię księcia Parmy z Flandrii. 6 sierpnia stanęła na kotwicy pod Calais, ale Parmę zablokowała flota holenderska i jego wojsko nie wypłynęło.¹³

Tej nocy Anglicy puścili na kotwicowisko osiem branderów. Hiszpanie rozproszyli się, a 8 sierpnia około 60 okrętów angielskich zaatakowało podobną liczbę hiszpańskich pod Gravelines; walka z bliska trwała cały dzień, a co najmniej trzy hiszpańskie okręty poszły na dno. Armada uciekła na północ, dookoła Szkocji i Irlandii, gdzie rozbiło się około 19 okrętów; do domu wróciło tylko około 67 ze 138, a zginęło do 11 tysięcy ludzi, podczas gdy HISTORY.com mówi o nawet 60 okrętach i 15 tysiącach zabitych. Mit i fakt: Armady nie zniszczyły angielskie działa; większość strat przyniosły sztormy i choroby.¹⁴

Bitwa przesądziła, że Anglia nie zostanie najechana, a wyspa zyskała opinię jednej z najgroźniejszych potęg morskich Europy. Hiszpania pozostała mocarstwem i wojna trwała do 1604 roku, ale angielscy żeglarze z nową pewnością siebie rzucali jej wyzwanie na wszystkich morzach.¹⁵

Dlaczego to miejsce: Nazwa znana każdemu, więc komplet za rozpoznawalność i pamięć. Za rozstrzygnięcie i skutek po 4, bo Hiszpania pozostała mocarstwem, a wojna trwała do 1604 roku, i 4 za pewność źródeł, bo liczebność flot różni się w zależności od źródła; z 45 punktami nie dzieli miejsca z nikim.

6 Połtawa, 1709

Gdzie

Połtawa nad Worsklą, Ukraina

Wojna

Wielka wojna północna (1700 do 1721)

Strony

Rosja (car Piotr I) przeciw Szwecji (król Karol XII) i Kozakom hetmana Mazepy

Siły

Około 42 tys. Rosjan i 102 działa wobec około 31 tys. Szwedów w całej armii i 4 dział, z czego 6 tys. przy oblężeniu i na tyłach (Internet Encyclopedia of Ukraine); w samej bitwie walczyło około 19 tys. Szwedów (Military History Matters)

Wynik

Zwycięstwo Rosji 8 lipca 1709; pod Perewołoczną skapitulowało jeszcze 15 do 16 tys. Szwedów i Kozaków

W 1700 roku Karol XII rozbił Piotra Wielkiego pod Narwą, a Piotr przez następne lata budował nową armię na wzór zachodni. W 1708 roku Karol ruszył na Moskwę, skręcił na południe, na Ukrainę, gdzie przyłączył się do niego hetman Iwan Mazepa, a srogą zimą stracił wielu żołnierzy; w maju 1709 roku obległ Połtawę. Piotr przyszedł jej na odsiecz z 42 500 ludźmi i 102 działami; Karol miał w sumie 31 tysięcy żołnierzy i tylko cztery działa, z czego 6 tysięcy było zajętych oblężeniem i ochroną przepraw (według Military History Matters w samej bitwie walczyło około 19 tysięcy Szwedów), a sam był ranny w stopę, więc dowodził feldmarszałek Rehnskiöld.¹⁶

Szwedzi zaatakowali o świcie 8 lipca, dostali się w ogień rosyjskich redut i do jedenastej byli rozbici. Internetowa Encyklopedia Ukrainy liczy ponad 9300 zabitych Szwedów i prawie 2900 jeńców, HistoryNet 6901 zabitych lub rannych i 2760 jeńców, wśród nich Rehnskiölda; obie podają 1345 poległych Rosjan. Karol uciekł przez Dniepr na ziemie tureckie, a reszta jego armii, 15 do 16 tysięcy ludzi, skapitulowała pod Perewołoczną.¹⁷

