Bitwa pod Nagashino 1575: salwa, która złamała jazdę samurajów

Przez ponad sto lat szkolne podręczniki opowiadały to tak samo. Geniusz Oda Nobunaga ustawił za płotem 3000 strzelców w trzech szeregach, a gdy dumni jeźdźcy Takedy ruszyli do szarży, każdy szereg strzelał po kolei, podczas gdy pozostałe ładowały broń, aż najlepsza kawaleria Japonii legła na polach ryżowych. Tak sfilmował to Akira Kurosawa w Sobowtórze (Kagemusha). Japońscy historycy mówią dziś, że duża część tego obrazu powstała długo po bitwie.²

Tło: dziedzic Tygrysa z Kai

Takeda byli najgroźniejszym klanem środkowej Japonii. W styczniu 1573 roku Takeda Shingen rozgromił Tokugawę Ieyasu pod Mikatagaharą, w pobliżu Hamamatsu, i wdarł się głęboko w jego ziemie, ale jeszcze w tym samym roku zmarł z powodu choroby. Jego syn i dziedzic, Takeda Katsuyori, prowadził dalej wojnę z Ieyasu i jego sojusznikiem Odą Nobunagą.³ › Takeda Shingen: Tygrys z Kai

Wiosną 1575 roku Katsuyori najechał Mikawę, macierzystą prowincję Tokugawów, i obległ Nagashino, niewielki zamek wśród jej wzgórz, na terenie dzisiejszego miasta Shinshiro w prefekturze Aichi. Przyprowadził około 15 tysięcy ludzi, choć ta liczba jest sporna; zamku, bronionego dla Tokugawów przez ród Okudaira, strzegło niespełna 500 żołnierzy. Załoga przez kilka tygodni odpierała zacięte szturmy.⁴

Nagashino zasłynęło dzięki jednemu ze swoich obrońców. Torii Sune'emon wymknął się przez linie Takedy i dotarł do Ieyasu, który obiecał pomoc. W drodze powrotnej został schwytany. Takeda kazali mu krzyknąć do załogi, że odsiecz nie nadejdzie; on zamiast tego zawołał, że wojsko jest już w drodze, i zapłacił za to życiem na oczach obrońców.⁵

Siły i dowódcy

Nobunaga poprowadził na odsiecz około 30 tysięcy ludzi, a razem z 8 tysiącami Ieyasu sprzymierzeni mieli około 38 tysięcy, choć i te liczby są niepewne. Katsuyori zostawił około 3 tysięcy ludzi do pilnowania zamku, a 12 tysięcy poprowadził do bitwy. Sprzymierzeni mieli nad nim trzykrotną przewagę.⁶

Nobunaga dysponował czymś, czemu Takeda nie mogli dorównać: siłą ognia. Był jednym z pierwszych władców, którzy tworzyli oddziały strzelców z arkebuzami, bronią przywiezioną do Japonii przez portugalskich kupców zaledwie trzy dekady wcześniej, a do tego panował nad Sakai, portem, który stał się ośrodkiem handlu bronią palną. Historyk Hirayama Yū zwraca uwagę, że Takeda też mieli sporo broni palnej, ale w swojej śródlądowej prowincji brakowało im kul i prochu.⁷ › Oda Nobunaga: pierwszy zjednoczyciel Japonii

Przebieg bitwy

Płot pod Shitaragaharą

Nobunaga nie ruszył prosto pod zamek. Zatrzymał się przed nim, pod Shitaragaharą, w długiej, wąskiej dolinie, przez której środek płynie między polami ryżowymi niewielka rzeka Rengo. Wzdłuż jej zachodniej strony jego ludzie postawili płot z pali długi na około dwa kilometry, ustawiony w kilku rzędach z przerwami na kontrataki, a za nim usypali umocnienia ziemne. Za płotem stanęli strzelcy.⁸

