Kto był największym wodzem mongolskim?
Czyngis-chan jest w naszym rankingu największym wodzem imperium mongolskiego, z 46 punktami na 50: zjednoczył step i osobiście poprowadził podboje państwa Jin i Chorezmu. Drugi jest Subutaj, zwycięzca znad Kałki i autor planu bitwy pod Mohi, który ma tyle samo punktów, 43, co trzeci Kubilaj-chan.
W ciągu jednego stulecia Mongołowie zbudowali największe zwarte imperium lądowe w dziejach świata, a dokonała tego garstka wodzów. Ta lista szereguje dwunastu, którzy najwięcej zdziałali w polu, od wzlotu Czyngis-chana do około 1300 roku. Chanom liczymy tylko bitwy, którymi dowodzili osobiście, dlatego Ugedej, za którego panowania imperium sięgnęło od Korei po Węgry, jest dopiero jedenasty, a Timur, który doszedł do władzy długo po rozpadzie imperium, jest wśród największych wodzów według epok. O kolejności decyduje suma punktów, najwyżej 50, za rozpoznawalność, dorobek na polu bitwy, skutek, pamięć i pewność źródeł; jak wybraliśmy i ułożyliśmy wodzów, wyjaśniamy pod listą.1
1 Czyngis-chan, ok. 1162 do 1227
- Lata
- Ok. 1162 (część badaczy woli 1167) do 1227
- W służbie
- Chan Mongołów, 1206 do 1227
- Największe zwycięstwo
- Podbój Chorezmu, 1219 do 1221: państwo szacha rozbite
- Bilans
- Zdobył Pekin na Jin (1215), potem Bucharę i Samarkandę; pobił Dżalala ad-Dina nad Indusem (1221); nie zachowało się wiarygodne zestawienie jego bitew
- Dziedzictwo
- Założył imperium, które jego następcy uczynili największym zwartym imperium lądowym w dziejach
Według tradycji mongolskiej Temudżyn urodził się w 1162 roku, zdaniem wielu badaczy ok. 1167. Zjednoczył plemiona stepu, a w 1206 roku zgromadzenie mongolskiej starszyzny, kurułtaj, obwołało go Czyngis-chanem. Tajna historia Mongołów nazywa czterech jego wodzów, Dżebego, Kubilaja, Dżelmego i Subutaja, „czterema psami”.2
W 1211 roku ruszył na wojnę z państwem Jin w północnych Chinach, a w 1215 roku jego wojska zdobyły Pekin. W 1219 roku poprowadził główne siły na państwo szacha Chorezmu i w 1220 roku zajął Bucharę oraz Samarkandę. W 1221 roku Czyngis-chan osobiście przyparł syna szacha, Dżalala ad-Dina, do Indusu; perski kronikarz Dżuwajni, urzędnik w służbie Mongołów, opisuje, jak książę wjechał konno w nurt, a chan, pełen podziwu, zakazał pościgu. Te podboje były też rzeziami: według Dżuwajniego, gdy pod Bamianem zginął jego wnuk, Czyngis-chan kazał wybić w mieście wszystko, co żyło. Na jego zdobyczach następcy zbudowali największe zwarte imperium lądowe w dziejach świata.3
Mit i fakt: Mongołowie nie wygrywali samą liczebnością. W wojnie z Chorezmem, pisze René Grousset, mieli w sumie znacznie mniej ludzi niż szach, ale byli lepiej zdyscyplinowani i dowodzeni, a program Asia for Educators Uniwersytetu Columbia dodaje, że wcielali do swoich armii podbite ludy, zwłaszcza Turków.4
Dlaczego to miejsce: Czyngis-chan jest pierwszy, bo tylko on ma komplet punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: zbudował armię i imperium, którym służyli wszyscy pozostali. Dorobek na polu bitwy ma 4, bo wiele zwycięstw odnieśli Dżebe, Subutaj i Mukali, a nie sam chan, a pewność źródeł 3, bo liczebność armii znamy z kronik, których nie da się sprawdzić.
2 Subutaj, 1176 do 1248
- Lata
- 1176 (niektórzy podają 1175) do 1248; według kronik Yuan zmarł w wieku 73 lat
- W służbie
- Jeden z „czterech psów” Czyngis-chana; dowódca polowy Czyngis-chana, Ugedeja i Batu
- Największe zwycięstwo
- Mohi, kwiecień 1241: zniszczenie armii węgierskiej Beli IV, choć według Dżuwajniego zwiadowcy Batu donieśli, że jest dwa razy liczniejsza od Mongołów
- Bilans
- Wygrał z Dżebem nad Kałką (1223); zdobył Kaifeng (1233); zaplanował i wygrał bitwę pod Mohi (1241); odparty pod przełęczą Tong ok. 1230
- Dziedzictwo
- Strateg wielkiej wyprawy na zachód, która doszła do Węgier i Polski
Subutaj z plemienia Uriangchajów trafił na dwór Czyngis-chana jako zakładnik, jak podaje jego biografia w kronikach dynastii Yuan, i doszedł do dowództwa armii. Tajna historia Mongołów zalicza go do „czterech psów” chana.5
W 1220 roku razem z Dżebem ścigał uciekającego szacha Chorezmu na czele 30 tys. ludzi, jak liczy Dżuwajni, a potem poprowadził rajd przez Kaukaz; w 1223 roku obaj rozbili nad Kałką książąt ruskich i ich połowieckich sojuszników, a Mścisława III Kijowskiego stracili. W 1232 roku doradzał Tołujowi przed zwycięstwem pod Sanfengshan, a potem zostawiono go pod stolicą Jin, Kaifengiem, by ją oblegał; miasto padło w 1233 roku. Od 1236 roku był faktycznym dowódcą wyprawy na zachód, na której czele stał formalnie Batu. Pod Mohi, 10 i 11 kwietnia 1241 roku, gdy Batu walczył o most na Sajó, Subutaj przeprawił się niżej i Węgrzy zostali okrążeni we własnym obozie. Według Dżuwajniego, jak relacjonują go Stephen Pow i József Laszlovszky, zwiadowcy Batu donieśli, że armia węgierska jest dwa razy liczniejsza od mongolskiej. Jedyne odnotowane niepowodzenie przyszło wcześniej: według kronik Yuan, przy pierwszym ataku Ugedeja na przełęcz Tong jego wojsko zostało pobite, a chan go zganił.6
Mit i fakt: jego biograf Richard Gabriel przytacza twierdzenie, przypisywane historykom muzułmańskim, że Subutaj podbił 32 narody i wygrał 65 bitew w polu; żadne zachowane źródło nie pozwala tego sprawdzić.7
Dlaczego to miejsce: Subutaj ma tyle samo punktów co Kubilaj-chan, 43, i tę samą rozpoznawalność, a wyprzedza go, bo jego zwycięstwa zmieniły więcej: skutek 5 wobec 4. Za dorobek na polu bitwy ma komplet; pamięć 3 i pewność źródeł 2, bo jego karierę znamy z kronik spisanych dziesiątki lat później, zostawiają go trzy punkty za Czyngis-chanem.
