Bitwa pod Napue 1714: początek Wielkiego Gniewu w Finlandii

Pod Napue zniszczona została ostatnia szwedzka armia polowa w Finlandii w czasie wielkiej wojny północnej. Finowie pamiętają tę bitwę jako początek isoviha, Wielkiego Gniewu; po szwedzku to bitwa pod Storkyro, a historiografia rosyjska długo nazywała ją bitwą pod Lappolą. Rosyjski historyk Siergiej Łapszow wykazuje, że ta ostatnia nazwa wzięła się z pomyłki w dokumentach sztabowych, bo żadnej miejscowości o tej nazwie na polu bitwy nie było.²

Kto wygrał bitwę pod Napue i dlaczego?

Wygrała Rosja. Książę Michaił Golicyn miał więcej ludzi i zamiast atakować szwedzką pozycję od czoła, przeprowadził większość armii przez las na jej skrzydło. Złożona głównie z Finów piechota Armfelta biła się zacięcie, ale gdy jej jazda odjechała, a rosyjscy dragoni i Kozacy wyszli jej na tyły, armia się rozsypała.³

Upadek Finlandii

Po klęsce pod Połtawą w 1709 roku Rosja mogła zwrócić się przeciw Finlandii, wschodniej połowie królestwa szwedzkiego. W 1710 roku padł Wyborg. Karol XII przebywał tymczasem w Imperium Osmańskim i odległe teatry wojny uważał za ważniejsze od granic własnego państwa; fiński historyk Yrjö Koskinen pisał, że król nie zważał na cierpienia swoich poddanych, a R. Nisbet Bain winił za upadek nieobecność i upór króla.⁴

Szwedzki dowódca w Finlandii, generał Georg Lybecker, oddawał teren niemal bez walki. Armfelt, jego zastępca, dostał w 1713 roku rozkaz obrony Helsingfors przed rosyjskim desantem; uznawszy swoje siły za zbyt słabe, w maju kazał spalić miasto razem z magazynami, by nie dostały się nieprzyjacielowi, i wycofał się w głąb kraju. Potem namawiał Lybeckera, by stawić opór nad rzeką Kymmene, ale go nie przekonał. W sierpniu Lybeckera wezwano do Sztokholmu, by wytłumaczył się ze swojego dowodzenia, a obronę Finlandii przejął Armfelt.⁵

W 1713 roku armia i flota galer Piotra Wielkiego zajęły Helsingfors i Åbo. Armfelt próbował utrzymać linię porohów Kostia pod Pälkäne. 6 października admirał Apraksin przeprawił część armii pod dowództwem Golicyna i Buturlina na tratwach przez jezioro na tyły tej pozycji i Armfelt został pobity. Południowa Finlandia była już wtedy w rękach rosyjskich, a armia rosyjska trzymała większą część kraju.⁶

Armfelt cofnął się przez lesiste wyżyny na równiny Ostrobotni. Jego armia była w opłakanym stanie. Yrjö Koskinen liczy na początku zaledwie około 3000 ludzi zdolnych do walki, a Łapszow opisuje wojsko, w którym nawet połowę stanowili świeży rekruci i chłopskie pospolite ruszenie, konie były słabe, a dezercja rosła w miarę, jak Rosjanie zajmowali rodzinne strony żołnierzy.⁷

Dwaj dowódcy, dwie decyzje

Carl Gustaf Armfelt urodził się w Ingrii w 1666 roku jako syn podpułkownika. Zaczynał jako kapral w fińskim pułku jazdy, potem wyjechał do Francji i przez dwanaście lat służył w armii francuskiej, zaczynając jako szeregowiec, a wracając jako kapitan. Od pierwszych lat wielkiej wojny północnej służył w armii w Finlandii, a w 1713 roku był już jej dowódcą.⁸

Golicyn, który objął dowództwo armii rosyjskiej w Finlandii, ruszył na Ostrobotnię w środku zimy. Utworzył oddział z wybranych ludzi, najlepszych żołnierzy pułków piechoty i dragonów; rosyjska encyklopedia wojskowa z 1914 roku tłumaczy, że w zniszczonym, zasypanym śniegiem kraju wolał mniejsze siły złożone z dobrego wojska od dużej armii, której nie zdołałby wyżywić. Na Vaasę pomaszerował długą i trudną drogą przez Ikalis i Ilmolę.⁹

Mieszkańcy Ostrobotni stanęli przy armii. Mieszczanie i chłopi zgłaszali się do służby i ćwiczyli, a chłopi z Ilmoli trzymali straże na drogach z południa; pod Napue ostrobotnickie chłopskie pospolite ruszenie walczyło obok regimentów i drogo za to zapłaciło.¹⁰

