Kto wygrał bitwę pod Narwą?
Szwecja odniosła decydujące zwycięstwo pod Narwą 30 listopada 1700 roku, gdy osiemnastoletni król Karol XII zaatakował w oślepiającej śnieżycy i rozbił oblegającą twierdzę armię rosyjską, mniej więcej trzykrotnie liczniejszą od własnej. Rosyjskie linie oblężnicze zostały przecięte, tysiące żołnierzy się poddało, a cała rosyjska artyleria przepadła. Było to jedno z najbardziej jednostronnych zwycięstw epoki, ale Piotr Wielki odbudował armię i odwrócił ten wyrok pod Połtawą w 1709 roku.
30 listopada 1700 roku nad polami wokół Narwy rozpętała się zamieć. Śnieg niósł się prosto w twarze rosyjskich żołnierzy, którzy obsadzali linie oblężnicze. Z tej białej ściany wyszła szwedzka armia, może trzy razy mniejsza od nich, prowadzona przez osiemnastoletniego króla. W ciągu kilku godzin armia oblegających została porąbana na kawałki, jej dowódca się poddał, a drogi do domu zapełnili ludzie, którzy porzucili muszkiety. Narwa przedstawiła Europie Karola XII. Carowi Piotrowi I dała najtwardszą lekcję jego panowania.5
Tło: wojna, która miała być łatwa
Przez większą część XVII wieku Szwecja była najsilniejszą potęgą północnej Europy, tak dominującą, że Bałtyk nazywano szwedzkim jeziorem. Około 1700 roku panowała nad większą częścią jego wybrzeży, w tym nad Estonią, Inflantami i Ingrią, odebranymi w poprzednim stuleciu Rosji i Polsce. Sąsiedzi nigdy się z tymi stratami nie pogodzili. Gdy w 1697 roku tron objął piętnastoletni Karol XII, Dania, Saksonia i Polska pod rządami Augusta II oraz Rosja Piotra I uznały, że nadeszła ich chwila, i sprzymierzyły się przeciw niemu, licząc na szybką i zyskowną wojnę.6 › Wielka wojna północna
Bardzo się przeliczyły. Karol uderzył najpierw na Danię: wylądował na Zelandii i w sierpniu 1700 roku zmusił Duńczyków do pokoju w Travendal. Mógł wtedy zwrócić się na wschód, gdzie Rosjanie pomaszerowali na Narwę, szwedzką twierdzę w Estonii nad rzeką o tej samej nazwie, w pobliżu Zatoki Fińskiej.7 › Bitwa pod Napue, 1714
Oblężenie Narwy
Armia Piotra, około 35 tysięcy ludzi z artylerią, stanęła pod Narwą we wrześniu i otoczyła miasto szerokim pierścieniem szańców. Tacitus.nu, szwedzki serwis historii wojskowej Örjana Martinssona, ocenia siły oblegających na 35 do 38 tysięcy. Działa otworzyły ogień do twierdzy pod koniec października, ale nie wyrządziły wielkich szkód, a oblegającym wkrótce zaczęło brakować amunicji.8
Aby zatrzymać ewentualną odsiecz, Rosjanie okopali się za linią wałów, rowów i baterii zwróconą ku otwartemu polu. Ta linia była ich słabością. Biegła szerokim łukiem wokół miasta i była o wiele za długa, by armia mogła ją należycie obsadzić. Nie miała za sobą odwodów, więc napastnik mógł wybrać miejsce uderzenia, podczas gdy obrońcy byli rozciągnięci na całej jej długości.9
Armie i dowódcy
Karol XII miał małą armię weteranów i, jak miał jeszcze wiele razy pokazać, skłonność do natychmiastowego ataku. Jego siły pod Narwą HistoryOfWar oraz autorzy opracowania EBSCO, Edward Keleher i Taylor Stults, szacują na około 8 tysięcy ludzi, a Tacitus.nu liczy ich 10 537. Tak czy inaczej przeciwnik miał mniej więcej trzykrotną przewagę.10
Armia rosyjska była liczniejsza, ale nierówna. Wielu jej żołnierzy było świeżymi rekrutami, ale miała też doświadczone oddziały, wśród nich dwa pułki gwardii, Preobrażeński i Siemionowski. Gdy Szwedzi nadciągali, osłona rosyjskiej jazdy pod Borysem Szeremietiewem cofała się przed nimi, zamiast stanąć do walki.11
A w przeddzień bitwy wyjechał sam Piotr. Opuścił obóz 29 listopada i oddał dowództwo księciu Karolowi Eugeniuszowi de Croÿ. Szwedzcy żołnierze uznali, że car po prostu uciekł. Keleher i Stults zauważają, że historycy wciąż się spierają, czy kierował nim strach przed bitwą, czy chęć sprowadzenia posiłków i amunicji.12
Przebieg bitwy
Podejście. Już sama data wymaga ostrożności. Szwecja miała wtedy własny kalendarz, więc szwedzkie zapisy datują bitwę na 20 listopada, Rosjanie, liczący według kalendarza juliańskiego, zapisali 19 listopada, a według dzisiejszego kalendarza gregoriańskiego był to 30 listopada 1700 roku. Tego dnia Karol stanął przed rosyjskimi liniami. Zamiast dać zmęczonym ludziom odpocząć i się okopać, postanowił uderzyć od razu. Nie zamierzał szturmować całej linii, lecz przełamać ją w dwóch punktach kolumnami i w ten sposób pociąć rozciągniętą armię rosyjską na kawałki.13
Śnieżyca. Pogoda stanęła po jego stronie. Gęsta zamieć wiała Rosjanom prosto w oczy, tak że ledwie widzieli nadchodzące szwedzkie kolumny. Napastnicy byli już przy rowie i na wale, zanim obrońcy zdążyli się zorganizować.14