3 Kubilaj-chan, 1215 do 1294
- Lata
- 1215 do 1294
- W służbie
- Namiestnik północnych Chin za Mongkego; wielki chan od 1260; cesarz dynastii Yuan od 1271
- Największe zwycięstwo
- Nad swym krewnym Najanem w pobliżu rzeki Liao, 1287, osobiście, mając ponad 70 lat
- Bilans
- Zdobył Dali (1253 do 1254); wygrał wojnę z Arykiem Bugą (1260 do 1264); rozbił Najana (1287); jego floty poniosły klęskę u brzegów Japonii (1274, 1281)
- Dziedzictwo
- Założyciel dynastii Yuan; jego wodzowie dokończyli podboju Chin w 1279
Kubilaj, syn Tołuja i wnuk Czyngis-chana, urodził się w 1215 roku i służył bratu, Mongkemu, w Chinach, gdzie według René Grousseta od 1251 roku zarządzał podbitymi ziemiami. Liczymy mu tylko bitwy, którymi dowodził sam. W latach 1253 i 1254 wraz z synem Subutaja, Uriangkatajem, pomaszerował do Junnanu i zdobył Dali, stolicę królestwa Dali. Po śmierci Mongkego w 1259 roku walczył o tron z młodszym bratem, Arykiem Bugą; obwołany wielkim chanem w 1260 roku, do 1264 roku wygrał tę wojnę, a wydawca Marca Pola, Henry Yule, odnotowuje, że w 1261 roku osobiście poprowadził wojsko przeciw bratu.8
Podbój państwa Song w latach 1268 do 1279 przeprowadzili jego wodzowie, przede wszystkim Bajan, a obie floty wysłane na Japonię, w 1274 i 1281 roku, poniosły klęskę, druga zniszczona przez tajfun. Ostatnią bitwę stoczył już sam. W 1287 roku, mając ponad 70 lat, ruszył na swego krewnego Najana, którego bunt w Mandżurii wspierał Kajdu. Marco Polo, wtedy w jego służbie, daje Kubilajowi 360 tys. jazdy i 100 tys. piechoty wobec 400 tys. jeźdźców Najana, co Yule nazywa przesadą na wielką skalę. Kroniki Yuan i chińskie zapiski cytowane przez Yule’a zgadzają się co do wyniku: wojsko Najana zostało rozbite w pobliżu rzeki Liao, a on sam pojmany i stracony.9
Dlaczego to miejsce: Kubilaj ma tyle samo punktów co Subutaj, 43, i tę samą rozpoznawalność, ale stoi niżej, bo jego własne zwycięstwa zmieniły mniej: skutek 4 wobec 5. Tak wysoko wynoszą go pełne noty za rozpoznawalność i pamięć, lecz dorobek na polu bitwy ma tylko 3, bo bitwy, z których powstało imperium Yuan, wygrali Bajan i inni jego wodzowie.
4 Hulagu-chan, zm. 1265
- Lata
- Rok urodzenia niepewny; zm. 1265
- W służbie
- Wódz armii Mongkego na zachodzie od 1253; pierwszy ilchan Persji, 1260 do 1265
- Największe zwycięstwo
- Bagdad, luty 1258: koniec kalifatu Abbasydów
- Bilans
- Zdobył zamki asasynów (1256), Bagdad (1258) i Aleppo (1260); jego armia rozbita nad Terekiem (zima 1262 na 1263)
- Dziedzictwo
- Założył państwo Ilchanidów, które rządziło Iranem do 1335
Hulagu, brat Mongkego i Kubilaja, został w 1253 roku wysłany przez Mongkego na zachód; Dżuwajni i Raszid ad-Din podają, że poszło z nim dwóch z każdych dziesięciu ludzi z wojsk książąt.10
W listopadzie 1256 roku, gdy jego kolumny zaciskały pierścień wokół zamków w okolicy Alamutu, Rukn ad-Din, przywódca ismaʿilitów zwanych asasynami, skapitulował; list żelazny dla niego spisał kronikarz Dżuwajni, wówczas w służbie Hulagu. W lutym 1258 roku Hulagu po krótkim oblężeniu zdobył Bagdad; tych, którzy wyszli się poddać, wyrżnięto, a miasto łupiono przez wiele dni. Mit i fakt: według Marca Pola ostatni kalif umarł z głodu zamknięty w wieży pełnej własnego złota; Raszid ad-Din, którego cytuje wydawca Pola Henry Yule, pisze tylko, że stracono go 20 lutego 1258 roku, a późniejsi autorzy, że zawinięto go w dywan i stratowano.11
W styczniu 1260 roku w niespełna tydzień zdobył miasto Aleppo. Gdy w 1260 roku dotarła wieść o śmierci Mongkego, wycofał większość wojsk, a oddział pozostawiony w Syrii Mamelucy zniszczyli 3 września pod Ajn Dżalut. W wojnie z kuzynem Berkem ze Złotej Ordy w grudniu 1262 roku przeszedł przez Kaukaz pod Derbentem, a w styczniu 1263 roku armia jego syna Abaki została rozbita nad Terekiem, według Yule’a i Boyle’a przez samego Berkego, według René Grousseta przez Nogaja. Zmarł w 1265 roku.12
Dlaczego to miejsce: Hulagu położył kres kalifatowi Abbasydów i założył państwo, które przetrwało 75 lat, stąd skutek 5, a Dżuwajni, który mu służył, daje pewność źródeł 4. Klęska nad Terekiem i utrata Syrii trzymają dorobek na polu bitwy na 4, a rozpoznawalność 4 zostawia go punkt za Kubilajem i Subutajem.
