Najwięksi wodzowie feudalnej Japonii

1 Toyotomi Hideyoshi, 1537 do 1598

Lata

1537 do 1598

W służbie

Oda Nobunaga, od 1554 roku sługa, potem jego wódz na zachodzie; od 1585 roku władca Japonii jako cesarski regent

Największe zwycięstwo

Yamazaki, 1582: według encyklopedii Nipponica około 26 tys. ludzi wobec około 16 tys. Akechiego Mitsuhide

Bilans

Wygrał pod Yamazaki (1582) i Shizugatake (1583); zdobył Takamatsu (1582) i Odawarę (1590); podbił Kiusiu (1587); jego oddział pobity pod Nagakute (1584)

Dziedzictwo

Dokończył zjednoczenie Japonii; jego „polowanie na miecze” i spis ziemi ukształtowały porządek epoki Edo

Hideyoshi urodził się w 1537 roku w prowincji Owari jako człowiek z ludu: według jednej encyklopedii syn chłopa, według innego przekazu syn piechura. W 1554 roku trafił na służbę do Ody Nobunagi jako zwykły sługa, a od 1577 roku dowodził jego wojną z rodem Mori na zachodzie.²

W 1582 roku oblegał z około 30 tys. ludzi zamek Takamatsu, który zatopił, sypiąc wał długi na mniej więcej 3 km, gdy nadeszła wieść o śmierci Nobunagi w świątyni Honno-ji. Zawarł pokój z Mori, pognał na wschód i 11 dni po śmierci pana rozbił zdrajcę Akechiego Mitsuhide pod Yamazaki. W 1583 roku pokonał Shibatę Katsuie pod Shizugatake. Tylko pod Nagakute w 1584 roku jego strona wyszła gorzej: Ieyasu osaczył oddział wypadowy siostrzeńca Hideyoshiego i zabił około 2,5 tys. ludzi, w tym wodzów Ikedę Tsuneokiego i Moriego Nagayoshiego, ale pokój, który potem zawarto, wygrał Hideyoshi.³

W 1587 roku poprowadził na Kiusiu ponad 200 tys. ludzi, według innego źródła 250 tys., i ród Shimazu się poddał; w 1590 roku mniej więcej studniowe oblężenie Odawary zniszczyło ród Hojo i zakończyło zjednoczenie kraju. Mit i fakt: Hideyoshi nie walczył w Korei. Najazdami z lat 1592 i 1597 kierował z kwatery w Nagoi w prowincji Hizen, walczyli jego generałowie, a po jego śmierci w 1598 roku wojnę porzucono.⁴

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć oraz 5 za dorobek na polu bitwy: jedyna poważna porażka, pod Nagakute, była bolesnym ciosem, który kosztował go dwóch wodzów, ale spadła na oddział, którym nie dowodził, a Nobunaga i Ieyasu mają na koncie własne klęski; pewność źródeł 4. Jego 49 punktów to o dwa więcej niż ktokolwiek inny i dlatego jest pierwszy.

Pełna historia: Toyotomi Hideyoshi ›

2 Oda Nobunaga, 1534 do 1582

Lata

1534 do 1582

W służbie

Od 1551 roku głowa rodu Oda w Owari; od 1568 roku pan Kioto i środkowej Japonii

Największe zwycięstwo

Nagashino, 1575: około 38 tys. żołnierzy Ody i Tokugawy z mniej więcej 3 tys. arkebuzów wobec około 15 tys. Takedy Katsuyoriego

Bilans

Wygrał pod Okehazamą (1560), nad Anegawą (1570) i pod Nagashino (1575); wycofał się z Echizen, gdy Azai uderzyli mu na tyły (1570); walczył z Ishiyama Hongan-ji w latach 1570 do 1580

Dziedzictwo

W 1573 roku obalił siogunat Ashikagów i zaczął jednoczyć Japonię

Nobunaga przejął ziemie ojca w Owari w 1551 roku, a do 1559 opanował całą prowincję. W 1560 roku najechał ją Imagawa Yoshimoto z około 25 tys. ludzi; Shincho koki, kronika Oty Gyuichiego, sługi Nobunagi, podaje 45 tys. Nobunaga zebrał mniej więcej 3 tys., uderzył na kwaterę Imagawy pod Okehazamą i zabił Yoshimoto.⁵

W 1568 roku wkroczył do Kioto z Ashikagą Yoshiakim i osadził go jako sioguna, a w 1573 roku wygnał go i zakończył siogunat Ashikagów. Nie każda kampania szła po jego myśli. W 1570 roku musiał przerwać najazd na Echizen, gdy jego szwagier Azai Nagamasa powstał mu na tyłach, choć tego samego lata pobił Azaich i Asakurów nad rzeką Anegawą. Ufortyfikowana świątynia Ishiyama Hongan-ji w Osace broniła się od 1570 do 1580 roku i poddała się dopiero na warunkach wynegocjowanych przez cesarza.⁶

Pod Nagashino w 1575 roku Nobunaga i Ieyasu przyprowadzili około 38 tys. ludzi przeciw 15 tys. Takedy Katsuyoriego, a mniej więcej 3 tys. arkebuzów zza palisady rozbiło szarże Takedów, którzy stracili podobno około 10 tys. zabitych. Mit i fakt: słynne trzy szeregi strzelców strzelających na zmianę to przekaz tradycji, a część historyków wątpi, czy dało się to wykonać. W 1582 roku zdradził go jego wódz Akechi Mitsuhide i Nobunaga zginął w świątyni Honno-ji.⁷

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność, skutek i pamięć po 5, bo oceniamy je na tle Japonii, a nie świata jak w naszym przewodniku po epokach; odwrót z Echizen i dziesięć lat walki z Hongan-ji trzymają dorobek bojowy na 4, a liczby z kronik, jak 45 tys. w Shincho koki, pewność źródeł na 4. Ma 47 punktów, tyle co Tokugawa Ieyasu, i remisuje z nim w rozpoznawalności i skutku, a wyprzedza go jako starszy.

