Takeda Shingen: Tygrys z Kai

Takeda Shingen, Tygrys z Kai, należał do najgroźniejszych panów wojny epoki Sengoku. Jego jazda budziła postrach w środkowej Japonii, wieloletni pojedynek z Uesugim Kenshinem przeszedł do teatru i ludowych opowieści, a jego śmierć wiosną 1573 roku mogła zmienić bieg wojen o zjednoczenie kraju.¹

Młodość

Shingen urodził się 1 grudnia 1521 roku w Kai, górskiej prowincji odpowiadającej dzisiejszej prefekturze Yamanashi, jako najstarszy syn jej pana, Takedy Nobutory. Matka była córką Ōiego Nobutatsu. W dzieciństwie nazywano go Tarō i Katsuchiyo, a po osiągnięciu pełnoletności przyjął imię Harunobu. Takedowie byli starym rodem dziedzicznych namiestników wojskowych, ale Kai było trudnym spadkiem: zamknięta kotlina otoczona górami, bez wybrzeża i portów, z cienkimi, ubogimi glebami.²

Nobutora rządził twardą ręką i zanim syn skończył dwadzieścia lat, wielu starszych wasali rodu odwróciło się od niego. Samurai Museum Berlin dodaje, że ojciec podobno wolał uczynić dziedzicem młodszego syna, Nobushige. W 1541 roku, przy poparciu tych wasali, Harunobu odsunął ojca od władzy w rodzie i wygnał go do sąsiedniej prowincji Suruga, pod opiekę rodu Imagawa, gdzie Nobutora spędził resztę życia. Przewrót obył się bez rozlewu krwi i uczynił młodego Takedę panem Kai.³

Imię, pod którym zna go historia, przyjął później, gdy złożył śluby buddyjskie. Japońskie dzieła encyklopedyczne datują to na 1559 rok, kiedy przyjął też tytuł zakonny Hōshō-in, Britannica podaje natomiast 1551 rok. Tonsura nie oderwała go od spraw tego świata: walczył i rządził dokładnie tak jak wcześniej, tyle że w szatach świeckiego mnicha.⁴

Droga do władzy

Swoją potęgę Shingen zbudował podbojem i starannymi rządami. Od 1542 roku posuwał się na północ, do rozległej i podzielonej prowincji Shinano za górami. Jeszcze w tym samym roku podporządkował sobie ród Suwa, potem pokonał Ogasawarów, a w 1553 roku wyparł z ziem Murakamiego Yoshikiyo. W 1555 roku, gdy uległ mu ród Kiso, większa część Shinano należała już do niego.⁵

Wojny w Shinano nie były pasmem samych zwycięstw. Pod Uedaharą w 1548 roku Murakami odparł Takedów, a według Samurai Museum Berlin Shingen stracił tam dwóch ze swoich najlepszych dowódców. Ostatecznie jednak Murakami został wyparty i uciekł do Echigo, by prosić o pomoc Nagao Kagetorę, późniejszego Uesugiego Kenshina, co otworzyło drogę do starć pod Kawanakajimą. Aby zabezpieczyć pozostałe granice, Shingen zawarł w 1554 roku z rodami Imagawa z Surugi i Hōjō z Sagami trójstronne przymierze, przypieczętowane małżeństwami.⁶

Podboje kosztowały, a Kai było biedne. W 1547 roku Shingen wydał Kōshū hatto no shidai, spisany kodeks praw dla swojej domeny. Japońskie encyklopedie przypisują mu też Shingen-zutsumi, system przesuniętych względem siebie wałów, który okiełznał rzekę Kamanashi w kotlinie Kōfu, sieć stacji z końmi pocztowymi na drogach Kai, pomiary gruntów oraz kopalnie złota, których urobek, zwany złotem z Kōshū, pomagał opłacać wojny. Ściągał do Kōfu kupców i rzemieślników, czyniąc z miasta prawdziwą stolicę swojego państwa.⁷

W każdym podbitym okręgu osadzał w zamkach dawnych miejscowych panów albo zaufanych starszych wasali, tak że zdobycze zamieniały się w łańcuch twierdz trzymanych przez ludzi związanych z Takedami. Przypisywana mu później maksyma głosi, że to ludzie są zamkiem, murem i fosą, a życzliwość zjednuje sojuszników, wrogość zaś rodzi wrogów. Jak zauważa Samurai Museum Berlin, Shingen nigdy nie wzniósł wielkiej twierdzy w swojej stolicy, Kōfu.⁸

Kampanie

Wielkim rywalem Shingena był Uesugi Kenshin, Smok z Echigo, a w latach 1553-1564 obaj prowadzili serię kampanii pod Kawanakajimą, w dzisiejszej kotlinie Nagano. Wojny te wyrosły wprost z podboju Shinano: wypędzeni przez Shingena panowie szukali pomocy w Echigo, a Kenshin raz po raz wkraczał do północnego Shinano, by stawić mu czoło.⁹