5 Batu-chan, ok. 1205 do 1255
- Lata
- Ok. 1205 do 1255
- W służbie
- Władca zachodniej części ziem Dżocziego od 1227; dowódca wyprawy na zachód, 1236 do 1242; pierwszy chan Złotej Ordy
- Największe zwycięstwo
- Mohi, 1241, wygrana z Subutajem, który ją zaplanował
- Bilans
- Złupił Riazań i Włodzimierz (1237 do 1238) oraz Kijów (1240); współzwycięzca spod Mohi (1241), gdzie jego natarcie na most zostało odparte
- Dziedzictwo
- Założył Złotą Ordę, która przez dwa stulecia panowała nad Rusią
Batu, syn Dżocziego, najstarszego syna Czyngis-chana, przejął po ojcu ziemie Dżocziego, do których z woli Czyngis-chana należały wszystkie kraje na zachodzie, jakie zdeptały mongolskie konie. Ugedej powierzył mu wielką wyprawę na zachód, z kuzynami Gujukiem, Mongkem i Kadanem, a faktycznym dowódcą był Subutaj.13
W 1236 roku armia przekroczyła Wołgę i rozbiła Bułgarów nadwołżańskich. Zimą 1237 na 1238 rok wojska Batu złupiły Riazań i spustoszyły Włodzimierz, a w 1240 roku zniszczyły Kijów. W 1241 roku jedno skrzydło rozgromiło Polaków pod Legnicą, a Batu z Subutajem poprowadzili główne siły na Węgry. Według biografii Subutaja w kronikach Yuan pod Mohi ludzie Batu zaczęli bój o most na Sajó, zanim kolumna Subutaja zdążyła się przeprawić, stracili trzydziestu pancernych i jednego dowódcę, a książęta chcieli odwołać Subutaja i czekać; Batu zarzucił mu opieszałość, by później przyznać, że zwycięstwo było jego zasługą.14
Gdy w 1242 roku Mongołowie opuścili Węgry, Batu nie pojechał na wybór nowego wielkiego chana. Został nad Wołgą, zbudował stolicę w Saraju, uczynił książąt ruskich swymi lennikami, a w 1251 roku osadził na tronie wielkiego chana swego sojusznika Mongkego.15
Dlaczego to miejsce: Batu ma komplet punktów za skutek, bo założona przez niego Złota Orda przez dwa stulecia panowała nad Rusią. Dorobek na polu bitwy ma tylko 3, bo wielkie bitwy zaplanował i wygrał Subutaj, a to właśnie natarcie Batu pod Mohi kosztowało najwięcej krwi; z pewnością źródeł 3 zostaje trzy punkty za Hulagu.
6 Dżebe, zm. ok. 1224
- Lata
- Rok urodzenia nieznany; zmarł między 1223 a 1225
- W służbie
- Dawny łucznik wroga; jeden z „czterech psów” Czyngis-chana
- Największe zwycięstwo
- Nad Kałką, 1223, z Subutajem, nad książętami ruskimi i Połowcami
- Bilans
- Zdobył Wschodnią Stolicę Jin pozorowanym odwrotem; dopadł Kuczluka; wygrał nad Kałką (1223); oddział wracający do domu pobity przez Bułgarów nadwołżańskich (1223)
- Dziedzictwo
- Zapamiętany razem z Subutajem z wielkiego rajdu wokół Morza Kaspijskiego
Dżebe zaczynał jako wróg. Walcząc przeciw Czyngis-chanowi, strzałą powalił pod nim konia, a chan, pełen podziwu dla jego odwagi, uczynił go jednym ze swoich wodzów. Tajna historia Mongołów zalicza go do „czterech psów”.16
W wojnie z Jin, jak opowiada Tajna historia, nie zdołał szturmem wziąć Wschodniej Stolicy, cofnął się o sześć dni marszu, po czym wrócił w nocnym marszu, każdy żołnierz z koniem luzakiem, i zdobył miasto, zaskoczywszy obrońców. Później Czyngis-chan posłał go za najmańskim księciem Kuczlukiem, którego dopadnięto w górach Badachszanu i ścięto. W 1220 roku Dżebe i Subutaj ścigali szacha Chorezmu na czele 30 tys. ludzi, jak liczy Dżuwajni, potem okrążyli Morze Kaspijskie, a w 1223 roku rozbili nad Kałką książąt ruskich i Połowców.17
Jego koniec jest niejasny. W drodze powrotnej oddział mongolski pobili Bułgarzy nadwołżańscy; jedyna bezpośrednia relacja, Ibn al-Asira, podaje liczbę 4 tys., którą W. W. Stawicki odczytuje jako liczbę poległych Mongołów z przedniej straży. Współcześni historycy umieszczają śmierć Dżebego między 1223 a 1225 rokiem, a Stephen Pow dowodzi, że w czasie wyprawy nad Kałkę pojmali go i zabili Połowcy.18
Dlaczego to miejsce: Dżebe ma komplet punktów za dorobek na polu bitwy i rozpoznawalność 4 jako jedno z najbardziej znanych imion wśród wodzów Czyngis-chana. Pewność źródeł 2, bo kroniki Yuan nie mają jego biografii, a nawet rok jego śmierci jest niepewny, oraz pamięć 3 stawiają go punkt za Batu.