Bitwa przesądziła, kto będzie panował nad Bałtykiem. Dania i Saksonia z Rzecząpospolitą wróciły do wojny, a w Nystad w 1721 roku Szwecja oddała Rosji Estonię, Inflanty, Ingrię i Karelię; wojna zakończyła epokę Szwecji jako mocarstwa, a Leibniz ostrzegał, że Piotr stanie się nowym „Turkiem Północy”.¹⁸

Dlaczego to miejsce: Komplet za rozstrzygnięcie i skutek: Połtawa zniszczyła szwedzką armię polową i uczyniła z Rosji mocarstwo europejskie. Za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł po 4: na Zachodzie nazwa jest mniej znana niż Wiedeń, wojna trwała do 1721 roku, a straty szwedzkie różnią się w zależności od źródła; z 44 punktami nie dzieli miejsca z nikim.

Pełna historia: bitwa pod Połtawą ›

7 Tenochtitlan, 1521

Gdzie

Tenochtitlan, wyspiarska stolica Meksyków (dziś Meksyk)

Wojna

Hiszpański podbój państwa Azteków

Oblegający

Około 900 Hiszpanów pod wodzą Hernána Cortésa na początku oblężenia i od 50 do ponad 100 tys. indiańskich sojuszników

Obrońcy

Meksykowie pod wodzą Cuauhtémoca, w mieście liczącym ponad 200 tys. mieszkańców

Wynik

Upadek 13 sierpnia 1521 po 93 dniach; koniec państwa Azteków

Tenochtitlan było największym miastem obu Ameryk: ponad 200 tysięcy ludzi mieszkało na wyspie na jeziorze Texcoco, połączonej z brzegiem trzema groblami. Cortésa wyparto z miasta podczas Noche Triste 30 czerwca 1520 roku, a potem przez miasto przetoczyła się epidemia ospy. W 1521 roku wrócił z około 700 piechurami, 118 kusznikami i arkebuzerami, 86 końmi, 18 działami i 13 brygantynami zbudowanymi na jezioro. Większość jego armii stanowili jednak Tlaxcalanie i inni wrogowie Meksyków: co najmniej 100 tysięcy wojowników według jednego źródła, 50 tysięcy według innego. Mit i fakt: kilkuset Hiszpanów nie zdobyło Tenochtitlan samodzielnie; indiańscy sojusznicy wielokrotnie przewyższali ich liczbą.¹⁹

26 maja oblegający przecięli akwedukt z Chapultepec, a brygantyny zmiotły z jeziora meksykańskie łodzie, więc w mieście zaczęło brakować wody i żywności. W lipcu obrońcy zmusili Hiszpanów do defensywy na prawie trzy tygodnie. 13 sierpnia 1521 roku, po 93 dniach oporu, Cuauhtémoca pojmano, gdy próbował uciec łodzią, a miasto padło i zostało złupione. National Geographic szacuje zabitych na około 100 Hiszpanów i nawet 100 tysięcy Meksyków, ale każda liczba ofiar tego oblężenia to tylko domysł.²⁰

Oblężenie przesądziło, że Mezoameryką będzie rządzić Hiszpania, a nie Meksykowie. Na gruzach wyrosła stolica Nowej Hiszpanii, której gubernatorem w 1523 roku został Cortés, a na tym samym miejscu stoi dziś miasto Meksyk.²¹

Dlaczego to miejsce: Komplet za rozstrzygnięcie i skutek: upadek miasta zakończył państwo Azteków i dał początek Nowej Hiszpanii. Za rozpoznawalność i pamięć po 4, za pewność źródeł 3, bo liczby ofiar to domysły; ma 43 punkty jak Quebec i Saratoga, przy równej rozpoznawalności i skutku, i wyprzedza je jako najstarsze.