Pełna historia: Oda Nobunaga ›

3 Tokugawa Ieyasu, 1543 do 1616

Lata

1543 do 1616

W służbie

Pan prowincji Mikawa i od 1562 roku sojusznik Nobunagi; najpotężniejszy wasal Hideyoshiego; siogun od 1603 roku

Największe zwycięstwo

Sekigahara, 1600: po około 80 tys. ludzi z każdej strony według amerykańskiej National Park Service i encyklopedii Nipponica

Bilans

Wygrał z Nobunagą nad Anegawą (1570) i pod Nagashino (1575), a sam pod Nagakute (1584), Sekigaharą (1600) i Osaką (1615); rozbity pod Mikatagaharą (1573)

Dziedzictwo

Założył siogunat Tokugawów, który rządził Japonią do 1868 roku

Ieyasu urodził się w 1543 roku na zamku Okazaki i część dzieciństwa spędził jako zakładnik, bo tak jego ród płacił za sojusze. Po bitwie pod Okehazamą zerwał z Imagawami i w 1562 roku sprzymierzył się z Nobunagą, u którego boku walczył nad Anegawą i pod Nagashino.⁸

Najgorszy dzień przeżył pod Mikatagaharą, pod koniec 1572 roku według kalendarza japońskiego, a w styczniu 1573 według naszego. Wyprowadził z Hamamatsu około 8 tys. ludzi przeciw armii Takedów liczonej na 30 do ponad 50 tys. i został rozbity. W 1584 roku częściowo odpłacił się Hideyoshiemu: pod Nagakute osaczył jego oddział wypadowy i zabił około 2,5 tys. ludzi.⁹

21 października 1600 roku pod Sekigaharą jego Armia Wschodnia, około 80 tys. ludzi, starła się z mniej więcej równie liczną armią Ishidy Mitsunariego; gdy około 15,6 tys. żołnierzy Kobayakawy Hideakiego zwróciło się przeciw własnym sojusznikom, Armia Zachodnia się rozpadła. Mit i fakt: opowieść, że Ieyasu kazał ostrzelać wzgórze Kobayakawy, by wymusić jego decyzję, to mit, dowodzi historyk Shiramine Jun, a Stephen Turnbull uznaje jego wywód za przekonujący: najstarsze relacje mówią, że Kobayakawa uderzył już na początku bitwy. W 1603 roku Ieyasu został siogunem, w 1615 roku zniszczył pod Osaką dziedzica Hideyoshiego, a jego siogunat przetrwał do 1868 roku.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność 5, bo oceniamy ją na tle Japonii, a nie świata jak w naszym przewodniku po epokach, oraz komplet punktów za skutek i pamięć; klęska pod Mikatagaharą trzyma dorobek bojowy na 4, a pewność źródeł wynosi 4. Ma tyle samo punktów co Nobunaga, 47, i tyle samo za rozpoznawalność i skutek, więc o kolejności decyduje wiek, na korzyść starszego Nobunagi.

Pełna historia: Tokugawa Ieyasu ›

4 Minamoto no Yoshitsune, 1159 do 1189

Lata

1159 do 1189

W służbie

Ród Minamoto w wojnie Genpei, 1180 do 1185, pod rozkazami przyrodniego brata Minamoto no Yoritomo

Największe zwycięstwo

Dan-no-ura, 1185: od 840 do 3 tys. okrętów Minamoto wobec 500 do 1 tys. okrętów Taira, zależnie od źródła

Bilans

Wygrał pod Uji i Ichi-no-Tani (1184), pod Yashimą i Dan-no-ura (1185); jego bunt przeciw Yoritomo upadł (1185)

Dziedzictwo

Największy tragiczny bohater Japonii; od jego losów pochodzi zwrot hogan-biiki, sympatia dla skazanego na przegraną

Yoshitsune był młodszym przyrodnim bratem Minamoto no Yoritomo, który w 1180 roku powstał przeciw rządzącemu rodowi Taira. W 1184 roku wraz z drugim przyrodnim bratem, Noriyorim, rozbił pod Uji ich kuzyna Yoshinakę, a potem uderzył na pozycje Taira pod Ichi-no-Tani. Heike monogatari, opowieść wojenna spisana długo później, daje głównym siłom Minamoto około 50 tys. jeźdźców, a Yoshitsunemu 10 tys., i każe mu sprowadzić 3 tys. z nich urwiskiem Hiyodori-goe na tyły Taira. Encyklopedie powtarzają tę szarżę za opowieścią, a miejsce, w którym się odbyła, jest sporne.¹¹