Przełamanie. W krótkim czasie Szwedzi przebili się przez linię w dwóch miejscach. Armia rosyjska rozpadła się na trzy części, z których każda walczyła już sama i w śniegu nie mogła wesprzeć pozostałych. Rosyjska jazda uciekła po pierwszej szarży.15
Pogrom. Wzdłuż przerwanej linii szerzyła się panika. Tysiące ludzi rzuciło się ku rzece za plecami i wielu utonęło przy próbie przeprawy. Dowódcy stracili panowanie nad wojskiem. De Croÿ i inni oficerowie sztabu przejechali do Szwedów i oddali się w niewolę.16
Punkt zwrotny: gwardia się broni, a potem kapituluje
Nie każdy rosyjski oddział poszedł w rozsypkę. Nad rzeką gwardia preobrażeńska i siemionowska wraz z pułkiem Leforta i żołnierzami, którzy do nich dołączyli, ustawiła z wozów artyleryjskich barykadę i broniła się za nią, a szwedzkie ataki nie zdołały jej przełamać. Inne rosyjskie oddziały także utrzymały swoje pozycje. Bitwa nie była jeszcze całkiem wygrana.17
Tyle że armią rosyjską nie miał już kto dowodzić. Skoro wódz przeszedł do nieprzyjaciela, pozostałe siły rosyjskie zaprzestały walki i skapitulowały, tak liczne, że Szwedzi nie byli w stanie ich wszystkich zatrzymać. Według Czirkina, który przeanalizował szwedzkie dzienniki, kapitulacja uratowała Karola przed groźnym drugim dniem walki: jego ludzie byli wyczerpani, a na polu wciąż stały duże siły rosyjskie.18
Następstwa
Szwedzi zdobyli całą rosyjską artylerię i wiele sztandarów, a oblężenie dobiegło końca. Część tych sztandarów przetrwała w szwedzkiej państwowej kolekcji trofeów w Muzeum Armii w Sztokholmie, opisana jako zdobyta pod Narwą 20 listopada 1700 roku. Jeńców było o wiele za dużo, by mała armia szwedzka mogła ich pilnować i wyżywić, więc Karol zatrzymał tylko oficerów i generałów, a szeregowych odesłał do domu, w większości bez muszkietów. Straty rosyjskie w zabitych i rannych EBSCO podaje na około 8 tysięcy, Tacitus.nu na 8 do 9 tysięcy, a HistoryOfWar mówi o 10 tysiącach zabitych; Czirkin, opierając się na danych rosyjskich, szacuje całość strat, z zabitymi, rannymi, wziętymi do niewoli i utopionymi, na około 7 tysięcy. Straty szwedzkie ocenia się na od około 600 do 2 tysięcy ludzi.19
Zwycięstwo rozsławiło Karola w całej Europie, ale jego armia była zbyt słaba i zbyt daleko od kraju, by pójść za ciosem i wkroczyć do Rosji. Król zwrócił się więc na południe, przeciw Augustowi, i przez lata prowadził wojnę w Rzeczypospolitej, gdzie odniósł szereg zwycięstw. Piotr wykorzystał ten czas. Odbudował armię, wyszkolił ją i uzbroił na wzór zachodni i zyskał czas potrzebny, by mogła się mierzyć ze Szwedami.20 › Bitwa pod Leśną, 1708
Sama Narwa padła łupem Rosjan w 1704 roku, gdy Karol przebywał w Polsce. Medal wybity dla Piotra, przechowywany dziś w Royal Museums Greenwich, przedstawia szturm miasta i podaje, że zdobyto je siłą 9 sierpnia według starego stylu, czyli 20 sierpnia według dzisiejszego kalendarza. Pięć lat później zreformowana armia rosyjska spotkała samego Karola pod Połtawą i zniszczyła jego wojsko. Król zbiegł na ziemie osmańskie, a zginął w boju w 1718 roku. Pokój z 1721 roku potwierdził rosyjskie zdobycze: Estonię, Inflanty i Ingrię.21 › Bitwa pod Połtawą, 1709
Dziedzictwo i pamięć
Dla Szwecji Narwa była wielkim zwycięstwem w wielkiej wojnie, którą ostatecznie przegrała. Tacitus.nu nazywa ją największym zwycięstwem militarnym w dziejach Szwecji, a Czirkin jedynym bezwarunkowym zwycięstwem Szwedów nad armią rosyjską w całej tej wojnie. Dla Rosji, jak pisze Czirkin, przez trzy stulecia historycy traktowali tę klęskę jako ciężką, lecz potrzebną lekcję, która przyspieszyła reformy Piotra i pomogła uczynić z Rosji imperium.22
Obraz surowej, spanikowanej armii rosyjskiej był częściowo dziełem samego Piotra. John Rickard z HistoryOfWar zauważa, że car później wyolbrzymiał brak doświadczenia swoich żołnierzy, by jego reformy wyglądały tym bardziej imponująco, podczas gdy bardziej bezstronni obserwatorzy widzieli w tej armii trzon dobrze wyćwiczonej piechoty i porządnie prowadzone oblężenie. Szwedzkie dzienniki, które badał Czirkin, częściowo to potwierdzają: odnotowują rosyjskie oddziały, które zawzięcie odpierały atak nawet wtedy, gdy linia się waliła.23
Narwa dzisiaj
Narwa jest dziś miastem w północno-wschodniej Estonii. W 1936 roku stanął tam pomnik Karola XII i jego zwycięstwa, zwieńczony lwem. Zniszczyła go II wojna światowa. Nowego lwa, nieco zmienioną replikę, odsłonięto 18 listopada 2000 roku w pobliżu zamku, na trzechsetną rocznicę bitwy.24
