Boudika: królowa Icenów, która powstała przeciw Rzymowi

Jej wojnę można prześledzić w czterech krokach: szturm na kolonię weteranów w Camulodunum i rozbicie odsieczy z IX Legionu, spalenie Londinium, złupienie Verulamium i ostatnia bitwa ze Swetoniuszem Paulinusem, którą nasz ranking największych bitew Rzymu opisuje jako Watling Street, 60 lub 61 n.e.²

Niemal wszystko, co o niej wiemy, pochodzi od dwóch rzymskich historyków, którzy nigdy jej nie spotkali: Tacyta, piszącego po łacinie, i Kasjusza Diona, który pisał po grecku ponad sto lat po powstaniu. Ich relacje różnią się co do przyczyny powstania, losu Boudiki i jej córek oraz sposobu jej śmierci. Spalone miasta zostały natomiast odkopane.³

Kim byli Icenowie?

Icenowie byli ludem brytyjskim ze wschodniej Anglii, zamieszkującym dzisiejszy Norfolk, północno-wschodnie Cambridgeshire i północny Suffolk. Po rzymskim podboju w 43 roku n.e. ich król Prasutagus rządził jako król klient, sojusznik, który zachował tron w zamian za lojalność wobec Rzymu. Boudika była jego żoną.⁴

O Boudice wiemy tylko dlatego, że wywołała powstanie. Żaden grób, moneta ani inskrypcja nie wymienia jej ani Prasutagusa, więc ich istnienie i imiona znamy wyłącznie z tego, co napisali Tacyt i Kasjusz Dion.⁵

Dlaczego Boudika wystąpiła przeciw Rzymowi?

Źródła się różnią. Tacyt pisze, że po śmierci Prasutagusa Rzym zagarnął królestwo Icenów, Boudikę wychłostano, a jej córki zgwałcono. Kasjusz Dion nic o tym nie wspomina i wskazuje pieniądze: prokurator zażądał zwrotu darów cesarza Klaudiusza, a Seneka wypowiedział pożyczki. Trinowantowie przyłączyli się z powodu ziemi zabranej pod kolonię rzymskich weteranów.⁶

Według Tacyta Prasutagus ustanowił cesarza Nerona dziedzicem razem ze swoimi dwiema córkami, licząc, że ochroni w ten sposób królestwo i dom. Zamiast tego centurionowie splądrowali królestwo, a niewolnicy dwór, Boudikę wychłostano, jej córki zgwałcono, możni Icenowie stracili rodowe majątki, a krewnych króla potraktowano jak niewolników.⁷

Dion opowiada inaczej. Prokurator Decjanus Katus zażądał zwrotu sum, które Klaudiusz dał brytyjskim możnym, a Seneka, doradca Nerona, który pożyczył wyspiarzom niechciane 40 milionów sestercji, wypowiedział naraz całą pożyczkę i surowo ją ściągał.⁸

Trinowantów, sąsiadów Icenów, weterani z kolonii w Camulodunum (Colchester) wypędzali z domów i ziemi, a świątynia ubóstwionego Klaudiusza stała w mieście jako symbol rzymskiej władzy. Namiestnik Swetoniusz Paulinus był wtedy daleko na zachodzie, gdzie atakował wyspę Monę, dzisiejsze Anglesey.⁹

Które miasta spaliła Boudika?

Jej armia zniszczyła trzy rzymskie miasta: kolonię weteranów Camulodunum (Colchester), kupieckie Londinium (Londyn) i Verulamium (St Albans). Tacyt wymienia wszystkie trzy, Kasjusz Dion mówi o dwóch złupionych miastach. Archeolodzy znaleźli pod Colchesterem i Londynem spaleniznę z czasów powstania, więc ta część opowieści jest potwierdzona.¹⁰

Camulodunum nie miało murów. Według Tacyta prokurator Katus przysłał nie więcej niż 200 ludzi bez właściwego uzbrojenia, miasto padło, a żołnierze, którzy schronili się w świątyni, bronili się dwa dni, zanim ją zdobyto. Petiliusz Cerialis, idący na odsiecz z IX Legionem, stracił piechotę i uciekł z jazdą. Katus zbiegł do Galii.¹¹

Pod dzisiejszym Colchesterem leży czerwono-czarna warstwa spalenizny, gruba od kilku centymetrów do pół metra: resztki spalonych glinianych ścian, spalone łóżko, zwęglone daktyle, figi, pszenica i groch. W jednym z domów ktoś zakopał w małym dole w podłodze złotą i srebrną biżuterię, zwaną dziś skarbem Fenwicka, i nigdy po nią nie wrócił. Szczątków ludzkich jest jednak w gruzach bardzo mało.¹²

Paulinus dotarł do Londinium, ale uznał, że ma za mało żołnierzy, by go bronić. Wymaszerował z każdym, kto mógł dotrzymać kroku, a ci, którzy zostali, wpadli w ręce powstańców. W centrum Londynu archeolodzy znaleźli grube warstwy spalonego gruzu. Ten sam los spotkał Verulamium. Tacyt ocenia liczbę zabitych Rzymian i sojuszników w trzech miastach na około 70 000; szacunek Mattingly'ego, cytowany przez Warwick, to mniej więcej połowa, a London Museum mówi o dziesiątkach tysięcy.¹³

Gdzie rozegrała się ostatnia bitwa Boudiki?