W 1185 roku przeprawił się w sztormie na Sikoku, według Heike monogatari zaledwie z pięcioma okrętami, i wyparł Taira z Yashimy. Miesiąc później dopadł ich flotę pod Dan-no-ura: według jednego przekazu ponad 840 okrętów Minamoto wobec ponad 500, według Heike monogatari 3 tys. wobec 1 tys. Mały cesarz Antoku utonął, a ród Taira przestał istnieć.¹²

Wtedy Yoritomo zwrócił się przeciw niemu. Wyjęty spod prawa Yoshitsune uciekł do Hiraizumi, gdzie w 1189 roku zaatakował go Fujiwara no Yasuhira, a on sam odebrał sobie życie. Współczucie dla jego losu dało Japończykom zwrot hogan-biiki, czyli trzymanie strony skazanego na klęskę. Mit i fakt: Yoshitsune nie uciekł na kontynent, by zostać Czyngis-chanem. Ta opowieść z epoki Meiji, podobnie jak starsza o jego ucieczce na Ezo, wyrosła z baśni czytanych jak historia.¹³

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za dorobek bojowy, skutek i pamięć; rozpoznawalność 4, bo poza Japonią jest mniej znany niż trzej zjednoczyciele, a pewność źródeł 3, bo szarża z urwiska i liczebność wojsk pochodzą z Heike monogatari, tak jak przy Dan-no-ura w naszym przewodniku po bitwach morskich.

5 Takeda Shingen, 1521 do 1573

Lata

1521 do 1573

W służbie

Pan Kai od 1541 roku, po obaleniu ojca; zdobywca Shinano

Największe zwycięstwo

Mikatagahara, 1573: armia Takedów liczona na 30 do ponad 50 tys. wobec około 8 tys. ludzi Tokugawy Ieyasu

Bilans

Pobity przez Murakamiego Yoshikiyo pod Uedaharą (1548) i ponownie w 1550; pięć kampanii przeciw Uesugiemu Kenshinowi pod Kawanakajimą (1553 do 1564); wygrał pod Mikatagaharą (1573)

Dziedzictwo

Tygrys z Kai; jego sztandar Fu-rin-ka-zan wciąż jest sławny

Takeda Harunobu, który w 1559 roku przyjął buddyjskie imię Shingen, w 1541 roku odebrał władzę w Kai ojcu i przez następne dwanaście lat podbijał Shinano. Nie szło łatwo: Murakami Yoshikiyo pobił jego wojsko pod Uedaharą w 1548 roku i ponownie w 1550, zanim Shingen zdobył jego zamek w 1553 roku. Na jego sztandarze widniał wers z Sun Tzu, skracany do Fu-rin-ka-zan: wiatr, las, ogień i góra.¹⁴

Murakami uciekł do Uesugiego Kenshina, który w latach 1553 do 1564 pięć razy starł się z Shingenem pod Kawanakajimą. W najzaciętszej bitwie, w 1561 roku, zginął brat Shingena Nobushige, ale to Uesugi się wycofali, a Shingen zajął potem prawie całe północne Shinano. Mit i fakt: wjazd Kenshina do obozu Shingena i ich pojedynek nie jest potwierdzony, a historycy tacy jak Thomas Conlan uważają go za literacki wymysł. Wiele z legendy Shingena opiera się na Koyo gunkan, kronice z początku epoki Edo, która często rozmija się z faktami.¹⁵

W 1572 roku ruszył na zachód. Pod Hamamatsu wywabił Tokugawę Ieyasu na płaskowyż Mikatagahara i rozbił go, ale wiosną 1573 roku zachorował podczas oblężenia zamku Noda i zmarł w drodze do domu. Dwa lata później jego syn Katsuyori stracił armię Takedów pod Nagashino.¹⁶

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć, ale porażki z Murakamim trzymają dorobek bojowy na 4, a zmarł, zanim zwycięstwo pod Mikatagaharą cokolwiek zmieniło, więc skutek 3; pewność źródeł 3, bo tak wiele z jego historii opiera się na Koyo gunkan.

Pełna historia: Takeda Shingen ›

6 Uesugi Kenshin, 1530 do 1578

Lata

1530 do 1578

W służbie

Pan Echigo od 1548 roku; od 1561 roku kanto kanrei, zastępca sioguna w regionie Kanto

Największe zwycięstwo

Tedorigawa, 1577, nad armią Ody dowodzoną przez Shibatę Katsuie

Bilans

Pięć kampanii przeciw Takedzie Shingenowi pod Kawanakajimą (1553 do 1564) bez rozstrzygnięcia; nie zdobył Odawary (1561); zdobył Nanao i wygrał nad Tedorigawą (1577)

Dziedzictwo

Zapamiętany jako bóg wojny z Echigo; co roku w Naganie i Yamanashi odbywają się festiwale ku pamięci bitew pod Kawanakajimą

Kenshin, urodzony jako Nagao Kagetora, syn zastępcy namiestnika Echigo, przejął władzę w prowincji w 1548 roku i wkrótce ją zjednoczył. Gdy Takeda Shingen wypędził z północnego Shinano Murakamiego Yoshikiyo i innych panów, ci zwrócili się do niego, i w latach 1553 do 1564 pięć razy mierzył się z Shingenem pod Kawanakajimą. W najkrwawszej bitwie, w 1561 roku, zszedł nocą ze wzgórza i uderzył na armię Takedów, zabijając brata Shingena, ale wycofał się, gdy wrócił oddział Takedów wysłany na jego tyły. W Yamanashi i Naganie co roku wspomina się te bitwy festiwalami.¹⁷