Pełna historia: oblężenie Tenochtitlan ›

8 Quebec, 1759

Gdzie

Równina Abrahama pod murami Quebecu, Nowa Francja (dziś miasto Quebec, Kanada)

Wojna

Wojna siedmioletnia (wojna z Francuzami i Indianami)

Strony

Wielka Brytania (generał major James Wolfe) przeciw Francji, milicji kanadyjskiej i indiańskim sojusznikom (markiz de Montcalm)

Siły

Około 4,5 tys. po każdej stronie na równinie

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków 13 września 1759; straty 658 Brytyjczyków i 650 Francuzów; Quebec skapitulował 18 września

Wojnę siedmioletnią toczono w Europie, Indiach i Ameryce Północnej, a Wielka Brytania wykorzystała ją, by uderzyć w kolonie Francji. W czerwcu 1759 roku wysłała w górę Rzeki Świętego Wawrzyńca Jamesa Wolfe’a z flotą 150 jednostek i armią złożoną z ponad 8 tysięcy żołnierzy regularnych, prawie 900 Amerykanów i 2100 żołnierzy piechoty morskiej; Quebecu broniło ponad 18 tysięcy ludzi, głównie milicji. Przez blisko trzy miesiące Wolfe oblegał i ostrzeliwał miasto bez skutku.²²

Przed świtem 13 września jego łodzie wysadziły żołnierzy w L’Anse-au-Foulon, gdzie lekka piechota wspięła się na 53-metrowe urwisko, a o ósmej rano na Równinie Abrahama stało już 4500 ludzi. Montcalm natychmiast zaatakował z podobną liczbą żołnierzy, w dużej części milicjantów i indiańskich wojowników, a Brytyjczycy wstrzymali ogień, aż Francuzi podeszli na 40 metrów. Według miasta Quebec bitwa trwała tylko dwadzieścia minut. Wolfe, trafiony trzykrotnie, zginął na polu, Montcalm został ranny w czasie odwrotu i zmarł następnego ranka, a 18 września Quebec skapitulował.²³

W kwietniu 1760 roku Francuzi zwyciężyli jeszcze pod Sainte-Foy, ale wróciła flota brytyjska, we wrześniu skapitulował Montreal, a pokój paryski z 1763 roku oddał Kanadę Wielkiej Brytanii. Bitwa przesądziła, że Ameryka Północna będzie brytyjska, a usuwając zagrożenie francuskie, dodała trzynastu koloniom pewności siebie, która doprowadziła do rewolucji. Obraz Benjamina Westa z 1770 roku, przedstawiający umierającego Wolfe’a, jest sławny do dziś.²⁴

Dlaczego to miejsce: Za skutek i pewność źródeł po 5: bitwa przesądziła, że Kanada będzie brytyjska. Za rozstrzygnięcie 4, bo Francuzi zwyciężyli jeszcze pod Sainte-Foy, a Montreal bronił się prawie rok; ma 43 punkty jak Tenochtitlan i Saratoga, przy równej rozpoznawalności i skutku, i ustępuje Tenochtitlan jako młodsza, a wyprzedza Saratogę jako starsza.

9 Saratoga, 1777

Gdzie

Freeman’s Farm i Bemis Heights koło Saratogi, stan Nowy Jork

Wojna

Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych

Strony

Armia Kontynentalna i milicja (Horatio Gates) przeciw wojskom brytyjskim i niemieckim (John Burgoyne)

Siły

Ok. 15 tys. Amerykanów wobec ok. 6 tys. Brytyjczyków i Niemców w walce, z armii liczącej ok. 7,5 tys.