Katsuyori mógł się wycofać. Wybrał jednak bitwę w otwartym polu, wyprowadził wojsko z linii oblężniczych i przeprowadził je przez dolinę. Atobe Ban przypuszcza, że Nobunaga, pozostając za swoimi umocnieniami, właśnie na to liczył.⁹

Natarcie, 28 czerwca 1575

Bitwę stoczono 21. dnia 5. miesiąca roku Tenshō 3 według kalendarza japońskiego, czyli 28 czerwca 1575 roku według kalendarza juliańskiego, używanego wówczas w Europie. Fala za falą oddziały Takedy, w tym wielu samurajów pierwszej linii w czerwono lakierowanych zbrojach, przechodziły przez grząskie pola ryżowe i strumień w stronę płotu i padały pod ogniem zza niego. Takeda walczyli do popołudnia, po czym zaczęli się wycofywać i byli ścigani.¹⁰

Punkt zwrotny: spór o ogień salwowy

Prawdziwy spór o Nagashino dotyczy tego, jak dokładnie broń palna zapewniła zwycięstwo. Najlepsze wczesne źródło, Shinchō kōki spisane przez sługę Nobunagi Ōtę Gyūichiego, nie wspomina o trzech szeregach. Niepewna jest nawet liczba arkebuzów: jedne rękopisy podają tysiąc, inne trzy tysiące, a w autografie Ōty obok słowa „tysiąc” dopisano znak „trzy”, być może cudzą ręką.¹¹

Trzy zmieniające się szeregi pojawiają się po raz pierwszy w Shinchō-ki konfucjańskiego lekarza Oze Hoana, spisanym na początku epoki Edo na podstawie kroniki Ōty, ale z dodatkami z wyobraźni. Powtarzały je późniejsze opowieści wojenne, a na początku XX wieku Sztab Generalny Cesarskiej Armii Japońskiej uznał tę wersję za oficjalną w swoim studium bitwy. Stamtąd trafiła do podstawowych dzieł referencyjnych.¹²

Goza Yūichi pokazuje, jak mocno się przyjęła. Publicysta Tokutomi Sohō przepisał relację Sztabu Generalnego i wychwalał nową taktykę Nobunagi; Watanabe Yosuke z Cesarskiego Uniwersytetu Tokijskiego powtórzył ją w 1938 roku, a jeszcze w 1989 roku Kokushi daijiten, najbardziej autorytatywna japońska encyklopedia historyczna, opisywała trzy szeregi kolejno cofające się, by przeładować broń.¹³

Wyzwanie przyszło spoza uniwersytetów. W 1980 roku niezależny historyk Fujimoto Masayuki opublikował esej, w którym nazwał taktykę strzelecką spod Nagashino fikcją, a wkrótce do tego samego wniosku doszedł Suzuki Masaya. Ich argumenty, jak streszcza je Goza Yūichi, były praktyczne: Takeda nie znaleźliby się jednocześnie w zasięgu wszystkich luf, nikt nie zdołałby przekazywać rozkazów ognia 3000 ludziom wzdłuż całej linii, a strzelcy byli zbieraniną z oddziałów innych panów, a nie wyćwiczonym do salw wojskiem. Suzuki dodaje, że na wąskich polach ryżowych nie było miejsca, by ustawić za płotami trzy szeregi. Fujimoto zauważył też, że strzelców do oddziału Nobunagi przysłali nawet panowie nieobecni w bitwie, jak Hosokawa Fujitaka i Tsutsui Junkei.¹⁴

Dziś większość japońskich specjalistów zgadza się z nimi co do klasycznej salwy trzech szeregów, ale nie we wszystkim. Kaneko Hiraku z Instytutu Historiograficznego Uniwersytetu Tokijskiego mówi, że salwę trzech szeregów po tysiąc strzelców można uznać za obaloną, ale nie oznacza to, że nie było żadnego ognia na zmianę; niektórzy sądzą, że strzelano grupami, oddziałami, a nie szeregami, i podkreśla, że nic nie jest przesądzone. Serwis nippon.com przytacza inną hipotezę: strzelcy działali w trójkach, tak by jeden zawsze był gotów do strzału. Hirayama Yū z kolei twierdzi, że atak na umocnioną linię był w tamtej epoce zwykłą praktyką, a Takeda przyszli przygotowani do obalania płotów. Atobe Ban dodaje, że część poległych po stronie sprzymierzonych zginęła od kul, więc Takeda nie byli wyłącznie jeźdźcami szarżującymi na broń palną.¹⁵