Walczył też z rodem Hojo. W 1561 roku poprowadził wojska Kanto na Odawarę, lecz jej nie zdobył, a w drodze powrotnej przyjął nazwisko Uesugi i urząd kanto kanrei. Mimo tylu kampanii, jak zauważa jedna z encyklopedii, jego władza nie wyszła daleko poza Echigo. Pod koniec życia zwrócił się na zachód: w 1577 roku zdobył zamek Nanao w Noto i pobił nad rzeką Tedorigawa armię Ody pod wodzą Shibaty Katsuie, w jednym z nielicznych otwartych starć obu rodów. Zmarł na udar w 1578 roku, przed planowaną wyprawą przeciw Nobunadze.¹⁸

Mit i fakt: opowieść, że posłał sól swojemu wrogowi Shingenowi, gdy inni odcięli mu dostawy, to tradycja, której żaden dokument nie potwierdza.¹⁹

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć, ale Kawanakajima i Odawara nie przyniosły rozstrzygnięcia, więc dorobek bojowy 4, a jego wojny nie dały Echigo niczego, co by go przetrwało, więc skutek 2; pojedynek z Shingenem i duża część jego legendy pochodzą z późniejszych opowieści, stąd pewność źródeł 3.

7 Minamoto no Yoritomo, 1147 do 1199

Lata

1147 do 1199

W służbie

Przywódca rodu Minamoto od 1180 roku; pierwszy siogun z Kamakury od 1192 roku

Największe zwycięstwo

Kampania w Oshu, 1189, która zniszczyła północnych Fujiwarów

Bilans

Rozbity pod Ishibashiyamą (1180); Taira uciekli przed nim znad rzeki Fuji (1180); zniszczył Fujiwarów z Oshu (1189); wojnę z Taira zostawił braciom

Dziedzictwo

Założył siogunat Kamakura, pierwszy rząd wojowników w Japonii

Syn Minamoto no Yoshitomo, po klęsce ojca w 1159 roku zesłany do Izu, Yoritomo spędził tam 20 lat i ożenił się z Hojo Masako. W 1180 roku odpowiedział na wezwanie księcia Mochihito do powstania przeciw Taira.²⁰

Pierwsza bitwa poszła źle. Pod Ishibashiyamą miał według jednej z encyklopedii około 300 jeźdźców wobec ponad 3 tys. Oby Kagechiki i jego oddział został rozbity; uciekł przez góry Hakone i przeprawił się morzem do Awy. Potem wojownicy wschodu zaczęli ściągać do niego tłumnie. Gdy jesienią nad rzekę Fuji przyszła armia Taira, uciekła nocą bez walki, według tradycji spłoszona łopotem skrzydeł ptactwa wodnego, kiedy Genji z Kai zachodzili jej tyły. Yoritomo zawrócił, by umacniać władzę na wschodzie z Kamakury, a wojnę z Taira zostawił przyrodnim braciom, Noriyoriemu i Yoshitsunemu.²¹

W 1189 roku sam poprowadził wielką armię na północ, pobił Fujiwarów z Oshu pod Atsukashiyamą i zajął ich stolicę Hiraizumi. W 1192 roku został siogunem i zostawił po sobie rząd wojowników; siogunat w różnych postaciach przetrwał do XIX wieku. Mit i fakt: słynne ptactwo znad rzeki Fuji należy do opowieści, a zasługę za to zwycięstwo encyklopedie przypisują Genji z Kai, nie Yoritomo.²²

Dlaczego to miejsce: Założenie siogunatu Kamakura daje skutek 5, ale osobiście przegrał pierwszą bitwę, a wielkie zwycięstwa zostawił braciom, więc dorobek bojowy 2; rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł po 4. Ma 38 punktów, tyle co Mori Motonari, i wyprzedza go rozpoznawalnością.

8 Mori Motonari, 1497 do 1571

Lata

1497 do 1571

W służbie

Pan Koriyamy w prowincji Aki od 1523 roku; do 1566 roku władca dziesięciu prowincji zachodniej Japonii

Największe zwycięstwo

Itsukushima, 1555: ponad 20 tys. ludzi Sue Harukaty wobec kilku tysięcy Mori, według jednego źródła około 3 tys.

Bilans

Obronił Koriyamę przed Amago (1540 do 1541); wygrał pod Itsukushimą (1555); zniszczył ród Amago (1566)

Dziedzictwo

Przypowieść o trzech strzałach; bohater serialu historycznego NHK z 1997 roku

Motonari odziedziczył w 1523 roku niewielkie włości w Yoshidzie w prowincji Aki, wciśnięte między potężne rody Ouchi i Amago. W 1540 roku wielka armia Amago Haruhisy obległa jego zamek Koriyama, a on bronił się, dopóki w następnym roku nie odstąpiła. Potem osadził synów Motoharu i Takakage na czele rodów Kikkawa i Kobayakawa, wiążąc najważniejsze domy Aki i Bingo z własnym.²³