Wynik

Zwycięstwo amerykańskie; 17 października 1777 roku skapitulowało ok. 6300 brytyjskich i niemieckich żołnierzy

Bunt zaczął się w Nowej Anglii i plan Burgoyne’a na 1777 rok miał ją odciąć: przejść z Kanady na południe przez jezioro Champlain i doliną Hudsonu do Albany, tam spotkać generała Howe’a idącego z Nowego Jorku i zamknąć korytarz między Nową Anglią a koloniami na południu. Howe popłynął na Filadelfię, a trzecia kolumna Barry’ego St. Legera po nieudanym oblężeniu Fort Stanwix zawróciła do Kanady. Burgoyne niewiele o tym wiedział i maszerował dalej.²⁵

Przeprawił się przez Hudson i trafił na Horatio Gatesa okopanego na Bemis Heights. Jego natarcia pod Freeman’s Farm 19 września i pod Bemis Heights 7 października skończyły się niepowodzeniem. American Battlefield Trust liczy ok. 15 tysięcy Amerykanów w walce wobec 6 tysięcy Brytyjczyków i Niemców i szacuje straty na ok. 330 zabitych i rannych po stronie amerykańskiej oraz 1135 po brytyjskiej. Otoczony i odcięty od odwrotu Burgoyne skapitulował 17 października: broń złożyło ok. 6300 brytyjskich i niemieckich oficerów i żołnierzy, a wraz z nimi ok. 600 kobiet i dzieci. Prawdziwy skutek przyszedł w Paryżu. Gdy wieść dotarła w grudniu do francuskiego ministra spraw zagranicznych Vergennesa, zaproponował Amerykanom sojusz, podpisany 6 lutego 1778 roku, a za nim poszły francuskie pieniądze, wojska i okręty. W 1851 roku Edward Creasy zaliczył zwycięstwo nad Burgoyne’em do swoich piętnastu decydujących bitew świata.²⁶

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za skutek i pewność źródeł: Saratoga wciągnęła do wojny Francję, a liczby są dobrze udokumentowane. Wojna trwała jednak jeszcze cztery lata, więc rozstrzygnięcie dostaje 4, podobnie jak rozpoznawalność i pamięć. Ma 43 punkty, tyle samo co Tenochtitlan i Quebec, i remisuje z nimi także w rozpoznawalności i skutku, więc jako najmłodsza z trzech stoi za nimi.

Pełna historia: bitwy pod Saratogą ›

10 Plassey, 1757

Gdzie

Plassey (Palashi) nad rzeką Bhagirathi-Hugli, ok. 160 km na północ od Kalkuty, Bengal

Wojna

Wojna Kompanii Wschodnioindyjskiej z nawabem Bengalu, w czasie wojny siedmioletniej

Strony

Kompania Wschodnioindyjska (Robert Clive) przeciw Sirádżowi ud-Dauli, nawabowi Bengalu, z francuskimi artylerzystami

Siły

Kompania: ok. 3 tys., w tym 2,1 tys. sipajów i ok. 800 Europejczyków (National Army Museum), albo 1,4 tys. sipajów i ponad 700 Europejczyków (World History Encyclopedia); nawab: ok. 50 tys., liczba szacunkowa

Wynik

Zwycięstwo Kompanii; Clive stracił 22 zabitych i 50 rannych

W 1756 roku młody nawab Bengalu Sirádż ud-Daula zdobył Fort William Kompanii Wschodnioindyjskiej w Kalkucie. Na początku 1757 roku Kompania go odzyskała, a gdy dowiedziała się, że nawab układa się z Francuzami, uznała, że trzeba go usunąć. Razem z rodem bankierów Dźagat Sethów Clive potajemnie obiecał tron jednemu z dowódców Sirádża, Mirowi Dżafarowi, jeśli nawab przegra bitwę.²⁷