Słownik historii Japonii wydawnictwa Yamakawa liczy pięć starć. W 1553 roku Kenshin po raz pierwszy przyszedł z pomocą Murakamiemu. W 1555 roku obie armie miesiącami stały naprzeciw siebie nad rzeką Sai, aż Imagawa Yoshimoto doprowadził do ich wycofania. W 1557 roku Shingen zdobył zamek Katsuyama, a wojska starły się pod Uenoharą. Czwarte spotkanie, w 1561 roku, to właściwa bitwa pod Kawanakajimą, stoczona na równinie Hachimanbara, a w 1564 roku armie stanęły naprzeciw siebie ostatni raz, już bez bitwy.¹⁰

Czwarta bitwa, którą Samurai Museum Berlin datuje na 18 października 1561 roku, była najkrwawsza; według muzeum obie strony straciły tysiące ludzi. Zginął młodszy brat Shingena, Takeda Nobushige, a także jego strateg Yamamoto Kansuke, któremu Samurai Museum Berlin przypisuje tak zwaną taktykę dzięcioła. Słynna opowieść głosi, że Kenshin wpadł samotnie do kwatery Shingena i ciął go mieczem, a Shingen odparował cios wachlarzem wojennym, lecz ten pojedynek jest późniejszą tradycją, a nie potwierdzonym faktem.¹¹

Żaden z panów nie zdołał rozstrzygnąć rywalizacji w polu, ale na dłuższą metę to Shingen wyszedł na swoje. Słownik Yamakawy odnotowuje, że po bitwie z 1561 roku odepchnął Kenshina, a później Uesugim pozostało niewiele więcej niż pogranicze z Echigo, podczas gdy większość północnego Shinano przeszła pod władzę Takedów. Mając spokój na północy, Shingen zwrócił się na południe.¹²

Zwrot zaczął się od rodzinnej tragedii. Najstarszy syn Shingena, Yoshinobu, żonaty z córką Imagawy Yoshimoto, został oskarżony o spisek przeciw ojcu i zmarł w odosobnieniu w 1567 roku; japońskie encyklopedie podają, że został stracony, a Samurai Museum Berlin pozostawia przyczynę otwartą. Shingen zerwał przymierze z Imagawami i pod koniec 1568 roku najechał Surugę, a wiosną 1569 roku wypędził Imagawę Ujizane, podczas gdy Tokugawa Ieyasu zajął sąsiednie Tōtōmi.¹³

Atak na Imagawów obrócił przeciw niemu ród Hōjō. W 1569 roku Shingen dotarł aż pod Odawarę, twierdzę Hōjō, a w drodze powrotnej pobił ich wojsko pod Mimasetōge; w 1571 roku oba rody znów zawarły pokój. U szczytu potęgi jego domena obejmowała całe Kai i Shinano, nadmorską prowincję Suruga oraz części prowincji Kōzuke, Hida, Mino, Tōtōmi i Mikawa, co czyniło go jednym z największych panów wschodniej Japonii. Mając zabezpieczoną wschodnią flankę, mógł wreszcie zwrócić się na zachód, ku Kioto i rosnącej potędze Ody Nobunagi.¹⁴

W 1572 roku Shingen przystąpił do sojuszu panów wymierzonego w Nobunagę. Kampania ruszyła w 10. miesiącu tego roku, gdy wyszedł z Kōfu na czele wielkiej armii. Wkroczył do Tōtōmi, pobił oddziały Ieyasu pod Hitokotozaką, a potem, w pobliżu zamku Ieyasu w Hamamatsu, rozgromił pod Mikatagaharą wojsko Tokugawy i posiłki przysłane przez Odę. Japońskie źródła datują tę bitwę na 22. dzień 12. miesiąca 1572 roku, co według kalendarza zachodniego przypada na styczeń 1573 roku; tę właśnie datę podaje Britannica. Samurai Museum Berlin nazywa ją najcięższą klęską w karierze Ieyasu.¹⁵

Droga do Kioto wydawała się otwarta. Shingen wkroczył do Mikawy, rodzinnej prowincji Ieyasu, i obległ zamek Noda z armią, którą Samurai Museum Berlin szacuje na ponad 30 000 ludzi. Britannica zalicza go do nielicznych panów, którzy w tych latach realnie zagrażali zarówno Nobunadze, jak i jego sojusznikowi, Tokugawie Ieyasu.¹⁶ › Najwięksi wodzowie feudalnej Japonii

Charakter i styl dowodzenia

Na sztandarze wojennym Shingena widniał wers starożytnego chińskiego stratega Sun Tzu, znany w skrócie jako Fu-Rin-Ka-Zan: szybki jak wiatr, cichy jak las, gwałtowny jak ogień, niewzruszony jak góra. Dewiza dobrze oddawała jego sposób prowadzenia wojny, w którym długa cierpliwość przeplatała się z nagłymi, mocnymi uderzeniami, jak pod Sezawą w 1542 roku, gdzie według Samurai Museum Berlin zaskoczył panów z Shinano, spodziewających się go zupełnie gdzie indziej.¹⁷