Spór podsycają też obrazy. Na parawanie z bitwą należącym do rodu Naruse, jak zauważa nippon.com, strzelcy nigdzie nie stoją w trzech rzędach, a tylko raz w dwóch. Płot wygląda na lichy, a wielu żołnierzy stoi przed nim, co skłoniło niektórych do przypuszczenia, że miał być raczej przynętą wabiącą Takedów niż prawdziwą zaporą.¹⁶

Historycy zachodni prowadzą własną wersję tego sporu. Geoffrey Parker dowodził, że piechotny ogień salwowy wynaleziono najpierw w Japonii, w latach 60. XVI wieku, zanim w latach 90. rozwinęli go Holendrzy. Polscy historycy Aleksander Bołdyrew i Karol Łopatecki odpowiadają, że ogień salwowy pod Nagashino w 1575 roku budzi wątpliwości i dziś uważa się, że w Japonii pojawił się dopiero w latach 90. XVI wieku. Starszy obraz trwa w anglojęzycznych encyklopediach: w artykule Stephena Turnbulla w Britannice Nobunaga wciąż każe swoim 3000 muszkieterom strzelać salwami.¹⁷

Następstwa

Bez względu na taktykę skończyło się rzezią. Straty Takedów szacuje się na około 10 tysięcy ludzi, wśród nich wielu weteranów z czasów Shingena; Turnbull liczy 54 z 97 dowódców samurajskich i 8 ze słynnych Dwudziestu Czterech Generałów.¹⁸

Atobe Ban podkreśla, że Nobunaga przybył z pomocą sojusznikowi, więc była to przede wszystkim bitwa Ieyasu. To on zyskał najwięcej: krok po kroku spychał Takedów, a na początku lat 80. XVI wieku Oda i Tokugawa zniszczyli ich ród.¹⁹ › Tokugawa Ieyasu: siogun, który wygrał pokój

Dziedzictwo i pamięć

Nagashino stało się klasycznym obrazem broni palnej kończącej epokę konnych samurajów, punktem zwrotnym japońskiej sztuki wojennej. Kaneko Hiraku pokazuje, jak ten obraz powstawał. Za rządów siogunów Tokugawa, przekonuje, bitwę pamiętano jako zwycięstwo Tokugawów; dopiero w czasach nowożytnych, gdy Nobunaga stał się bohaterem narodowym, zamieniła się w jego zwycięstwo dzięki broni palnej. Wielkie parawany z bitwą, malowane w epoce Edo na podstawie późniejszych kronik i zapisków rodowych, utrwaliły ten obraz na dobre.²⁰

Atobe Ban idzie dalej i nazywa rzekomy geniusz taktyczny Nobunagi kłamstwem dawnej Cesarskiej Armii, a prace Hirayamy pomogły przywrócić dobre imię Katsuyoriemu, uchodzącemu dotąd za lekkomyślnego przegranego. Zasada, którą zastosował Nobunaga, nie budzi jednak wątpliwości: zmasowana broń palna za polowymi umocnieniami przeciw armii, która musiała przyjść do niego.²¹ › Bitwa pod Sekigaharą 1600

Pole bitwy dziś

Muzeum Historyczne Shitaragahara w mieście Shinshiro góruje nad polem bitwy i opowiada jej dzieje. Co roku odbywa się tu inscenizacja bitwy, z prawdziwymi arkebuzami nabitymi samym prochem i w samurajskich zbrojach.²²

Ruiny zamku Nagashino, od którego wszystko się zaczęło, leżą w tym samym mieście i również można je zwiedzać.²³ › 28 czerwca w historii wojskowości