Armie spotkały się pod Plassey 23 czerwca 1757 roku. National Army Museum daje Clive’owi ok. 3 tysięcy ludzi (2100 sipajów i ok. 800 Europejczyków) wobec mniej więcej 50 tysięcy; World History Encyclopedia liczy 1400 sipajów i ponad 700 Europejczyków (3 tysiące obejmują według niej marynarzy), a armię nawaba ocenia na może 50 tysięcy, o wątpliwej lojalności. Już w czasie kanonady Mir Dżafar dał Clive’owi znać, że nie będzie walczył za nawaba, i gdy przyszło do natarcia, jego jazda nie ruszyła się z miejsca. Potem ulewa zamoczyła nieosłonięty proch nawaba, podczas gdy artylerzyści Clive’a utrzymali swój w suchości pod plandekami. Jazdę nawaba, posłaną do ataku w przekonaniu, że brytyjskie działa też zamilkły, wybito, a większość jego piechoty zeszła z pola. Clive podał 22 zabitych i 50 rannych oraz ok. 500 zabitych nieprzyjaciół. Mir Dżafar został nawabem, a Sirádż zginął. Zmianę utrwaliła dopiero druga wojna: po zwycięstwie Kompanii pod Buksarem 22 października 1764 roku dostała ona diwani, prawo pobierania podatków w Bengalu, Biharze i Orisie.²⁸

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za skutek, bo z tego dnia wyrosło panowanie Kompanii w Indiach. O Plassey zdecydowała jednak w równym stopniu umowa z Mirem Dżafarem co walka, a dzieło musiał dokończyć Buksar, więc rozstrzygnięcie dostaje 4; 50 tysięcy żołnierzy nawaba to tylko okrągły szacunek, stąd 4 za pewność źródeł. Z 42 punktami stoi samo, punkt za Saratogą.

Pełna historia: bitwa pod Plassey ›

11 Lepanto, 1571

Gdzie

U wejścia do zatoki Lepanto (Naupaktos), zachodnia Grecja

Wojna

Wojna cypryjska, wojna wenecko-turecka 1570 do 1573

Floty

Liga Święta: Hiszpania, Wenecja i papiestwo (Don Juan de Austria) przeciw flocie osmańskiej (Ali Pasza)

Siły

206 galer i 6 galeas Ligi wobec floty podobnej wielkości; według jednego szacunku ok. 280 okrętów po każdej stronie

Wynik

Zwycięstwo Ligi Świętej; zdobyto 117 galer osmańskich, Ali Pasza zginął

Atak sułtana Selima II na wenecki Cypr w 1570 roku sprawił, że Wenecja, która zwykle wolała handlować z Turkami niż z nimi walczyć, weszła do Ligi Świętej z Hiszpanią i papieżem Piusem V. Flotą Ligi dowodził Don Juan de Austria, przyrodni brat Filipa II: 206 galer, w tym 108 weneckich, i sześć galeas, ciężkich wiosłowych okrętów artyleryjskich wysuniętych przed linię, by rozbić turecki atak. Według jednego szacunku każda strona miała ok. 280 okrętów.²⁹

Floty spotkały się 7 października 1571 roku u wejścia do zatoki Lepanto. Na skrzydłach przewagę mieli Turcy, ale chrześcijanie zwyciężyli w centrum, gdzie zaatakowano okręt flagowy Alego Paszy, a sam wódz osmański zginął. Liga podzieliła między siebie 117 zdobytych galer i uwolniła 12 tysięcy chrześcijańskich galerników; Royal Museums Greenwich szacuje poległych na ok. 25 tysięcy Turków i 8 tysięcy chrześcijan. Wśród rannych był Miguel de Cervantes, któremu bezwładna została ręka. Mit i fakt: Lepanto nie złamało potęgi morskiej Turków. W ciągu roku odbudowali niemal całą flotę i w 1574 roku odebrali nią Hiszpanii Tunis, a Wenecja w 1573 roku zawarła pokój i oddała Cypr. Przetrwała pamięć. Pius V ustanowił święto Matki Bożej Zwycięskiej jako dziękczynienie za bitwę; Grzegorz XIII nazwał je świętem Różańca Świętego, a od 1913 roku obchodzi się je 7 października.³⁰

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozpoznawalność i pamięć: ostatnią wielką bitwę galer zna cały świat, a wspomina ją wciąż święto kościelne. Za rozstrzygnięcie i skutek tylko po 3, bo Wenecja i tak straciła Cypr, a sułtan szybko miał nową flotę; z 41 punktami remisuje z Blenheim i wyprzedza je rozpoznawalnością.