7 Bajan, 1236 do 1295
- Lata
- 1236 do 1295; według kronik Yuan zmarł w wieku 59 lat
- W służbie
- Minister Kubilaja od 1265; wódz przeciw Song, 1274 do 1276; na granicy mongolskiej od 1289
- Największe zwycięstwo
- Dingjiazhou, 1275: rozbicie armii Song Jia Sidao, liczącej według kronik Yuan 130 tys. ludzi
- Bilans
- Sforsował Jangcy (1274 do 1275); wygrał pod Dingjiazhou (1275); zdobył szturmem Changzhou (1275); zajął stolicę Song (1276); pobił Melika Temura (1292)
- Dziedzictwo
- Zdobywca państwa Song dla Kubilaja; „Bajan Stuoki” Marca Pola
Bajan z plemienia Baarinów dorastał w zachodniej Azji, gdzie jego ojciec służył Hulagu. Wysłany z poselstwem na dwór Kubilaja, tak zaimponował chanowi, że ten zatrzymał go u siebie, a w 1265 roku uczynił jednym z naczelnych ministrów.19
W 1274 roku Kubilaj powierzył mu główną armię przeciw państwu Song, według kronik Yuan 200 tys. ludzi. Bajan omijał warowne miasta, mówiąc, że szturm miast to najgorszy z planów, i na przełomie 1274 i 1275 roku sforsował Jangcy w pobliżu Hankou. W marcu 1275 roku, jak podają kroniki Yuan, stanął pod Dingjiazhou naprzeciw kanclerza Song Jia Sidao, a wojsko i flota Song poszły w rozsypkę, gdy pierwszy uciekł ich admirał. Changzhou broniło się miesiącami; gdy pod koniec 1275 roku Bajan wziął je szturmem, jego wojsko wymordowało mieszkańców. Na początku 1276 roku dwór Song przysłał mu pieczęć cesarską i oddał stolicę, Lin’an (Hangzhou). Później Bajan strzegł granicy mongolskiej przed Kajdu i jego sojusznikami, a w 1292 roku pobił Melika Temura.20
Mit i fakt: Marco Polo twierdzi, że tytuł Bajana, „Chincsan”, znaczył „Stuoki”, co miało spełnić przepowiednię, że królestwo zdobędzie tylko człowiek o stu oczach; jego wydawca Henry Yule wyjaśnia, że chincsan to chiński tytuł naczelnego ministra, a grę słów ze „stoma oczami” umożliwiało tylko samo imię Bajana, po chińsku Pe-yen.21
Dlaczego to miejsce: Bajan ma komplet punktów za dorobek na polu bitwy i skutek, bo zdobył dla Kubilaja największe państwo świata, a kroniki Yuan dają pewność źródeł 4. Rozpoznawalność 3 i pamięć 2, bo poza Chinami i literaturą fachową mało kto go zna, zostawiają go punkt za Dżebem.
8 Mukali, 1170 do 1223
- Lata
- 1170 do 1223; według kronik Yuan zmarł w wieku 54 lat
- W służbie
- Jeden z „czterech rumaków” Czyngis-chana; dowódca lewego skrzydła od 1206; namiestnik północnych Chin, 1217 do 1223
- Największe zwycięstwo
- Yehuling, w pierwszej wojnie z Jin, nad armią, którą Jin podawało na 400 tys. ludzi
- Bilans
- Poprowadził szarżę pod Yehuling; zajął Daming i znaczną część Szantungu i Shanxi (1217 do 1222); nie zdobył Yan’anu i Fengxiangu
- Dziedzictwo
- Wraz z Subutajem uznany przez badaczy za „prawdziwe gwiazdy” podboju mongolskiego
Mukali z plemienia Dżalairów był synem drużynnika, który według kronik Yuan oddał Temudżynowi własnego konia w czasie pogromu i zginął, osłaniając jego ucieczkę. Tajna historia zalicza Mukalego do „czterech rumaków” chana i odnotowuje nadany jemu i jego potomkom tytuł gui ong, księcia państwa.22
W pierwszej wojnie z Jin, jak podaje jego biografia, poprowadził pod Yehuling szarżę, która rozbiła armię podawaną przez Jin na 400 tys. ludzi. W 1217 roku, gdy Czyngis-chan szykował się do wyprawy na zachód, nadał Mukalemu tytuły wielkiego nauczyciela i księcia państwa i powiedział mu: „Na północ od gór Taihang sam się wszystkim zajmę; na południe od nich staraj się ty”. Z wojskami mongolskimi, kitańskimi i chińskimi Mukali zajął Daming oraz znaczną część Szantungu i Shanxi i przeciągnął na swoją stronę chińskich dowódców, takich jak Yan Shi; bywał też bezlitosny i kazał wyrżnąć ludność zbuntowanych miast, oszczędzając tylko rzemieślników i aktorów. Nie zdobył jednak Yan’anu ani Fengxiangu, a w 1223 roku zachorował i zmarł w czasie wyprawy. Czyngis-chan mówił potem, że gdyby Mukali żył, on sam nie musiałby tu przychodzić.23
Współcześni badacze cenią go wysoko: redaktorzy tomu In the Service of the Khan wybrali Mukalego i Subutaja jako „prawdziwe gwiazdy” podboju mongolskiego.24
Dlaczego to miejsce: Mukali ma 4 za dorobek na polu bitwy, bo wygrał wiele bitew i nie przegrał żadnej odnotowanej w polu, ale nie zdobył kilku warownych miast, oraz 4 za skutek, bo utrzymał północne Chiny, gdy Czyngis-chan podbijał Chorezm. Rozpoznawalność 3 i pamięć 2, bo znają go niemal wyłącznie specjaliści, zostawiają go pięć punktów za Bajanem.