Armfelt zebrał swoje wojska i chłopskie ruszenie prowincji w Storkyro. Na naradzie wojennej większość oficerów chciała uniknąć bitwy. Yrjö Koskinen pisze, że dowódca jazdy, Reinhold Johan de la Barre, proponował albo cofnąć się do Vörå, by zebrało się więcej chłopów, albo bronić się za zasiekami w lesie między Storkyro a Ilmolą. Armfelt nie ustąpił i wybrał otwarte pola wsi Napue, a Yrjö Koskinen nazwał ten plan bardziej rycerskim niż rozsądnym.¹¹

Historycy oceniają ten wybór różnie. Veli-Matti Syrjö odnotowuje, że Armfelta krytykowano za przyjęcie bitwy ze słabszymi siłami na otwartej równinie, i sugeruje, że generał wyszkolony na polach bitew Europy Zachodniej nie umiał w pełni wykorzystać fińskiego terenu. Łapszow przekonuje odwrotnie: Armfelt miał rozkaz Rady Królewskiej utrzymać Ostrobotnię, jej porty i zboże, a odwrót w środku zimy i tak zniszczyłby armię.¹²

Armfelt ustawił wojsko po obu stronach zamarzniętej Kyrönjoki, piechotę w centrum i jazdę na skrzydłach, z pospolitym ruszeniem z tyłu i umocnioną wsią Napue przed linią. Potem armia czekała około trzech dni, od 16 lub 17 do 19 lutego, w zamieciach i na srogim mrozie, a Rosjanie nadciągali wolniej, niż się spodziewano.¹³

Obejście

Rosjanie doszli do Kvivili, wsi nad rzeką niedaleko szwedzkiej pozycji, i Golicyn postanowił nie uderzać na linię od czoła. Cztery pułki dragonów i Kozaków zostawił pod Kvivilą do osłony taborów i drogi odwrotu, a rano 19 lutego poprowadził piechotę i resztę dragonów w dwóch kolumnach przez skały, las i głęboki śnieg, bezdrożami, wokół lewego skrzydła Szwedów.¹⁴

Armfelt zdążył dostrzec zagrożenie i zmienić front, obracając linię ku Rosjanom wychodzącym z lasu. Yrjö Koskinen, piszący z perspektywy fińskiej, opowiada to nieco inaczej: według niego rosyjska piechota zeszła wzdłuż rzeki, wspięła się na brzeg i rozwinęła szerokim łukiem przeciw fińskiemu lewemu skrzydłu, a rosyjska jazda została na przeciwległym brzegu naprzeciw fińskiego prawego skrzydła.¹⁵

Armfelt uderzył pierwszy, licząc, że zaskoczy Rosjan jeszcze w trakcie rozwijania szyku. Golicyn ustawił wojsko w czterech liniach zamiast zwykłych dwóch, a działa zebrał w dwie baterie na skrzydłach. Po mniej więcej godzinie wymiany ognia z bliska szwedzka piechota ruszyła na bagnety. Na rosyjskim lewym skrzydle zyskiwała teren, dopóki Golicyn nie podciągnął oddziałów z drugiej linii, a w pewnej chwili, według Yrjö Koskinena, sześć rosyjskich dział było w rękach Szwedów.¹⁶

Przełom nastąpił na drugim skrzydle. Szwedzka jazda pod de la Barre'em opuściła pole bitwy pierwsza. Szwedzki słownik biograficzny z 1906 roku twierdzi, że Armfelt pobiłby trzykrotnie silniejszego nieprzyjaciela, gdyby jazda należycie wsparła piechotę, i tak samo uważał Yrjö Koskinen. Gdy jazda odeszła, Golicyn rzucił cztery pułki dragonów, walczących pieszo, na tyły fińskiej piechoty.¹⁷

W tym samym czasie dragoni i Kozacy pozostawieni pod Kvivilą wyszli za szwedzką linię i spadli na pospolite ruszenie i cofającą się jazdę. Atakowana z kilku stron piechota poszła w rozsypkę i przedzierała się przez las. Rzeź była okrutna, a poległa większość oficerów piechoty. Relacje różnią się co do czasu trwania bitwy: Łapszow pisze o niespełna dwóch godzinach, Yrjö Koskinen i Bain o trzech.¹⁸

Rosyjska encyklopedia wojskowa z 1914 roku, idąc za historykiem Sztabu Generalnego Myszlajewskim, stawiała Napue za wzór rosyjskiej sztuki dowodzenia: Golicyn zaatakował, choć uważał Szwedów za silniejszych, dobrze wybrał kierunek natarcia, rozwinął obie kolumny pod osłoną dział, zachował w głębokim szyku prawdziwy odwód i wybrał właściwą chwilę na przejście do rozstrzygającego ataku. Łapszow, piszący sto lat później, ujmuje to w tytule swojej pracy jako triumf i tragedię.¹⁹

Ilu walczyło i ilu zginęło?