Pełna historia: bitwa pod Lepanto ›

12 Blenheim, 1704

Gdzie

Blindheim (Blenheim) nad Dunajem, Bawaria, Niemcy

Wojna

Wojna o sukcesję hiszpańską

Strony

Armia angielska, holenderska i cesarska (Marlborough i książę Eugeniusz) przeciw Francuzom i Bawarczykom (Tallard, Marsin i elektor bawarski)

Siły

52 do 56 tys. sprzymierzonych wobec 56 do co najmniej 60 tys. Francuzów i Bawarczyków (źródła się różnią)

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych; ok. 14 tys. Francuzów i Bawarczyków w niewoli, wśród nich marszałek Tallard

W 1704 roku Francja i sprzymierzona z nią Bawaria zagroziły Wiedniowi, a Ludwik XIV liczył, że cios w to miejsce rozbije zawiązaną przeciw niemu Wielką Koalicję. Książę Marlborough opuścił Niderlandy i ku zaskoczeniu holenderskich i angielskich dyplomatów poprowadził całą armię nad Dunaj, gdzie połączył się z księciem Eugeniuszem Sabaudzkim. 13 sierpnia uderzyli na Francuzów i Bawarczyków wokół wsi Blenheim. National Army Museum podaje 56 tysięcy sprzymierzonych wobec co najmniej 60 tysięcy; inne opracowanie mówi o ok. 52 tysiącach wobec 56 tysięcy.³¹

Szturmy Marlborougha na wieś Blenheim wyciągnęły z centrum piechotę i jazdę Tallarda, a Eugeniusz, trzykrotnie odparty, wiązał na drugim skrzydle Marsina i elektora. Wtedy Marlborough przełamał osłabione centrum. Żołnierze Tallarda uciekali ku Dunajowi, w którym utonęło ponad 3 tysiące; oddziały zamknięte we wsi skapitulowały, a sam Tallard dostał się do niewoli. Muzeum liczy co najmniej 20 tysięcy zabitych i rannych Francuzów i Bawarczyków oraz 14 tysięcy jeńców, przy 12 tysiącach zabitych i rannych po stronie sprzymierzonych. Wiedeń był ocalony, traktat w Ilbersheim wyłączył Bawarię z wojny, a Francja odtąd tylko się broniła. Królowa Anna dała Marlboroughowi królewskie dobra Woodstock, gdzie zbudowano dla niego pałac Blenheim, dziś wpisany na listę światowego dziedzictwa. Edward Creasy zaliczył Blenheim do swoich piętnastu decydujących bitew świata.³²

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za pewność źródeł, bo źródła zgadzają się co do przebiegu bitwy i liczby jeńców. Wojna o sukcesję hiszpańską trwała jednak jeszcze długo, więc rozstrzygnięcie i skutek dostają po 4, tak samo jak rozpoznawalność i pamięć; z 41 punktami remisuje z Lepanto i ustępuje mu rozpoznawalnością.

13 Panipat, 1526

Gdzie

Panipat, na północ od Delhi, Indie

Wojna

Piąta wyprawa Babura do Hindustanu

Strony

Babur, władca Kabulu, przeciw sułtanowi Delhi Ibrahimowi Lodiemu

Siły

12 tys. przy przeprawie Babura przez Indus wobec 100 tys. ludzi i ok. 1000 słoni według pogłosek (liczby Babura); niektóre źródła dają Ibrahimowi tylko 40 tys.

