Tomoe Gozen: wojowniczka z wojny Genpei

Opowieści wojenne umieszczają Tomoe w dwóch bitwach wojny Genpei. Opowieść o rodzie Taira pokazuje ją w ostatniej walce Kiso Yoshinaki pod Awazu, niedaleko Ōtsu nad jeziorem Biwa, w pierwszym miesiącu 1184 roku. Obszerniejsza Genpei jōsuiki dodaje, że w 1183 roku dowodziła około tysiącem jeźdźców pod Tonamiyamą, czyli w bitwie na przełęczy Kurikara.¹

Kiso Yoshinaka i wojna Genpei

Wojnę Genpei w latach 1180 do 1185 toczyły dwa rody wojowników, Taira i Minamoto. Minamoto no Yoshinaka, urodzony w 1154 roku, wychował się w dolinie Kiso w prowincji Shinano u Nakahary Kanetō, męża swojej mamki, i dlatego nazywano go Kiso Yoshinaką. W 1180 roku zebrał wojska przeciw Tairom.²

W 1183 roku Yoshinaka rozbił armię Tairów na przełęczy Kurikara, zwanej też Tonamiyamą, i wkroczył do Kioto, gdzie nazwano go Asahi shōgunem, generałem wschodzącego słońca. Wkrótce popadł w konflikt z byłym cesarzem Go-Shirakawą, a w pierwszym miesiącu 1184 roku otrzymał tytuł szoguna (według tradycji seii taishōgun; część historyków odczytuje go jako seitō taishōgun). Jego kuzyn Minamoto no Yoritomo wysłał przeciw niemu armię pod wodzą swoich braci Noriyoriego i Yoshitsune, która rozbiła ludzi Yoshinaki pod Uji i Setą.³

Kim była Tomoe Gozen w Opowieści o rodzie Taira?

W Opowieści o rodzie Taira Tomoe jest jedną z dwóch kobiet, które Kiso Yoshinaka przywiódł ze sobą z Shinano. Opowieść opisuje ją jako kobietę o jasnej cerze, długich włosach i pięknej twarzy, silną łuczniczkę i szermierkę wartą tysiąca wojowników, gotową stawić czoła bogu lub demonowi. Wiele razy wyruszała w pole i zdobyła sławę, jakiej nie miał żaden inny wojownik.⁴

Opowieść o rodzie Taira to opowieść wojenna, nie kronika. Recytowali ją niewidomi mnisi przy wtórze lutni biwa i przetrwała w wielu wersjach. Tekst czytany dziś najczęściej to wersja ustalona przez recytatora Kakuichiego w 1371 roku, prawie dwa stulecia po bitwie pod Awazu.⁵

Drugą kobietą była według opowieści Yamabuki, która zachorowała i została w stolicy. O Tomoe opowieść nie podaje wieku, rodziny ani rangi. Japońskie encyklopedie dodają, że była córką Nakahary Kanetō, a więc siostrą przybranych braci Yoshinaki, Imaia Kanehiry i Higuchiego Kanemitsu, i nazywają ją nałożnicą Yoshinaki. Niektóre późniejsze przekazy i tytuły drzeworytów nazywają ją jego żoną.⁶

Co zrobiła Tomoe Gozen w bitwie pod Awazu?

W Opowieści o rodzie Taira Tomoe wciąż jest u boku Yoshinaki, gdy jego oddział pod Awazu topnieje do pięciu jeźdźców. Yoshinaka każe jej odjechać, bo hańbą byłoby zginąć z kobietą u boku. Najpierw szarżuje na grupę około trzydziestu ludzi, ściąga z konia ich przywódcę Ondę no Hachirō Moroshige i odbiera mu głowę. Potem zrzuca zbroję i odjeżdża na wschód.⁷

Yoshinaka pojechał dalej z Imaiem Kanehirą. Jego koń zapadł się w skute lodem pole ryżowe, strzała trafiła go w twarz i odcięto mu głowę. Kanehira odebrał sobie wtedy życie, skacząc z konia z ostrzem miecza w ustach. W tej wersji opowieść nie mówi już nic więcej o Tomoe.⁸

Co stało się z Tomoe Gozen po bitwie pod Awazu?