9 Tołuj, ok. 1190 do 1232
- Lata
- Ok. 1190 do 1232
- W służbie
- Najmłodszy syn Czyngis-chana; regent imperium, 1227 do 1229; wódz w Chorasanie (1221) i przeciw Jin (1231 do 1232)
- Największe zwycięstwo
- Sanfengshan, 1232: ostatnia armia polowa Jin, według kronik Yuan 150 tys. piechoty i jazdy, zniszczona w śnieżycy
- Bilans
- Zdobył Merw i Niszapur (1221); wygrał pod Sanfengshan (1232), mając według kronik Yuan niespełna 40 tys. ludzi
- Dziedzictwo
- Ojciec Mongkego, Kubilaja i Hulagu, których ród rządził imperium od 1251
Tołuj, najmłodszy syn Czyngis-chana, po śmierci ojca sprawował rządy jako regent, dopóki w 1229 roku na tron nie wstąpił Ugedej.25
W 1221 roku Czyngis-chan wysłał go na podbój Chorasanu. Dżuwajni opisuje, jak przez sześć dni objeżdżał Merw, oglądając mury, a potem pieszo poprowadził szturm; miasto się poddało, a mieszkańców wymordowano. Pewien miejscowy uczony, pisze Dżuwajni, naliczył ponad 1,3 mln zabitych, ale tej kronikarskiej liczby nie da się sprawdzić. W kwietniu jego wojsko zdobyło szturmem Niszapur i zrównało go z ziemią; przeżyło tylko 400 rzemieślników.26
Największą bitwę stoczył z Jin. W 1231 roku poprowadził prawe skrzydło przez ziemie Song, by obejść przełęcz Tong, a na początku 1232 roku za jego kolumną, liczącą według kronik Yuan niespełna 40 tys. ludzi, ruszyła armia Jin licząca 150 tys. piechoty i jazdy. W śnieżycy pod Sanfengshan uderzył na przemarzniętych żołnierzy Jin, nie czekając na Ugedeja, i jak piszą kroniki, zginął tam kwiat wojsk Jin; Ugedej powiedział mu, że bez niego tego zwycięstwa by nie było. Biografia Subutaja dodaje, że to on doradzał Tołujowi przed bitwą. Tołuj zmarł jeszcze w 1232 roku: René Grousset przypisuje jego śmierć pijaństwu, a Tajna historia mówi, że wypił czarę przygotowaną przez szamanów, by przejąć na siebie chorobę Ugedeja.27
Dlaczego to miejsce: Tołuj ma komplet punktów za dorobek na polu bitwy, bo pod Sanfengshan wbrew dużej przewadze wroga zniszczył ostatnią armię polową Jin, i skutek 4 za upadek Jin, który przyszedł potem. Pamięta się go głównie jako ojca Mongkego, Kubilaja i Hulagu, więc rozpoznawalność 2 i pamięć 2 stawiają go punkt za Mukalim.
10 Mongke, 1209 do 1259
- Lata
- 1209 do 1259
- W służbie
- Dowódca skrzydła w wyprawie na zachód, 1237 do 1241; wielki chan, 1251 do 1259
- Największe zwycięstwo
- Przeciw Połowcom na północ od Morza Kaspijskiego, gdzie pojmano ich wodza Baczmana
- Bilans
- Rozbił Połowców i pojmał Baczmana; osobiście prowadził wojnę z Song; zmarł pod twierdzą Diaoyu (1259), nie kończąc wojny
- Dziedzictwo
- Ostatni wielki chan zjednoczonego imperium
Mongke był najstarszym synem Tołuja. W wyprawie na zachód dowodził skrzydłem, które uderzyło na Połowców nad dolną Wołgą; ich wodza Baczmana pojmano na wyspie na rzece i z rozkazu Mongkego przecięto na pół. Kronika cytowana przez Muzeum Historii Polski wymienia książąt wysłanych na zachód: Batu, „Mengu-chana” i Gujuka.28
Dzięki poparciu Batu w 1251 roku został wielkim chanem i rozprawił się z rywalizującymi rodami Ugedeja i Czagataja; stracić kazał między innymi byłą regentkę Ogul Kajmysz i głowę rodu Czagataja. Hulagu posłał na zachód, Kubilaja na południe Chin, a w 1258 roku sam przejął wojnę z państwem Song. W 1259 roku oblegał górską twierdzę Diaoyu w Syczuanie, która odpierała ataki Mongołów od 1243 do 1279 roku, gdy 11 sierpnia zmarł; René Grousset wskazuje czerwonkę, której nabawił się podczas oblężenia, a oficjalny opis stanowiska mówi, że to twierdza odebrała mu życie.29
Jego śmierć zatrzymała pochód Mongołów na dwóch kontynentach. Kubilaj przerwał oblężenie Ezhou, Hulagu wycofał większość armii z Syrii, a imperium pogrążyło się w wojnie Kubilaja z Arykiem Bugą. Franciszkanin Wilhelm z Rubruku, który dotarł na jego dwór, zostawił dokładny opis państwa Mongkego.30
Dlaczego to miejsce: Własne bitwy Mongkego to skrzydło wyprawy Batu i oblężenie, którego nie doczekał końca, stąd dorobek na polu bitwy 3 i skutek 3; dobre źródła, wśród nich Wilhelm z Rubruku, dają pewność 4, ale rozpoznawalność 3 i pamięć 2 zostawiają go dwa punkty za jego ojcem, Tołujem.