Wynik

Zwycięstwo Babura; Ibrahim Lodi zginął

Pod koniec 1525 roku Babur, władca Kabulu, wyruszył na swoją piątą wyprawę do Hindustanu. Według jego pamiętnika wszystkich, którzy szli z wojskiem przy przeprawie przez Indus, „dobrych i złych”, spisano jako 12 tysięcy, a sułtan Delhi Ibrahim Lodi miał podobno armię liczącą 100 tysięcy ludzi i ok. 1000 słoni. Te liczby pochodzą głównie od samego Babura; inne źródła przypisują Ibrahimowi nawet tylko 40 tysięcy.³³

Pod Panipatem Babur kazał związać ok. 700 wozów „osmańskim sposobem”, za osłonami między nimi ustawił strzelców z rusznicami, zostawił przerwy, przez które mogła wypadać jazda, a jedno skrzydło oparł o miasto. Przez tydzień Ibrahim nie atakował. Uderzył rankiem 21 kwietnia 1526 roku, a wtedy oddziały oskrzydlające Babura weszły mu na tyły, skrzydła natarły z boków i jego armia ścisnęła się tak, że nie mogła ani atakować, ani się cofnąć. „W pół dnia ta zbrojna masa legła na ziemi”, pisał Babur. Jego ludzie szacowali zabitych wrogów na 15 do 16 tysięcy, choć w Agrze mówiono później o 40 albo 50 tysiącach. Ibrahim zginął w walce, a trzy dni później Babur wjechał do Delhi. Mit i fakt: zwycięstwo zwykle przypisuje się działom Babura, ale z jego własnej relacji wynika, że najwięcej zrobili łucznicy, a wyraźnie wspomniane są tylko dwa małe działa. Bitwa zapoczątkowała panowanie Wielkich Mogołów w Indiach.³⁴

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozstrzygnięcie i skutek: zginął w niej sułtan Delhi, a ona sama zapoczątkowała panowanie Wielkich Mogołów. Rozpoznawalność to 3, bo bitwa jest sławna głównie w Azji Południowej, i 3 za pewność źródeł, bo liczby opierają się w dużej mierze na pamiętniku Babura; z 40 punktami remisuje z Culloden, także w rozpoznawalności, i wyprzedza je skutkiem.

Pełna historia: pierwsza bitwa pod Panipatem ›

14 Culloden, 1746

Gdzie

Wrzosowisko Culloden, osiem do dziesięciu kilometrów na wschód od Inverness, Szkocja

Wojna

Powstanie jakobickie 1745 roku

Strony

Armia rządowa (książę Cumberland) przeciw armii jakobickiej (książę Karol Edward Stuart)

Siły

Ok. 7,8 tys. (nasza suma 7 tys. piechoty i 800 jazdy według Historic Environment Scotland) do 9 tys. żołnierzy rządowych wobec ok. 5 tys. jakobitów

Wynik

Zwycięstwo rządowe; 1 do 1,5 tys. zabitych jakobitów, 50 zabitych po stronie rządowej

W 1745 roku Karol Edward Stuart, wnuk wygnanego Jakuba II (VII), wylądował w Szkocji, pobił wojska rządowe pod Prestonpans, zajął Edynburg i doszedł aż do Derby. W kwietniu 1746 roku jego wojsko było zniechęcone, głodne i topniało od dezercji, a ok. 2 tysięcy ludzi działało gdzie indziej. W nocy z 15 na 16 kwietnia jakobici próbowali zaskoczyć obóz Cumberlanda pod Nairn, nie zdążyli przed świtem i wyczerpani wrócili na wrzosowisko, na którym następnego dnia przyszło im walczyć.³⁵