W 1551 roku Sue Harukata obalił swojego pana Ouchiego Yoshitakę, a w 1555 roku Motonari stoczył z nim bitwę na wyspie Itsukushima. Sue wylądował z ponad 20 tys. ludzi. Mori, kilka tysięcy ludzi, według Nipponiki około 3 tys., przeprawili się w niepogodę, przed świtem pierwszego dnia dziesiątego miesiąca uderzyli na jego obóz i zniszczyli jego armię; Sue popełnił samobójstwo. Motonari zajął potem Suo i Nagato, od 1562 roku walczył z Amago i w 1566 roku ich zniszczył, stając się panem dziesięciu prowincji zachodniej Japonii. Jego życie stało się tematem serialu historycznego NHK z 1997 roku.²⁴

Mit i fakt: opowieść o tym, jak pokazał trzem synom, że trzech związanych strzał nie da się złamać, nie jest historią. Wyrosła z jego listu z radami dla trzech synów, który wzywa ród do jedności, ale o strzałach nie wspomina.²⁵

Dlaczego to miejsce: Dorobek bojowy 5 za Itsukushimę i karierę bez porównywalnej własnej porażki, skutek 4 za państwo Mori, które rządziło zachodnią Japonią; poza Japonią znany jest głównie z trzech strzał, więc rozpoznawalność 3. Ma 38 punktów, tyle co Minamoto no Yoritomo, i ustępuje mu rozpoznawalnością.

9 Kusunoki Masashige, ok. 1294 do 1336

Lata

Ok. 1294 do 1336 (część encyklopedii nie podaje roku urodzenia)

W służbie

Cesarz Go-Daigo, przeciw siogunatowi Kamakura, a potem przeciw Ashikadze Takaujiemu

Największe zwycięstwo

Obrona zamku Chihaya, 1333

Bilans

Stracił Akasakę (1331); wygrał pod Tennoji i utrzymał Chihayę (1333); pomógł wyprzeć Takaujiego z Kioto (1336); pobity i zginął nad Minatogawą (1336)

Dziedzictwo

Japoński wzór lojalności: pomnik z brązu przed Pałacem Cesarskim (1900) i chram Minatogawa w Kobe

Kusunoki Masashige, wojownik niejasnego pochodzenia z Akasaki na południe od dzisiejszej Osaki, w japońskich encyklopediach uchodzi za akuto, czyli banitę; przypuszcza się, że służył kiedyś regentom z rodu Hojo, z którymi potem walczył. W 1331 roku odpowiedział na wezwanie cesarza Go-Daigo do obalenia siogunatu Kamakura i chwycił za broń w Akasace, którą wojska siogunatu zdobyły.²⁶

Wrócił pod koniec 1332 roku, odzyskał swoje ziemie, a na początku 1333 roku rozbił oddział z Rokuhary pod Tennoji. Potem przez około 100 dni bronił górskiego zamku Chihaya; według opowieści wojennej zrzucał na szturmujących głazy i ustawiał na murach słomiane kukły w zbrojach. Taiheiki, opowieść spisana około lat 70. XIV wieku, daje oblegającym kilkadziesiąt razy więcej ludzi niż obrońcom, a dla ich armii przytacza się nawet milion; współczesny słownik zamków ocenia załogę na około 1000 ludzi. Tymczasem Go-Daigo uciekł z wygnania, a Kamakura upadła. W 1336 roku Kusunoki pomógł wyprzeć Ashikagę Takaujiego z Kioto, lecz gdy Takauji wrócił z Kiusiu ze znacznie większą armią, Kusunoki stawił mu czoło nad rzeką Minatogawa koło Kobe, został otoczony i odebrał sobie życie.²⁷

Mit i fakt: bezinteresownego lojalistę z pomnika, który w 1900 roku przekazano dworowi cesarskiemu, zbudowali w dużej mierze konfucjaniści epoki Edo i nowożytny nacjonalizm; historyk Amino Yoshihiko nazwał obraz nauczany do 1945 roku złudzeniem.²⁸

Dlaczego to miejsce: Przy pamięci 5 ma 36 punktów, tyle co Date Masamune i Ashikaga Takauji; Takaujiego wyprzedza rozpoznawalnością, a Datego skutkiem, 3 wobec 2, bo Chihaya pomogła obalić siogunat. Klęski pod Akasaką i nad Minatogawą trzymają dorobek na polu bitwy na 3, a pewność źródeł to tylko 2, bo większość jego wojny znamy z Taiheiki.

10 Date Masamune, 1567 do 1636

Lata

1567 do 1636

W służbie

Głowa rodu Date od 1584; poddał się Hideyoshiemu w 1590; od 1600 po stronie Tokugawy Ieyasu

Największe zwycięstwo

Suriagehara, 1589, nad Ashiną Yoshihiro

Bilans

Wygrał pod Suriagehara (1589); bez walki stracił Aizu na rzecz Hideyoshiego (1590); walczył z Uesugimi (1600) i pod Osaką (1615)

Dziedzictwo

Założyciel Sendai; serial NHK z 1987 roku z najwyższą średnią oglądalnością w swoim cyklu

Date Masamune, dziedzic rodu Date z północnego Honsiu, w dzieciństwie stracił prawe oko po ospie, stąd przydomek Dokuganryu, Jednooki Smok. Ród przejął w 1584 roku, mając 17 lat, a gdy rok później jego ojciec zginął gwałtowną śmiercią, ruszył na podboje.²⁹