Liczebność żadnej z armii nie jest pewna. Po stronie szwedzkiej Łapszow, licząc za szwedzkim historykiem Uddgrenem, podaje około 5700 ludzi, w tym około 1100 chłopów z ruszenia; Syrjö około 5200; Yrjö Koskinen najwyżej 4500 żołnierzy i 1500 chłopów; a rosyjska encyklopedia wojskowa z 1914 roku znacznie więcej, 8000 wojska regularnego i od 4000 do 6000 ruszenia. Rosjan Syrjö i encyklopedia liczą na około 8500, Łapszow na około 10 000, a Yrjö Koskinen na około 12 000. Starsi autorzy szwedzcy pisali o trzykrotnej przewadze.²⁰

Liczby strat różnią się równie mocno. Golicyn meldował 5134 zabitych nieprzyjaciół (tak odczytuje jego raport Łapszow; encyklopedia podaje 5133 zabitych i rannych) i 535 jeńców, a także siedem lub osiem zdobytych dział i 20 sztandarów; własne straty określał na 421 zabitych i 1014 lub 1047 rannych. Współczesne szacunki strat szwedzkich są znacznie niższe. Syrjö pisze, że każda z armii straciła około 2000 ludzi, Sarkamo, powołując się na fińskie badania, szacuje liczbę poległych Finów na około 2000, a Łapszow, porównując stan armii przed bitwą i po niej z pochówkami i listami strat oficerskich, dochodzi do 2500 do 2700 zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Po stronie rosyjskiej różnica idzie w drugą stronę: szacunek Syrjö, około 2000, jest wyższy niż mniej więcej 1450 zabitych i rannych w raporcie samego Golicyna.²¹

Wielki Gniew

Armfelt wydostał się z pola bitwy i zebrał resztki armii. Golicyn zajął Vaasę, ale w marcu wycofał główne siły z Ostrobotni. Jeszcze w 1714 roku Armfelt poprowadził niedobitki armii fińskiej dookoła Zatoki Botnickiej przez Torneå do Västerbotten w Szwecji, a Finlandia została zostawiona nieprzyjacielowi.²²

Skoro Rosjanie stanęli nad Zatoką Botnicką, sama Szwecja była teraz narażona na najazdy i desanty. Szwedzkie muzea państwowe zauważają, że rosyjski przyczółek nad zatoką zagrażał właściwej Szwecji, a historyk Kustaa Vilkuna wskazuje, że Rosjanie rzeczywiście palili i łupili potem szwedzkie wybrzeże. Syrjö dodaje jednak, że szybko stało się jasne, iż Piotr nie zamierza przenosić głównego natarcia na zachodni brzeg.²³

Po Napue Finlandia została bez armii. Lata 1714 do 1721, gdy Rosja trzymała niemal cały kraj, nazywa się isoviha, Wielkim Gniewem. Rosyjscy żołnierze rabowali, torturowali i zabijali, a przemoc była najgorsza w Ostrobotni i na Wyspach Alandzkich. Finów uprowadzano do Rosji jako niewolników, wielu ludzi latami ukrywało się w lasach, a wielu uciekło do Szwecji.²⁴

Pamięć trwała długo. Badanie tradycji ustnej w Isokyrö na Uniwersytecie w Jyväskylä wykazało, że opowieści o Kozakach, którzy rabowali, torturowali i zabijali w okolicy, krążyły jeszcze długo w XX wieku, a historyk Kustaa Vilkuna opisuje, jak opowieści z tamtych lat przechodziły z pokolenia na pokolenie i podsycały trwałą wrogość wobec Rosji.²⁵

Okupacja skończyła się dopiero wraz z pokojem w Nystad w 1721 roku, gdy Rosja zwróciła Szwecji większą część Finlandii. Armfelt i jego fińskie pułki służyli dalej w Szwecji: w 1718 roku poprowadził armię na Trondheim w Norwegii, a podczas odwrotu przez góry po śmierci Karola XII tysiące jego żołnierzy zamarzło. Sam Armfelt został baronem i generałem piechoty i zmarł w Finlandii w 1736 roku.²⁶