Otwarty teren sprzyjał artylerii Cumberlanda, a górale stali pod jej ogniem, według jednej relacji dwadzieścia minut, według innej blisko pół godziny, zanim ruszyli do ataku. Na prawym skrzydle klan Chattan wbił się w pułki Barrella i Munro i został odparty w walce wręcz; na lewym MacDonaldowie w ogóle nie doszli do linii wroga. Dragoni obeszli oba skrzydła i porażka zamieniła się w pogrom. Walka trwała według National Army Museum niecałą godzinę, według innego opracowania czterdzieści minut. Oficjalny raport podał 50 zabitych i 259 rannych po stronie rządowej; zabitych jakobitów szacuje się na 1 do 1,5 tysiąca. Była to ostatnia bitwa powstań jakobickich i ostatnia bitwa w polu na lądzie Wielkiej Brytanii, a rząd zakazał potem góralskiego stroju i rozbił system klanowy. Groby klanów przyciągają dziś dziesiątki tysięcy odwiedzających rocznie, wielu z nich z rozsianej po świecie szkockiej diaspory.³⁶

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozstrzygnięcie i pamięć: bitwa na zawsze zakończyła sprawę Stuartów, a jej groby wciąż są miejscem pielgrzymek. Skutek dostaje 3, bo jej następstwa nie wyszły poza Wielką Brytanię, a rozpoznawalność 3; z 40 punktami remisuje z Panipatem, także w rozpoznawalności, i ustępuje mu skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Culloden ›

15 Naseby, 1645

Gdzie

Tuż na północ od Naseby, hrabstwo Northamptonshire, Anglia

Wojna

Pierwsza angielska wojna domowa

Strony

Armia Nowego Wzoru parlamentu (sir Thomas Fairfax i Oliver Cromwell) przeciw armii króla Karola I (jazdą dowodził książę Rupert)

Siły

12 do 17 tys. żołnierzy parlamentu wobec 10 do 11 tys. rojalistów (źródła się różnią)

Wynik

Zwycięstwo parlamentu; ok. 5 tys. rojalistów w niewoli

W 1645 roku król Karol I i parlament walczyli ze sobą już trzeci rok. Parlament stworzył wojsko nowego typu, Armię Nowego Wzoru, w której awansowano za umiejętności, a nie za urodzenie. Król, świeżo po zdobyciu Leicesteru 31 maja, postanowił stoczyć z nią bitwę, choć jego siostrzeniec książę Rupert odradzał. Armie spotkały się 14 czerwca tuż na północ od Naseby. National Army Museum daje królowi ok. 10 tysięcy ludzi wobec 12 tysięcy Fairfaksa; inne opracowanie mówi o 11 tysiącach wobec 17 tysięcy.³⁷

Jazda Ruperta przebiła się przez lewe skrzydło parlamentu i pognała dalej, aż do taborów na tyłach, wypadając z bitwy. W centrum królewska piechota z początku zyskiwała teren, ale na drugim skrzydle Cromwell rozbił stojącą przed nim jazdę i rzucił swoich kawalerzystów na piechotę króla. Armia królewska przestała istnieć. Liczbę zabitych rojalistów szacuje się na ok. 600 do ok. 1000, ale do niewoli trafiło ok. 5 tysięcy ludzi, w tym ok. 500 oficerów, a wraz z nimi działa i tabory. Wśród łupów była szkatuła z królewską korespondencją. Listy pokazały, że król i królowa szukali pomocy u katolickich władców i obcych wojsk, a szkody dla sprawy króla nie dało się już naprawić. Niecały rok później Karol uciekał i w końcu się poddał; po drugiej wojnie parlament osądził go za zdradę i w 1649 roku stracił.³⁸

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozstrzygnięcie i pewność źródeł, bo Naseby dało parlamentowi zwycięstwo w pierwszej wojnie domowej i jest dobrze udokumentowane, a droga, którą otworzyło do procesu króla, daje 4 za skutek. Znane głównie w Wielkiej Brytanii, dostaje 3 za rozpoznawalność i pamięć; z 38 punktami stoi samo, punkt przed czterema bitwami, które były blisko z 37 punktami.

Pełna historia: bitwa pod Naseby ›