Toyotomi Hideyoshi: chłop, który rządził Japonią

Niewiele karier w dziejach Japonii jest tak nieprawdopodobnych jak kariera Hideyoshiego. Urodził się w Nakamurze w prowincji Owari jako syn piechura czy chłopa, bez nazwiska, które by coś znaczyło. Zaczynał jako sługa, wyrósł na jednego z wielkich wodzów Ody Nobunagi, a w ciągu ośmiu lat od zabójstwa swego pana został władcą kraju, który od ponad stulecia toczył wojnę sam ze sobą. Pochodzenie zamykało mu drogę do tytułu sioguna, rządził więc przez dwór cesarski, jako regent.²

Dzieciństwo i młodość

Źródła nie zgadzają się nawet co do roku jego urodzenia: 1536 albo 1537. W dzieciństwie nazywano go Hiyoshimaru. Jako chłopiec opuścił dom, trafił do prowincji Tōtōmi jako paź wasala tamtejszego pana, potem wrócił do Owari i około 1554 roku, mając osiemnaście lat, wstąpił jako pomniejszy sługa na służbę młodego Ody Nobunagi. Britannica przypisuje jego awans pogodnemu usposobieniu, taktowi i inteligencji; wszedł do stanu samurajskiego i przyjął nazwisko Kinoshita Tōkichirō. W 1561 roku poślubił Nene, przybraną córkę rodu Asano, która jako Kita no Mandokoro stała się jedną z najbardziej wpływowych kobiet epoki.³

Późniejsza legenda zrobiła z niego niepiśmiennego parweniusza. W rzeczywistości sam się kształcił, pisał wiersze, występował w teatrze nō i był zapalonym uczniem mistrza ceremonii herbacianej Sen no Rikyū.⁴

Wódz Nobunagi

Gdy Nobunaga ruszył w 1568 roku na podbój środkowej Japonii, Hideyoshi walczył w wielu ważnych bitwach. W 1573 roku, po rozbiciu dwóch potężnych panów z Ōmi, otrzymał ich ziemie w północnym Ōmi, warte około 120 000 koku ryżu, i został panem zamku Nagahama. Mniej więcej wtedy przyjął nazwisko Hashiba.⁵ › Oda Nobunaga

Od 1577 roku Nobunaga powierzył mu najtrudniejsze zadanie: podbój zachodniej Japonii, w rękach potężnego rodu Mōri. Z bazy w zamku Himeji w prowincji Harima Hideyoshi posuwał się na zachód prowincja po prowincji, długimi oblężeniami, którymi głodem zmuszał do kapitulacji kolejne zamki.⁶

Takamatsu i Yamazaki

W 1582 roku stanął pod zamkiem Takamatsu w prowincji Bitchū, twierdzą Mōrich chronioną przez bagna. Zamiast ją szturmować, kazał obwałować okolicę i skierował na nią wody rzeki, tak że forteca znalazła się pośrodku rosnącego jeziora. Gdy woda się podnosiła, nadeszła wiadomość, że w czerwcu 1582 roku Nobunaga został napadnięty w świątyni Honnō-ji w Kioto przez własnego wodza, Akechiego Mitsuhide, i zginął.⁷

Hideyoshi zawarł pospiesznie rozejm z Mōrimi i zawrócił całą armię na wschód, w stronę Kioto. Jedenaście dni po Honnō-ji spotkał wojska Mitsuhide pod Yamazaki, między wzgórzami a rzeką na południowy zachód od stolicy, i rozbił je. Ten, kto pomścił Nobunagę, stał się naturalnym pretendentem do jego władzy.⁸

Dziedzic Nobunagi

Na naradzie głównych wasali rodu Oda w Kiyosu Hideyoshi przeforsował, by dziedzictwo przypadło wnukowi Nobunagi, a nie jego trzeciemu synowi, kandydatowi dwóch potężnych wasali, wśród nich starszego wodza Shibaty Katsuie. Spór przerodził się w wojnę. W 1583 roku Hideyoshi pobił Katsuie pod Shizugatake i pozwolił mu odebrać sobie życie. W tym samym roku zaczął budować zamek w Osace, siedzibę nowej władzy.⁹

W 1584 roku stanął naprzeciw najgroźniejszego rywala, Tokugawy Ieyasu, który popierał drugiego syna Nobunagi. W kampanii pod Komaki i Nagakute Hideyoshi wypadł gorzej na polu bitwy, ale wygrał pokój: po kilku krwawych, nierozstrzygniętych starciach Ieyasu zawarł z nim sojusz i złożył mu hołd, a Hideyoshi zostawił jego domenę nienaruszoną.¹⁰