W 1589 roku rozgromił Ashinę Yoshihiro pod Suriagehara, u stóp góry Bandai, i zajął Kurokawę, siedzibę Ashinów w Aizu; 22-letni Masamune był panem południowego Tohoku i władał największymi ziemiami w dziejach rodu Date. Rok później Hideyoshi, panujący już nad prawie całą Japonią, wezwał panów pod oblegane Odawarę. Masamune przybył spóźniony, według Muzeum Samurajów w Berlinie w szatach śmiertelnych, ocalił życie i stracił Aizu. W 1600 roku walczył po stronie Ieyasu z Uesugim Kagekatsu na północy, a w 1615 roku jego oddziały starły się pod Domyoji koło Osaki z wojskami Sanady Yukimury. Potem budował Sendai, domenę szacowaną na 620 tys. koku, a w 1613 roku wysłał poselstwo do Hiszpanii i Rzymu.³⁰

Mit i fakt: powiedzenie, że gdyby urodził się dwadzieścia lat wcześniej, mógłby zdobyć całą Japonię, to popularne gdybanie; w rzeczywistości Hideyoshi przekreślił jego podboje jednym wezwaniem. Prawdziwa jest za to jego sława na ekranie: serial NHK z 1987 roku miał średnio około 40 procent widowni, co wciąż jest rekordem cyklu dramatów historycznych.³¹

Dlaczego to miejsce: Pamięć 5 i rozpoznawalność 4: niewielu wodzów pojawia się częściej na japońskich ekranach. Ma 36 punktów i tę samą rozpoznawalność co Kusunoki Masashige, ale ustępuje mu skutkiem, 2 wobec 3, bo Hideyoshi w ciągu roku odebrał mu zdobycze, a Ashikagę Takaujiego wyprzedza rozpoznawalnością. Jedna wielka bitwa trzyma dorobek na 3.

11 Ashikaga Takauji, 1305 do 1358

Lata

1305 do 1358

W służbie

Siogunat Kamakura, potem cesarz Go-Daigo, potem Dwór Północny; siogun od 1338

Największe zwycięstwo

Minatogawa, 1336, nad Kusunokim Masashige i Nittą Yoshisadą

Bilans

Zdobył Rokuharę w Kioto (1333); pobił Nittę Yoshisadę (1335); wyparty z Kioto na Kiusiu (1336); wygrał pod Tatarahamą i nad Minatogawą (1336)

Dziedzictwo

Założył siogunat Ashikagów, 1338 do 1573; w szkołach uczono o nim jako o zdrajcy do 1945 roku

Ashikaga Takauji, głowa jednej z czołowych gałęzi rodu Minamoto, wyruszył w 1333 roku na zachód jako wódz siogunatu Kamakura, by stłumić powstanie cesarza Go-Daigo. Po drodze zmienił stronę i rozbił kwaterę siogunatu w Kioto, Rokuharę. Go-Daigo nagrodził go znakiem z własnego imienia, ale nie tytułem sioguna, którego Takauji pragnął.³²

W 1335 roku zerwał z cesarzem, pobił Nittę Yoshisadę pod Takenoshitą koło Hakone i na początku 1336 roku wszedł do Kioto, lecz Kitabatake Akiie i Kusunoki Masashige pokonali go i zepchnęli aż na Kiusiu. Pod Tatarahamą koło Hakaty rozgromił ród Kikuchi; Taiheiki i kronika Baishoron dają Kikuchim od 40 do 50 tys. jeźdźców wobec 300 u Takaujiego, czego nie można brać dosłownie. Jedna z japońskich encyklopedii odnotowuje, że przed bitwą był tak wstrząśnięty, że mówił o samobójstwie, dopóki nie powstrzymał go brat Tadayoshi. Wrócił na wschód lądem i morzem, rozbił Kusunokiego nad Minatogawą i odbił Kioto; Go-Daigo uciekł do Yoshino i zaczęła się wojna dwóch dworów. W 1338 roku został siogunem i założył siogunat, który przetrwał, aż Oda Nobunaga wygnał ostatniego sioguna z rodu Ashikaga w 1573 roku.³³

Mit i fakt: Takauji jako arcyzdrajca to wyrok, a nie ustalenie badaczy. Ten obraz narodził się w epoce Edo, urzędowy stał się w 1911 roku, gdy za prawowitą linię uznano Dwór Południowy, i trwał w państwowych podręcznikach do 1945 roku.³⁴

Dlaczego to miejsce: Skutek 5: jego zwycięstwa dały początek siogunatowi, który rządził ponad dwa stulecia. Ma 36 punktów, tyle co Kusunoki Masashige i Date Masamune, ale ustępuje obu rozpoznawalnością, 3 wobec 4; pamięć to 3, bo długo uczono o nim jako o zdrajcy, a pewność źródeł 3, bo główną narracją jego wojen wciąż jest Taiheiki.