Tego nikt nie wie. Obszerniejsza Genpei jōsuiki podaje, że wezwano ją do Kamakury, ocalono na prośbę Wady Yoshimoriego, wyszła za niego, urodziła syna Asahinę Yoshihide i została mniszką po upadku rodu Wada w 1213 roku. Japońskie encyklopedie notują też przekazy, że wróciła do Kiso albo została mniszką w Echigo.⁹

Genpei jōsuiki to rozszerzona, przeznaczona do czytania wersja opowieści o rodzie Taira w 48 księgach, spisana pod koniec okresu Kamakura albo w XIV wieku. Daje Tomoe więcej walk pod Awazu, w tym zabicie Uchidy Ieyoshiego, i każe jej dożyć 90 lub 91 lat.¹⁰

Opowieść o Wadzie nie zgadza się z datami. Azuma kagami, kronika siogunatu Kamakura, podaje, że Asahina Yoshihide miał 38 lat w 1213 roku, czyli urodził się około 1176 roku, na długo zanim Tomoe mogła trafić do Kamakury. Japońskie encyklopedie i historyk Hamada Kōichirō uznają więc to małżeństwo za późniejszy wymysł.¹¹

Czy Tomoe Gozen istniała naprawdę?

Być może, ale nic tego nie dowodzi. Żaden list, dziennik ani kronika z jej czasów jej nie wymienia, nie ma jej też w Azuma kagami, głównej kronice epoki. Wszystkie opowieści o niej pochodzą z opowieści wojennych recytowanych lub spisanych długo po 1184 roku, więc historycy nie mogą porównać ich z niezależnym zapisem.¹²

Badacze różnie oceniają to milczenie. Hasło R. C. Lutza w EBSCO Research Starters podaje, że większość badaczy uważa ją za prawdziwą osobę, wokół której narosły legendy, a Los Angeles County Museum of Art zaznacza, że część badaczy uważa ją za postać całkowicie fikcyjną. Literaturoznawca Steven T. Brown, cytowany przez National Geographic, stwierdza, że nie da się wskazać, gdzie kończy się historia, a zaczyna konstrukcja literacka.¹³

Kobiety z rodów wojowników mogły chwycić za broń. Azuma kagami odnotowuje, że w 1201 roku, podczas powstania rodu Jō w Echigo, kobieta znana jako Hangaku walczyła jako łuczniczka, dopóki strzała w udo jej nie powaliła. Przewieziono ją do Kamakury i wydano za wojownika Asariego Yoshitō. Hangaku pokazuje, że kobieta z bronią była w świecie Tomoe możliwa, ale nie dowodzi, że Tomoe istniała. O kobietach walczących w innych epokach przeczytasz w naszym przewodniku po kobietach wojowniczkach w historii.¹⁴

Jak pamięta się Tomoe Gozen?

Głównie dzięki teatrowi i drzeworytom. W sztuce nō Tomoe jej duch ukazuje się wędrownemu mnichowi pod Awazu i opłakuje to, że nie mogła zginąć razem z Yoshinaką. Artyści okresu Edo rysowali jej walki; drzeworyt Ishikawy Toyonobu z około 1750 roku, dziś w Metropolitan Museum of Art, pokazuje, jak zabija Uchidę Ieyoshiego pod Awazu.¹⁵

W sztuce mnich z Kiso zatrzymuje się w Awazu nad jeziorem Biwa i spotyka kobietę płaczącą przed chramem Yoshinaki. Nocą wraca ona jako duch w zbroi i opowiada o jego ostatniej bitwie, prosząc mnicha o modlitwę. Jej wersja różni się od Opowieści o rodzie Taira: walczy halabardą, Yoshinaka sam odbiera sobie życie i każe jej żyć, by zaniosła wieść o jego śmierci do Kiso.¹⁶

Tomoe z wersji Kakuichiego to postać niewielka: kilka linijek opisu, jeden pojedynek i odjazd na wschód. Czytana obok późniejszych wersji pokazuje, jak opowieść wojenna potrafi zmienić imię w legendę i dlaczego warto oddzielać tekst od legendy. O warstwie wojowników, do której należała, przeczytasz w tekście o tym, jak samurajowie wypadali na tle europejskich rycerzy.