Zjednoczenie Japonii

W 1585 roku dwór mianował go kampaku, regentem cesarskim, a on odebrał Sikoku rodowi Chōsokabe. W 1586 roku został dajō-daijin, kanclerzem, a cesarz Go-Yōzei nadał mu nowe nazwisko rodowe: Toyotomi. W 1587 roku poprowadził olbrzymią armię na Kiusiu, gdy ród Shimazu z Satsumy odrzucił jego zakaz prywatnych wojen między panami, i podporządkował sobie całą wyspę. Po tej kampanii nakazał misjonarzom chrześcijańskim opuścić Japonię, choć ze względu na handel z Europejczykami nakaz egzekwowano luźno.¹¹

Ostatnią wielką niezależną potęgą był ród Hōjō z regionu Kantō, który odmówił podporządkowania. W 1590 roku Hideyoshi i Ieyasu zmobilizowali wielką armię i flotę i zablokowali Hōjō w ich zamku Odawara. Po długim, cierpliwym oblężeniu głód zmusił obrońców do kapitulacji, a za nimi uległa północ Honsiu. Japonia była zjednoczona, osiem lat po upadku Nobunagi. Hideyoshi przeniósł Ieyasu z jego rodzinnych prowincji na dawne ziemie Hōjō na wschodzie, gdzie ten urządził swoją siedzibę w rybackiej wiosce Edo.¹²

Polowanie na miecze

Hideyoshi zadbał, by nikt nie mógł powtórzyć jego własnej kariery. Polowanie na miecze (katanagari) z 1588 roku nakazywało chłopom oddać miecze, łuki, włócznie i broń palną. Pomiary ziemi objęły pola całego kraju, klasyfikowały je, zapisywały chłopa odpowiedzialnego za każdą działkę i ustalały należne daniny, a w 1591 roku panowie musieli złożyć rejestry i mapy swoich domen. Edykt z tego samego roku zabronił samurajom przechodzić do stanu mieszczańskiego czy chłopskiego, a chłopom zajmować się handlem, zaś spis ludności z 1592 roku policzył mieszkańców według stanów. Razem te kroki trwale oddzieliły wojowników od chłopów.¹³

Rządził w wąskim kręgu, doradzany przez brata Hidenagę i Sen no Rikyū, a dochody czerpał z około dwóch milionów koku ziemi pod bezpośrednim zarządem, z kopalni srebra Iwami i od kupców Kioto i Osaki. W 1587 roku wydał w chramie Kitano w Kioto wielkie spotkanie herbaciane, w którym wzięło udział ponad tysiąc osób. W 1591 roku przekazał urząd kampaku siostrzeńcowi Hidetsugu i przyjął tytuł taikō, regenta w stanie spoczynku, zachowując rzeczywistą władzę.¹⁴

Najazdy na Koreę

Jego ambicje nie kończyły się na morzu. Prawdziwym celem były Chiny Mingów, a Korea miała otworzyć do nich drogę. W 1592 roku armia licząca około 158 000 ludzi w dziewięciu dywizjach przeprawiła się do Korei, a pierwsza dywizja Konishiego Yukinagi wylądowała w Pusan. Stolica Korei padła po mniej więcej trzech tygodniach, a wkrótce potem Pjongjang.¹⁵

Potem kampania utknęła. Na morzu flota admirała Yi Sun-sina odnosiła zwycięstwo za zwycięstwem, najsłynniejsze pod wyspą Hansan, i przecięła japońskie linie zaopatrzenia. Na lądzie w całym kraju powstawały ochotnicze „armie sprawiedliwych”, a na początku 1593 roku armia Mingów licząca około 43 000 żołnierzy odbiła Pjongjang. Japończycy cofnęli się na południowe wybrzeże.¹⁶ › Bitwa pod Hansando, 1592

Nastąpiły lata rokowań, w których negocjatorzy obu stron ukrywali prawdę przed swoimi władcami. Hideyoshi żądał księżniczki z dynastii Ming, wznowienia handlu i czterech koreańskich prowincji; sfałszowany list przedstawił go Mingom jako uległego wasala. W 1596 roku posłowie Mingów przywieźli do Osaki akt nadający mu tytuł „króla Japonii”. Gdy zrozumiał, co się stało, wpadł w gniew i w 1597 roku wysłał drugą armię, liczącą około 140 000 ludzi, by zająć południe Korei. Ją także przyparto do wybrzeża, a przywrócony do dowództwa Yi Sun-sin garstką okrętów pobił japońską flotę pod Myeongnyang.¹⁷ › Bitwa pod Myeongnyang 1597