11 Ugedej, ok. 1186 do 1241
- Lata
- Ok. 1186 do 1241
- W służbie
- Wielki chan, 1229 do 1241
- Największe zwycięstwo
- Upadek Jin, 1232 do 1234, w wojnie, w której brał udział osobiście
- Bilans
- Walczył pod wodzą ojca w Chorezmie; poprowadził armię środka przeciw Jin (1231 do 1232), ale pod Sanfengshan wygrał Tołuj, a Kaifeng zdobył Subutaj
- Dziedzictwo
- Zbudował Karakorum; za jego panowania imperium sięgnęło od Korei po Węgry
Ugedej, trzeci syn Czyngis-chana, urodził się ok. 1186 roku i walczył w wojnie ojca z Chorezmem. W 1229 roku książęta obwołali go, zgodnie z wolą ojca, wielkim chanem. René Grousset nie dostrzegł w nim geniuszu ojca, tylko ten sam zdrowy rozsądek; Raszid ad-Din, jak streszcza go program Asia for Educators Uniwersytetu Columbia, maluje władcę skorego do zabawy i do kielicha.31
W pole wyruszył tylko raz, przeciw Jin. W latach 1231 i 1232 poprowadził armię środka przez Żółtą Rzekę, a Tołuj obchodził wroga przez ziemie Song; rozstrzygającą bitwę pod Sanfengshan stoczono, zanim Ugedej nadciągnął, i sam przyznał, że zwycięstwo należy do brata. Potem Subutaj obległ Kaifeng, który padł w 1233 roku, a w 1234 ostatni cesarz Jin odebrał sobie życie. W tym czasie jego armie zajęły Gruzję i Armenię, najechały Koreę, a od 1236 roku pod wodzą Batu i Subutaja ruszyły na wyprawę, która doszła do Polski i Węgier. Zmarł w grudniu 1241 roku, według Raszida ad-Dina we śnie, po ciężkim pijaństwie.32
Mit i fakt: często się mówi, że jego śmierć ocaliła Europę, bo książęta musieli wrócić do domu, ale Batu nigdy nie pojechał do Mongolii, a Ulf Büntgen i Nicola Di Cosmo wskazują na zimną i mokrą wiosnę 1242 roku, która zamieniła nizinę węgierską w bagno; sami przyznają jednak, że żadne pojedyncze wyjaśnienie nie jest w pełni zadowalające.33
Dlaczego to miejsce: Ugedej dostaje skutek 4 za upadek Jin, wywalczony przez wysłane przez niego armie, ale chanom liczymy tylko bitwy, którymi dowodzili sami, a on poprowadził tylko jedną wyprawę, której zwycięstwa przypadły Tołujowi i Subutajowi, stąd dorobek na polu bitwy 2. Rozpoznawalność 3 i pamięć 2 stawiają go punkt za bratankiem, Mongkem.
12 Kitbuka, zm. 1260
- Lata
- Rok urodzenia nieznany; stracony po bitwie pod Ajn Dżalut, 3 września 1260
- W służbie
- Wódz Hulagu; od 1253 dowodził przednią armią przeciw zamkom ismaʿilitów; dowódca w Syrii i Palestynie, 1260
- Największe zwycięstwo
- Wojna z zamkami ismaʿilitów, 1253 do 1256, zakończona ich kapitulacją przed Hulagu
- Bilans
- Od 1253 oblegał twierdze ismaʿilitów; podporządkował Luristan (1258); złupił Sydon (1260); pobity i zabity pod Ajn Dżalut (1260)
- Dziedzictwo
- Zapamiętany jako wódz, który przegrał pod Ajn Dżalut, w bitwie, która zatrzymała Mongołów w Syrii
Kitbuka, chrześcijanin nestorianin, należał do najbardziej zaufanych wodzów Hulagu. W wojnie z ismaʿilitami, sektą zwaną asasynami, prowadził armię wysłaną przed Hulagu i już w 1253 roku, jak pisze Henry Yule w przypisach do Marca Pola, oblegał ich twierdze, trzy lata przed kapitulacją ich przywódcy. W 1258 roku, dodaje Yule, podporządkował Luristan.34
W 1260 roku armie Hulagu zajęły Aleppo i Damaszek; potem wieść o śmierci Mongkego odwołała chana na wschód, a Syrię i Palestynę miał utrzymać Kitbuka, mając według EBSCO nie więcej niż 20 tys. ludzi; ormiańscy kronikarze Kirakos i Hethum podają 20 i 10 tys. Gdy Frankowie z Sydonu zabili jednego z jego bratanków, złupił miasto i pogrzebał nadzieję na sojusz z Frankami. 3 września 1260 roku pod Ajn Dżalut w dolinie Jizreel jego szarża nie przełamała szyku Mameluków Kutuza i Bajbarsa, a wojska ukryte przez Bajbarsa na wzgórzach uderzyły na jego skrzydła. Kitbuka nie chciał się cofnąć; został okrążony, pojmany i ścięty.35
Mit i fakt: Ajn Dżalut często przedstawia się jako klęskę wielkiej armii mongolskiej, ale Hulagu zabrał ze sobą większość wojsk, a według EBSCO Mamelucy byli znacznie silniejsi.36
Dlaczego to miejsce: Kitbukę pamięta się z bitwy, którą przegrał, stąd dorobek na polu bitwy 2, ale bitwa pod Ajn Dżalut zamknęła Mongołom drogę do Syrii i Egiptu, więc skutek 3, a sława tej bitwy daje pamięć 3. Ma 25 punktów, tyle co Kajdu i Nogaj, i tę samą rozpoznawalność i skutek, a dwunaste miejsce zajmuje jako najstarszy: armią dowodził już w 1253 roku, gdy Kajdu miał 17 lat.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy wodzów mongolskich
Za wodza uznaliśmy każdego, kto osobiście prowadził armię imperium mongolskiego albo jednego z jego chanatów, od wzlotu Czyngis-chana do około 1300 roku: wodzów w polu oraz chanów, ale tylko za bitwy, którymi dowodzili sami, a nie za wojny toczone w ich imieniu. Nie ma tu Timura: doszedł do władzy w latach 60. XIV wieku, długo po rozpadzie imperium, i sam walczył z mongolskimi chanatami; jest wśród największych wodzów według epok. Bitwy Mongołów są w przewodniku po największych bitwach średniowiecza, a najlepsi ze wszystkich narodów w największych wodzach w historii.37
Rozważyliśmy 23 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, kim byli najwięksi wodzowie mongolscy; dorobek na polu bitwy, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy wódz jest znany daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości list wodzów mongolskich, 1, gdy nazwisko znają tylko specjaliści.