Nikt tego nie wie. Tacyt opisuje miejsce, ale go nie nazywa: pozycja z dojściem przez wąski wąwóz, z lasem za plecami Rzymian i otwartą równiną przed nimi. Historycy szukają go przy rzymskiej drodze zwanej dziś Watling Street, w Mancetter, High Cross i innych miejscach, ale nigdzie nie znaleziono śladów bitwy.¹⁴

Wśród proponowanych miejsc są też Hints, Catthorpe i Towcester, a także Arbury Banks i Church Stowe. London Museum umieszcza bitwę prawdopodobnie gdzieś w środkowej Anglii.¹⁵

Paulinus miał XIV Legion, oddział XX Legionu i wojska pomocnicze z najbliższych posterunków, według Tacyta około 10 000 uzbrojonych ludzi. II Legion nigdy do niego nie dołączył, a jego prefekt obozu Poeniusz Postumus przebił się później własnym mieczem.¹⁶

Dion pisze, że Boudika zebrała około 120 000 ludzi, a do bitwy poprowadziła około 230 000. Tacyt mówi tylko, że Brytów przyszło bez liczby i byli tak pewni zwycięstwa, że przywieźli żony, by patrzyły z wozów na skraju równiny. Webster, cytowany przez Warwick, szacował do 100 000 Brytów przeciw 11 000 do 13 000 Rzymian.¹⁷

U Tacyta legioniści utrzymali wąwóz, rzucili oszczepami, a potem uderzyli klinem, z jazdą na skrzydłach, czyli manewrem, dzięki któremu rzymski legion tak trudno było rozbić. Uciekających Brytów zablokowały ich własne wozy. Dion opisuje długą walkę w trzech zgrupowaniach, którą Rzymianie wygrali pod koniec dnia. Tacyt podaje, za niektórymi relacjami, blisko 80 000 zabitych Brytów wobec około 400 Rzymian, a Warwick uznaje taką dysproporcję za typową dla antycznych opisów bitew.¹⁸

Jak zginęła Boudika?

Oba źródła się różnią. Tacyt pisze, że po klęsce Boudika odebrała sobie życie trucizną. Kasjusz Dion podaje, że zachorowała i zmarła, a Brytowie głęboko ją opłakiwali i wyprawili jej kosztowny pogrzeb, po czym rozeszli się do domów. Jej grobu nigdy nie odnaleziono i nie znamy żadnego materialnego śladu jej życia.¹⁹

Rzym przysłał z Germanii 2000 legionistów, osiem kohort pomocniczych i 1000 jeźdźców, pustoszył plemiona, które się wahały lub zbuntowały, a potem przyszedł głód, bo Brytowie nie obsiali pól. Paulinus surowo traktował tych, którzy się poddali, dopóki Neron nie zastąpił go Petroniuszem Turpilianusem, który unikał drażnienia Brytów.²⁰

Czy można wierzyć Tacytowi i Kasjuszowi Dionowi?

Tylko częściowo. Tacyt uchodzi za bardziej wiarygodnego, bo jego teść Agrykola służył w czasie powstania w Brytanii pod rozkazami Swetoniusza Paulinusa. Żaden z historyków nie widział jednak tych wydarzeń, a badacze z Warwick zauważają, że obaj zawyżają liczby Brytów i pomniejszają straty Rzymian, przez co rzymskie zwycięstwo wygląda okazalej, niż mogłoby wynikać z jakichkolwiek obliczeń.²¹

Tacyt opisuje tę historię dwa razy. W „Rocznikach” Boudika jest żoną Prasutagusa, w „Agrykoli” kobietą z królewskiego rodu, a autor zauważa, że Brytowie przy dziedziczeniu tronu nie rozróżniali płci.²²

Niepewny jest nawet rok. Tacyt datuje powstanie według konsulów Cezenniusza Petusa i Petroniusza Turpilianusa. Część historyków mieści wszystko w lecie 60 roku, inni sądzą, że Boudika zbierała siły w 60 roku, a uderzyła w 61. Colchester Archaeological Trust datuje spalenie miasta na 61 rok, London Museum na około 60 rok n.e.²³

Jak wyglądała Boudika?

Opisuje ją tylko Kasjusz Dion: bardzo wysoka, groźna z wyglądu, o dzikim spojrzeniu i szorstkim głosie, z masą płowych włosów sięgających bioder i dużym złotym naszyjnikiem. Pisał długo po jej śmierci, a London Museum zauważa, że rzymscy historycy powielali w opisie Boudiki stereotypy na temat kobiet z północy Europy.²⁴

Płomiennie rude włosy z późniejszych obrazów to nowożytny wymysł, podobnie jak korony i stroje z wiktoriańskich rycin.²⁵

Jak pamięta się Boudikę?

Jako bohaterkę narodową i symbol oporu. Pisarze i poeci opowiadali jej historię przez stulecia, a później także filmy. Najbardziej znany jej obraz to brązowa grupa Thomasa Thornycrofta z Boudiką i córkami na rydwanie przy moście Westminsterskim w Londynie, zaczęta w latach pięćdziesiątych XIX wieku i odsłonięta na tym miejscu w 1902 roku.²⁶

U Tacyta jej imię brzmi Boudicca, w transliteracjach greckiego tekstu Diona Buduica lub Boudouika; dziś zwykle pisze się Boudica, tak jak London Museum, a po polsku Boudika. Starsza angielska forma Boadicea występuje w przekładzie „Agrykoli” Churcha i Brodribba oraz w nazwie rejestrowej posągu Thornycrofta.²⁷

Dziś Boudika otwiera niemal każdą listę kobiet wojowniczek w historii. Źródła mówią mniej niż legenda: skrzywdzona wdowa, powstanie, które zniszczyło trzy rzymskie miasta, i klęska w miejscu, którego nikt nie odnalazł. W ziemi przetrwał popiół.