Wojna spustoszyła Koreę. Zniszczono jej pola uprawne, przepadły pałace i archiwa, a dziesiątki tysięcy Koreańczyków, według encyklopedii zebranych w Kotobanku od 50 000 do 60 000, uprowadzono do Japonii, wśród nich garncarzy, którzy dali początek nowym japońskim wyrobom. Japońskie armie wycofano dopiero po śmierci Hideyoshiego, a ostatnia wielka bitwa morska, pod Noryang pod koniec 1598 roku, kosztowała życie Yi Sun-sina.¹⁸ › Bitwa pod Noryang 1598

Jak prowadził wojnę

Hideyoshi był nie tyle taktykiem pola bitwy, co organizatorem i negocjatorem. Wolał wygrywać oblężeniem, blokadą i inżynierią, jak pod Takamatsu i Odawarą, niż kosztownym szturmem, a armie przerzucał z zadziwiającą szybkością, jak w marszu pod Yamazaki. Siłę łączył z dyplomacją: Ieyasu, którego nie zdołał pobić w polu, stał się sojusznikiem, a Mōri, dawnych wrogów, skłonił do ugody, zamiast ich niszczyć.¹⁹

Dowodził też na skalę, jakiej Japonia wcześniej nie znała. Do Korei przewiózł morzem znacznie ponad 150 000 ludzi, wystawionych w ramach poboru liczonego od szacowanych plonów ryżu w domenie każdego pana. Według Britanniki siły te były zupełnie niewystarczające do tak ogromnego przedsięwzięcia, a wojna pokazała granice jego metody: armia, która potrafiła onieśmielić japońskich panów, nie mogła podbić Korei wbrew flocie i armii Mingów, na które nie miała odpowiedzi.²⁰

Śmierć i sukcesja

Z żoną, Nene, Hideyoshi nie miał dzieci, ale u schyłku życia konkubina urodziła mu syna, Hideyoriego. Gdy przyszedł na świat dziedzic, siostrzeniec stał się przeszkodą i w 1595 roku Hideyoshi nakazał mu popełnić samobójstwo.²¹

Zmarł na skutek choroby w zamku Fushimi 18 dnia 8 miesiąca 3 roku ery Keichō według kalendarza japońskiego, czyli 18 września 1598 roku według zachodniego, w wieku 62 lat, zatroskany niepowodzeniem wojny koreańskiej. Jego syn miał pięć lat. Władzę przejęła rada pięciu wielkich panów, Pięciu Starszych, z których najsilniejszy był Tokugawa Ieyasu.²²

Ten układ nie przetrwał. Jesienią 1600 roku wschodnia armia Ieyasu wygrała bitwę pod Sekigaharą, a w 1603 roku Ieyasu założył siogunat Tokugawów. Hideyori dorastał w wielkim zamku ojca w Osace jako żywe zagrożenie dla prawowitości Tokugawów. Zimą 1614 roku Ieyasu go oblegał, a w letniej kampanii 1615 roku zamek padł; Hideyori i jego matka odebrali sobie życie w ruinach i ród Toyotomi przestał istnieć.²³ › Bitwa pod Sekigaharą 1600

Pamięć i dziedzictwo

Dynastia Hideyoshiego zginęła wraz z jego synem, ale jego państwo przetrwało. Ieyasu kontynuował politykę zjednoczenia, a oddzielenie wojowników od chłopów, rozbrojona wieś i pomierzona ziemia stały się fundamentem dwóch i pół stulecia pokoju Tokugawów. Jego czasy dały nazwę całej kulturze: okresowi Momoyama, nazwanemu od brzoskwiń na wzgórzu zamku Fushimi, ze złoconymi parawanami, wielkimi zamkami i herbatą Sen no Rikyū.²⁴

W Korei pamięta się go jako najeźdźcę, którego armie spustoszyły półwysep, a wojnę upamiętniają przede wszystkim zwycięstwa Yi Sun-sina. W Japonii pozostał synem piechura, który doszedł do władzy nad całym krajem i nadał mu kształt na stulecia. Obie te pamięci są prawdziwe, a jego historia należy do opowieści o największych wodzach feudalnej Japonii.²⁵

Przeczytaj też o jego panu, Odzie Nobunadze, i następcy, Tokugawie Ieyasu, o wojnie na morzu w przewodniku po bitwach Korei albo o tym, co wydarzyło się 16 grudnia, w dniu bitwy pod Noryang.