- Dorobek na polu bitwy (×2). 5, gdy osobiście wygrał kilka rozstrzygających bitew, niektóre wbrew przewadze wroga, bez porównywalnej klęski, 1, gdy nie słynie z żadnego własnego zwycięstwa albo słynie z klęski.
- Skutek (×2). 5, gdy jego zwycięstwa zmieniły państwa, wojny albo granice na stulecia, 1, gdy nie zmieniły niczego trwale.
- Pamięć (×2). 5, gdy jest dziś badany, naśladowany i pamiętany (pamięć narodowa, pomniki, akademie wojskowe, film i telewizja), 1, gdy jest zapomniany.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy jego kampanie dokumentują niezależne źródła obu stron, 1, gdy opierają się na kronikach spisanych długo później albo na legendzie.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi wódz bardziej znany, potem ten, którego zwycięstwa zmieniły więcej, a na końcu starszy. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Jedna zasada dotyczy każdego wodza: poważna klęska albo odparta wyprawa kosztuje tyle samo, punkt za dorobek na polu bitwy. Widać w tabeli na przykład, dlaczego Batu, który podbił Ruś i poprowadził najazd na Europę, jest dopiero piąty: jego wielkie bitwy zaplanował i wygrał Subutaj, a pod Mohi natarcie samego Batu na most zostało odparte ze stratami i książęta chcieli przerwać bitwę. Po 25 punktów ma czterech wodzów, więc o dwunastym miejscu decyduje zasada remisu: zajmuje je Kitbuka jako najstarszy z trzech równych pod względem rozpoznawalności i skutku, a Nogaj, którego najazdy na Węgry i Polskę zostały odparte, wypada z listy.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Dorobek na polu bitwy ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Czyngis-chan | 5 | 4 | 5 | 5 | 3 | 46 |
| 2 | Subutaj | 5 | 5 | 5 | 3 | 2 | 43 |
| 3 | Kubilaj-chan | 5 | 3 | 4 | 5 | 4 | 43 |
| 4 | Hulagu-chan | 4 | 4 | 5 | 4 | 4 | 42 |
| 5 | Batu-chan | 4 | 3 | 5 | 4 | 3 | 39 |
| 6 | Dżebe | 4 | 5 | 4 | 3 | 2 | 38 |
| 7 | Bajan | 3 | 5 | 5 | 2 | 4 | 37 |
| 8 | Mukali | 3 | 4 | 4 | 2 | 3 | 32 |
| 9 | Tołuj | 2 | 5 | 4 | 2 | 3 | 31 |
| 10 | Mongke | 3 | 3 | 3 | 2 | 4 | 29 |
| 11 | Ugedej | 3 | 2 | 4 | 2 | 3 | 28 |
| 12 | Kitbuka | 2 | 2 | 3 | 3 | 3 | 25 |
Blisko listy
Trzech wodzów zebrało tyle samo punktów co Kitbuka, 25, i nie weszło do dwunastki:
Kajdu, 1236 do 1301. Wnuka Ugedeja oszczędziła czystka, którą Mongke urządził jego rodowi; później przez dziesiątki lat walczył z Azji Środkowej z Kubilajem i jego następcami; Henry Yule odnotowuje, że zmarł w 1301 roku w sędziwym wieku i podobno stoczył 41 bitew w polu. W 1287 roku poparł bunt Najana, a kroniki Yuan przytaczają skargi dworzan, że Bajan, który strzegł przed nim granicy, nic nie wskórał; Bajan pobił jego sojuszników w 1292 roku, lecz sam Kajdu się wymknął. Ma 25 punktów, tyle co Kitbuka, i tę samą rozpoznawalność i skutek, a z listy wypada jako młodszy.38
Nogaj, ok. 1240 do 1299. Ten „twórca chanów” Złotej Ordy w 1262 roku poprowadził wojsko Berkego przez Derbent na południe przeciw Hulagu; René Grousset przypisuje mu niespodziewane uderzenie, które rozbiło armię Hulagu nad Terekiem, choć Yule i J. A. Boyle oddają to kontruderzenie samemu Berkemu. Czy dowodził wojskiem tatarsko-bułgarskim, które w latach 1264 do 1265 pobiło Bizantyjczyków w Tracji, jest sporne: A. A. Wasiliew pisze, że walczyło ono pod wodzą Nogaja, Aleksandar Uzelac, że Nogaj na pewno w tej wyprawie nie uczestniczył. Jego najazd na Węgry w 1285 roku nie przyniósł trwałych zdobyczy, a w latach 1287 do 1288 Leszek Czarny i Węgrzy wyparli jego zagony z Polski. Według zasady, którą stosujemy do każdego wodza, odparte wyprawy kosztują punkt za dorobek, więc dorobek 3 i 25 punktów; z trzech wodzów zrównanych z Kitbuką jest najmłodszy.39
Adżu, zm. po 1287. Wnuk Subutaja i syn Uriangkataja od 1268 roku przez pięć lat blokował Xiangyang i Fancheng nad rzeką Han, aż w 1273 roku Fancheng padło szturmem, a Xiangyang się poddało; to oblężenie otworzyło Mongołom drogę nad Jangcy. Zimą 1274 na 1275 rok poprowadził przeprawę wojsk Bajana przez rzekę, a po 1287 roku zmarł na wyprawie, według biografii w kronikach Yuan w wieku 54 lat. Też ma 25 punktów, ale jego imię znają tylko specjaliści.40
Kto był największym wodzem mongolskim po Czyngis-chanie?