12 Sanada Yukimura, 1567 do 1615

Lata

1567 do 1615

W służbie

Ród Sanada z Shinano i Toyotomi; na koniec Toyotomi Hideyori w Osace

Największe zwycięstwo

Odparcie szturmu Tokugawów na Sanada-maru, Osaka, zima 1614

Bilans

Z ojcem utrzymał zamek Ueda przed armią Hidetady (1600); utrzymał Sanada-maru (1614); zginął w szarży pod Osaką (1615)

Dziedzictwo

Bohater narodowy szlachetnej ostatniej walki; serial NHK Sanada Maru (2016)

Sanada Nobushige, bo tak nazywają go wiarygodne źródła, był drugim synem Sanady Masayukiego, pana zamku Ueda w Shinano. W 1600 roku razem z ojcem stanął po stronie Zachodu i utrzymał zamek Ueda przed armią Tokugawy Hidetady, zagradzając jej drogę na zachód; po klęsce spędził 14 lat na wygnaniu u stóp góry Koya.³⁵

W 1614 roku Toyotomi Hideyori wezwał go do zamku w Osace. Japońskie encyklopedie oceniają oblegającą armię Tokugawów na 200 do 300 tys. ludzi wobec około 100 tys. w zamku. Nobushige wzniósł Sanada-maru, ziemne przedpole w południowo-wschodnim narożniku, i odparł przypuszczony na nie szturm. Latem 1615 roku osłaniał odwrót spod Domyoji przed oddziałami Datego Masamune, a następnego dnia wyprowadził swoich ludzi z Chausuyamy koło Tennoji, uderzył na kwaterę Tokugawy Ieyasu i zagroził samemu Ieyasu, zanim zginął w walce z żołnierzami Matsudairy Tadanao; Osaka padła. Jedna z japońskich encyklopedii odnotowuje, że nawet strona wschodnia nazwała go najdzielniejszym wojownikiem Japonii.³⁶

Mit i fakt: żadne wiarygodne źródło z jego czasów nie nazywa go Yukimurą, a znaczna część legendy, z drużyną ninja zwaną Dziesięcioma Dzielnymi Sanady, pochodzi z popularnej literatury epoki Edo i książeczek wydawnictwa Tachikawa z początku XX wieku; źródła pokazują dwie uparte obrony i jedną dzielną, przegraną szarżę, a nie wygraną kampanię.³⁷

Dlaczego to miejsce: Pamięć 5 i rozpoznawalność 4: bohater narodowy, którego ostatnią szarżę Japonia wciąż odtwarza na ekranie. Dwa razy walczył jednak po przegranej stronie, a jego bitwy niczego trwale nie zmieniły, więc skutek to 1; przy dorobku 3 za dwie obrony i śmiertelną klęskę zostaje za wszystkimi wodzami, których zwycięstwa coś zbudowały.

13 Taira no Kiyomori, 1118 do 1181

Lata

1118 do 1181

W służbie

Byli cesarze Toba i Go-Shirakawa; głowa rodu Taira od 1153

Największe zwycięstwo

Zamieszki ery Heiji, 1159, nad Minamoto no Yoshitomo

Bilans

Wygrał walki ery Hogen (1156) i Heiji (1159) w Kioto; wojnę Genpei z 1180 roku zostawił synom

Dziedzictwo

Pierwszy wojownik, który rządził dworem; dumny czarny charakter Heike monogatari

Taira no Kiyomori objął w 1153 roku dowództwo nad wojownikami Taira po ojcu Tadamorim, ulubieńcu byłych cesarzy. W zamieszkach ery Hogen w 1156 roku, sporze o sukcesję rozegranym w Kioto, walczył po stronie cesarza Go-Shirakawy, obok Minamoto no Yoshitomo; ich uderzenie na obóz przeciwników rozstrzygnęło walkę w pół dnia.³⁸

Trzy lata później Yoshitomo i Fujiwara no Nobuyori uderzyli, gdy Kiyomori pielgrzymował do Kumano, porwali byłego cesarza i zabili jego sojusznika Shinzeia. Kiyomori wrócił w pośpiechu: Nobuyoriego stracono, Yoshitomo zginął w ucieczce w Owari, a jego małego syna Yoritomo zesłano do Izu. W 1160 roku Kiyomori jako pierwszy wojownik zasiadł wśród wysokich dostojników dworu, w 1167 roku został wielkim ministrem, a w 1179 roku uwięził Go-Shirakawę i przejął pełnię władzy; jego wnuk Antoku został cesarzem w 1180 roku. Wojnę Genpei, która wybuchła potem, toczyli jego synowie. Kiyomori zmarł na gorączkę w 1181 roku, a jego ród zginął pod Dan-no-ura w 1185 roku.³⁹

Mit i fakt: Heike monogatari robi z niego pysznego złoczyńcę, który kazał spalić świątynie Nary i skonał w gorączkowym szale. Jej opowieść o tym, że był potajemnym synem byłego cesarza Shirakawy, znajduje się w ustępach uważanych za późniejsze dodatki, choć japońskie encyklopedie wciąż powtarzają tę wersję jego narodzin, a jedna widzi w nim zło konieczne dziejowego przełomu.⁴⁰

Dlaczego to miejsce: Dorobek 3 i skutek 3: dwie krótkie walki w stolicy otworzyły drogę rządom wojowników, lecz nie poprowadził żadnej wielkiej kampanii, a jego ród upadł cztery lata po jego śmierci. Ma 32 punkty i tę samą rozpoznawalność co Shimazu Yoshihiro, ale wyprzedza go skutkiem, 3 wobec 2.