Nie był jedynie wojownikiem. Encyklopedia Nipponica opisuje go jako wodza łączącego sztukę wojenną z cywilną i przypisuje mu talent do poezji waka i do pióra. Wspierał zen szkoły Rinzai, a w 1564 roku sprowadził mnicha Kaisena Jōkiego na przełożonego Erin-ji, świątyni, która miała się stać jego grobem. Obraz przechowywany w Seikei-in na górze Kōya pokazuje go u schyłku życia w mnisich szatach, jako postać ciężką i potężnie zbudowaną.¹⁸ › Sun Tzu kontra Clausewitz

Bywał też bezwzględny. Człowiek, który obalił własnego ojca, wykrył dwa spiski przeciw sobie; najstarszy syn zmarł w odosobnieniu. Armia opierała się na wasalach zgrupowanych w oddziały bezpośrednich lenników i ludzi zobowiązanych do służby wojskowej oraz na okręgowych zamkach w rękach wiernych dowódców. Późniejsza tradycja zebrała jego najlepszych oficerów w kanon dwudziestu czterech generałów, który do dziś co wiosnę maszeruje ulicami Kōfu.¹⁹

Najgroźniejszą bronią Shingena była jazda. To ona sprawiała, że jego imię budziło postrach w środkowej Japonii, lecz walczyła w składzie armii pełnej piechoty i załóg zamkowych, a Shingen równie często wygrywał oblężeniem, sojuszem i wyczuciem chwili co szarżą. Jego syn miał się boleśnie przekonać, co się dzieje, gdy ta równowaga zostaje utracona.²⁰

Śmierć i dziedzictwo

Shingen zachorował wiosną 1573 roku podczas oblężenia zamku Noda w prowincji Mikawa i zmarł w drodze powrotnej, w Komabie w Shinano, 13 maja 1573 roku, czyli 12. dnia 4. miesiąca według kalendarza japońskiego. Miał 51 lat, a według tradycyjnej japońskiej rachuby 53. Britannica pisze o śmiertelnej chorobie, ale nie wiadomo, jakiej. Późniejsze opowieści podsuwały inne przyczyny, od starej rany po kulę strzelca z murów Nody, lecz żadnej nie potwierdzono.²¹

Według japońskich encyklopedii, zgodnie z jego własnym poleceniem, śmierć ukrywano przez trzy lata; uroczysty pogrzeb odbył się w 1576 roku, a miejscem spoczynku została Erin-ji, świątynia zen w dzisiejszym mieście Kōshū, część szczątków trafiła zaś na górę Kōya. Śmierć Shingena uwolniła Nobunagę od wielkiego zagrożenia. Czwarty syn, Katsuyori, odziedziczył potężną domenę, lecz w 1575 roku poprowadził jazdę Takedów na zgubę przeciw strzelcom Nobunagi pod Nagashino, a w 1582 roku, po porażce pod Tenmokuzan, odebrał sobie życie i ród upadł.²²

Sława Shingena przetrwała jego ród. Tokugawa Ieyasu, którego Shingen rozbił pod Mikatagaharą, po 1582 roku przyjął na służbę setki dawnych wasali Takedów, a Samurai Museum Berlin dowodzi, że metody Takedów pomogły ukształtować armię, która w 1600 roku zwyciężyła pod Sekigaharą. W 1980 roku film Akiry Kurosawy Sobowtór (Kagemusha) opowiedział historię złodzieja zmuszonego do odgrywania umierającego Shingena; to najsłynniejsze współczesne ujęcie tradycji o ukrywaniu jego śmierci.²³

W Yamanashi wciąż jest lokalnym bohaterem. Poświęcony mu chram Takeda w Kōfu stoi na miejscu rezydencji, w której mieszkały trzy pokolenia Takedów, a każdej wiosny miasto urządza festiwal Shingen-kō, podczas którego ponad tysiąc osób w zbrojach maszeruje jako jego armia. Festiwal, odbywający się na początku kwietnia, skupia się wokół pochodu Shingena i jego dwudziestu czterech dowódców, a Japońska Narodowa Organizacja Turystyczna (JNTO) podaje, że należy do niego światowy rekord największego zgromadzenia samurajów.²⁴

Naprzeciw chramu działa otwarte w 2019 roku Muzeum Shingena, w którym pokazuje się znaleziska z wykopalisk na terenie rezydencji Takedów; według organizacji turystycznej prefektury Yamanashi jest wśród nich pierwszy tak dobrze zachowany, kompletny szkielet konia z tej epoki odkryty w Japonii, zwierzęcia mniejszego, niż spodziewa się większość zwiedzających. To dobra pamiątka po Tygrysie z Kai: przypomina, że legenda zawsze przerastała konie, a może i samego człowieka.²⁵ › Oda Nobunaga

Poznaj mężów, którzy zjednoczyli Japonię, wśród wielkich wodzów feudalnej Japonii.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.