Subutaj, w naszym rankingu i w większości opracowań: jest drugi, ma tyle samo punktów co Kubilaj-chan, 43, i wyprzedza go, bo jego zwycięstwa zmieniły więcej. Kubilaj był władcą, który sam stoczył niewiele bitew; Subutaj wygrał nad Kałką w 1223 roku, zdobył Kaifeng w 1233 i zaplanował zwycięstwo pod Mohi w 1241 roku. Jego biograf Richard A. Gabriel przytacza przypisywaną historykom muzułmańskim tezę, że Subutaj podbił 32 narody i wygrał 65 bitew w polu; żadne zachowane źródło nie pozwala tego sprawdzić.41
Specjaliści wymieniają jeszcze dwóch. Bajan, siódmy na liście, zdobył dla Kubilaja państwo Song w latach 1274 do 1276, ale poza Chinami mało kto go zna, a redaktorzy tomu In the Service of the Khan wybrali Mukalego, ósmego, i Subutaja jako „prawdziwe gwiazdy” podboju mongolskiego, pierwszego za talent polityczny, drugiego za wojskowy.42
Czy Subutaj przegrał kiedyś bitwę?
Wielkiej bitwy nie, ale zdarzały mu się niepowodzenia. Jego biografia w kronikach Yuan podaje, że gdy około 1230 roku wziął udział w ataku Ugedeja na przełęcz Tong, jego wojsko zostało pobite, a chan go zganił; w jego obronie stanął Tołuj i Subutaj poszedł pod jego rozkazy, a przed zwycięstwem pod Sanfengshan w 1232 roku służył mu radą.43
W 1223 roku, po bitwie nad Kałką, Bułgarzy nadwołżańscy pobili oddział mongolski wracający z wyprawy Subutaja i Dżebego. Jedyną bezpośrednią relacją jest krótki ustęp arabskiego historyka Ibn al-Asira z liczbą 4 tys., którą rosyjski historyk W. W. Stawicki odczytuje jako liczbę poległych Mongołów ze straży przedniej ścigającej Połowców, a miejsce bitwy pozostaje nieznane. Bitwy, które przyniosły Subutajowi sławę, nad Kałką w 1223 roku i pod Mohi w 1241 roku, były zwycięstwami Mongołów.44
Kto poprowadził najazd mongolski na Europę i dlaczego Mongołowie zawrócili w 1242 roku?
Formalnym wodzem był Batu, wnuk Czyngis-chana, a faktycznym Subutaj. W 1241 roku północne skrzydło rozbiło polsko-niemieckie wojsko pod Legnicą 9 kwietnia, a główna armia zniszczyła Węgrów pod Mohi 10 i 11 kwietnia. W 1242 roku Mongołowie się wycofali, a przyczyny tej decyzji wciąż są przedmiotem sporu.45
Tradycyjne wyjaśnienie, śmierć wielkiego chana Ugedeja w grudniu 1241 roku, omawiamy przy jego miejscu na liście, razem z zimną i mokrą wiosną, która zamieniła nizinę węgierską w bagno. Ulf Büntgen i Nicola Di Cosmo wyliczają inne wyjaśnienia, które proponowali historycy: że wyprawa miała tylko ukarać Węgry za przyjęcie Połowców zbiegłych przed Mongołami, że Mongołowie nie radzili sobie ze szturmem warownych miast i ponieśli ciężkie straty, wreszcie że na nizinie węgierskiej brakowało pastwisk dla ich koni. Żadne z nich, piszą, nie jest w pełni zadowalające. Jak stepowy jeździec wypadał w starciu z opancerzonym rycerzem Zachodu, opisujemy w zestawieniu Mongoł kontra rycerz.46
Jak wielkie było imperium mongolskie?
U szczytu, około 1279 roku za Kubilaj-chana, Księga rekordów Guinnessa ocenia imperium mongolskie na około 24 mln km² (9,3 mln mil kwadratowych) i około 110 mln mieszkańców, mniej więcej czwartą część ludności świata, co czyni je największym zwartym imperium w dziejach. Są to szacunki dla państwa o rozległych i luźno kontrolowanych granicach, więc należy je traktować jako rząd wielkości. Jak imperium mongolskie wypada na tle innych wielkich podbojów, pokazujemy w porównaniach Czyngis-chan kontra Aleksander i Czyngis-chan kontra Napoleon.47
Dlaczego na liście nie ma Timura?
Bo przyszedł po imperium. Po śmierci Mongkego w 1259 roku imperium mongolskie było w praktyce czterema osobnymi państwami, a Timur, zwany Tamerlanem, doszedł do władzy długo później i sam walczył z tymi państwami następczymi: w 1395 roku, jak pisze René Grousset, rozbił nad Terekiem Tochtamysza i Złotą Ordę. Oceniony tak jak w naszym rankingu według epok miałby 39 punktów i byłby szósty, z tym samym wynikiem co Batu, ale za nim ze względu na skutek; jest wśród największych wodzów według epok.48
Bitwy tych wodzów opisujemy w zestawieniu największych bitew średniowiecza, a porównać ich z najlepszymi wodzami świata można w zestawieniu Najwięksi wodzowie w historii.
Rozpoznasz ich po kilku wskazówkach? Zagraj w Zgadnij wodza albo sprawdź się z Mohi i Legnicy w quizie o bitwach średniowiecza.