14 Shimazu Yoshihiro, 1535 do 1619

Lata

1535 do 1619

W służbie

Ród Shimazu z Satsumy pod bratem Yoshihisą; od 1587 pod Hideyoshim; w 1600 Armia Zachodnia

Największe zwycięstwo

Sacheon, Korea, 1598, nad armią Mingów i Joseon

Bilans

Wygrał pod Kizaki (1572), Mimikawą (1578) i Sacheon (1598); pobity przez Hideyoshiego (1587); po przegranej stronie pod Sekigaharą (1600)

Dziedzictwo

„Oni-Shimazu”; przebicie się przez wroga pod Sekigaharą

Shimazu Yoshihiro pierwsze wojny spędził na obronie zamków granicznych domeny Shimazu na południu Kiusiu, a jedna z japońskich encyklopedii przypisuje mu w ciągu życia 52 czyny wojenne. W 1572 roku pobił ród Ito pod Kizaki koło dzisiejszego Ebino, a Ito już nigdy nie podnieśli się po tej klęsce. W 1578 roku pomógł rozbić armię Otomo w kampanii nad Mimikawą, zanim w 1587 roku Hideyoshi zmusił Shimazu do uległości.⁴¹

W Korei w 1598 roku utrzymał Sacheon przed armią Mingów i Joseon pod wodzą Dong Yiyuana. Japońskie kompendium podaje 100 tys. atakujących wobec 2 tys. Japończyków; koreańska encyklopedia narodowa liczy około 30 tys. żołnierzy sprzymierzonych, pisze, że pożar w ich własnych liniach zamienił szturm w klęskę, która kosztowała tysiące istnień, i odnotowuje, że zwycięzcy obcinali poległym nosy, by wysłać je do Japonii. W 1600 roku przyłączył się do Armii Zachodniej z garstką ludzi, bo, jak pokazują listy przytaczane przez historyka Takahashiego Yosuke, ród w domu wstrzymał wojsko. Gdy bitwa pod Sekigaharą była przegrana, przebił się naprzód przez Armię Wschodnią, a jego bratanek Toyohisa i inni zginęli, osłaniając go; ród zachował ziemie.⁴²

Mit i fakt: według magazynu Waraku w Korei Chińczycy bali się go jako Oni-Shimazu, czyli demona Shimazu; ale 100 tys. atakujących pod Sacheon to liczba japońska, a koreańskie wyliczenie nie sięga jej jednej trzeciej.⁴³

Dlaczego to miejsce: Dorobek 4 i pamięć 4, ale Shimazu ulegli Hideyoshiemu, a w 1600 roku walczył po stronie przegranych, więc skutek to 2; ma 32 punkty i tę samą rozpoznawalność co Taira no Kiyomori, ale ustępuje mu skutkiem, a zawyżone liczby z Satsumy trzymają pewność źródeł na 3.

15 Kuroda Kanbei, 1546 do 1604

Lata

1546 do 1604

W służbie

Ród Kodera z Harimy; od 1577 oficer sztabu Hideyoshiego; w 1600 strona Tokugawów

Największe zwycięstwo

Ishigakibaru, 1600, nad Otomo Yoshimune

Bilans

Wygrał pod Ishigakibaru i zdobył Kokurę (1600); przy oblężeniach Tottori (1581) i Takamatsu (1582); około roku w niewoli u Araki Murashige (1578 do 1579)

Dziedzictwo

Założyciel rodu Kuroda z Fukuoki; wzorcowy strateg japońskiej historii popularnej

Kuroda Yoshitaka, lepiej znany jako Kanbei, a później jako Josui, urodził się w 1546 roku w Himeji w rodzinie służącej rodowi Kodera z Harimy. Prefektura Fukuoka przypisuje mu zwycięstwo pod Aoyamą w 1569 roku nad siłami podobno dziesięciokrotnie większymi. W 1577 roku przyjął Hideyoshiego w zamku Himeji i został jego oficerem sztabu w podboju zachodniej Japonii; wysłany w 1578 roku, by nakłonić buntownika Araki Murashige do posłuszeństwa, spędził około roku w niewoli.⁴⁴

Był u boku Hideyoshiego przy oblężeniu Tottori, wziętego głodem w 1581 roku, i Takamatsu, zatopionego w 1582 roku, a w 1587 roku wziął udział w kampanii na Kiusiu, za którą dostał sześć powiatów prowincji Buzen. W 1600 roku, gdy jego syn Nagamasa zabrał wojsko Kurodów pod Sekigaharę, Kanbei zebrał oddziały na Kiusiu, pobił Otomo Yoshimune pod Ishigakibaru koło Beppu i wziął go do niewoli, potem zdobył Kokurę i przyjął kapitulację Kurume i Yanagawy. Po wojnie Nagamasa dostał prowincję Chikuzen szacowaną na 520 tys. koku, a Kanbei pomógł założyć tam Fukuokę.⁴⁵

Mit i fakt: prefektura Fukuoka przypisuje mu pomysł tamy, która zatopiła Takamatsu, ale japońskie encyklopedie opisują oblężenie wodą jako plan Hideyoshiego, a Kanbeia jako oficera, który w nim służył; mistrz strategii stojący za każdą wojną Hideyoshiego to obraz popularny, nie zapis źródeł.⁴⁶

Dlaczego to miejsce: W każdym kryterium ma 3 punkty: był bardziej doradcą niż wodzem w polu i poprowadził tylko jedną własną kampanię, w 1600 roku. Ma 30 punktów i tę samą rozpoznawalność co Honda Tadakatsu, a to ostatnie miejsce zdobywa skutkiem, 3 wobec 2, bo jego praca pomogła Hideyoshiemu zdobyć zachód i Kiusiu.