Cała epoka na jednej stronie: Średniowiecze, z mapą wszystkich bitew, osią czasu i wodzami ›
Jaka była największa bitwa średniowiecza?
Bitwa pod Grunwaldem w 1410 roku, zwana też Tannenbergiem, to najczęstsza odpowiedź: należała do największych bitew średniowiecznej Europy, z dziesiątkami tysięcy żołnierzy po każdej stronie. Nowsze szacunki dają obu armiom łącznie około 45 000 ludzi, ale średniowieczne liczby to głównie wyliczenia historyków i nie da się dowieść, która bitwa była największa. Armia zakonu krzyżackiego została tam rozbita w jeden dzień.1
Średniowiecze kształtowali konny rycerz, zamek i długi łuk. Od pól Polski po błoto północnej Francji, te piętnaście bitew przebudowało królestwa i kończyło dynastie. Ułożyliśmy je według punktów, nie według dat, a jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście.
1 Hastings, 1066
- Gdzie
- Grzbiet w Battle, hrabstwo East Sussex, około 11 km od Hastings, Anglia
- Wojna
- Normański podbój Anglii
- Strony
- Wilhelm, książę Normandii, przeciw królowi Haroldowi II
- Siły
- Około 4 do 7 tysięcy Normanów i około 7 tysięcy Anglików (szacunki współczesne; nikt ich nie liczył)
- Wynik
- Zwycięstwo Normanów; Harold zabity, Wilhelm koronowany w Boże Narodzenie 1066 roku
Edward Wyznawca zmarł 5 stycznia 1066 roku, dzień później koronowano Harolda, earla Wesseksu, a po koronę ruszyło dwóch rywali: norweski król Harald Srogi, którego Harold rozbił pod Stamford Bridge 25 września, i Wilhelm, książę Normandii, który kilka dni później wylądował pod Pevensey. Harold pognał na południe i 14 października stanął przed Normanami na grzbiecie 11 do 13 kilometrów od Hastings. English Heritage przytacza współczesne szacunki od 5 do 7 tysięcy ludzi po każdej stronie, a Britannica daje Wilhelmowi od 4 do 7 tysięcy, a Haroldowi około 7 tysięcy: obie armie były więc podobnej wielkości, ale to tylko szacunki, żaden kronikarz ich nie policzył.2
Anglosasi walczyli pieszo za murem tarcz, Wilhelm miał łuczników, kuszników i może 2 do 3 tysięcy konnych rycerzy. Walka trwała cały dzień, jak na średniowiecze wyjątkowo długo, aż padł Harold i jego bracia Gyrth i Leofwine, a angielski szyk się załamał. Mit i fakt: strzała w oku Harolda jest niepewna, bo strzałę na tkaninie z Bayeux dodano przy XIX-wiecznych naprawach, a relacje najbliższe bitwie mówią, że króla posiekali normańscy rycerze. Wilhelm został koronowany w opactwie westminsterskim w Boże Narodzenie, a w ciągu następnych dwudziestu lat odebrał ziemię Sasom i rozdzielił ją między swoich Normanów, co utrwalił spis Domesday z 1086 roku. Tkanina, która opowiada tę historię, prawie 70 metrów haftu, jest wystawiona w British Museum do lipca 2027 roku.3
Dlaczego to miejsce: Jako jedyna na liście ma komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: jedno popołudnie zabiło króla, na zawsze zakończyło anglosaską Anglię i wciąż żyje w tkaninie z Bayeux. Traci tylko jeden punkt, za pewność źródeł, bo liczebność armii to szacunek, i dlatego z przewagą trzech punktów zajmuje pierwsze miejsce.
2 Azincourt, 1415
- Gdzie
- Pod Azincourt, północna Francja
- Wojna
- Wojna stuletnia
- Strony
- Henryk V Angielski przeciw armii francuskiej konetabla Karola d'Albret
- Siły
- Od około 6 do 8,5 tysiąca Anglików przeciw 12 do 30 tysiącom Francuzów (liczby sporne)
- Wynik
- Zwycięstwo Anglików; około 6 tysięcy zabitych Francuzów przy około 400 Anglikach (szacunki)
Henryk V wylądował w Normandii w sierpniu 1415 roku z około 12 tysiącami ludzi, by dochodzić praw do korony francuskiej. Oblężenie Harfleur trwało dłużej, niż się spodziewał, a straty, dezercje i choroby, w tym czerwonka, zmniejszyły jego armię do około 6 tysięcy, więc ruszył ku angielskiemu Calais, a wtedy drogę zagrodziła mu armia francuska. W dniu św. Kryspina, 25 października 1415 roku, obie armie spotkały się pod wsią Azincourt w północnej Francji.4
Deszcz zamienił świeżo zaorane pole w błoto. Francuzi szli prosto pod strzały angielskich łuczników, a gdy pole zwężało się ku angielskiej linii, ich szeregi zbiły się tak ciasno, że nie mogli użyć broni. Britannica szacuje straty francuskie na około 6 tysięcy zabitych, w dużej części szlachty, przy około 400 zabitych Anglikach. Mit i fakt: Francuzi nie mieli tak ogromnej przewagi, jak głosi legenda; Anne Curry z Uniwersytetu w Southampton, na podstawie rejestrów popisowych, szacuje Anglików na około 8500, a Francuzów na około 12 tysięcy. Zwycięstwo otworzyło Henrykowi drogę do podboju Normandii, a traktat w Troyes z 1420 roku uczynił go następcą tronu Francji. Henryk V Szekspira zrobił z niego angielskiego bohatera narodowego.5
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: rozsławił ją Szekspir, a zachowały się angielskie rejestry popisowe, dzięki którym historycy znają nawet nazwiska wielu żołnierzy Henryka. Traci po punkcie za rozstrzygnięcie i skutek, bo Henryk zmarł w 1422 roku, a do 1453 roku Anglia straciła prawie wszystkie ziemie we Francji.6
3 Grunwald, 1410
- Gdzie
- Pod wsią Grunwald w państwie zakonnym w Prusach, dziś północna Polska
- Wojna
- Wielka wojna z zakonem krzyżackim, 1409 do 1411
- Strony
- Polska Władysława II Jagiełły i Litwa wielkiego księcia Witolda przeciw zakonowi krzyżackiemu Ulryka von Jungingena
- Siły
- Około 30 tysięcy Polaków, Litwinów i sojuszników wobec około 20 tysięcy wojsk zakonu (szacunki od 16 do 39 tysięcy wobec 11 do 27 tysięcy)
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; wielki mistrz poległ
Grunwald zwykle wymienia się jako największą bitwę średniowiecznej Europy: brytyjska Sky History nazywa go „największą nieznaną bitwą średniowiecza”. Szacunki się różnią. Nowsze badania oceniają armię zakonu na około 15 tysięcy zbrojnych, a wojska Jagiełły na 19 do 20 tysięcy Polaków i około 10 tysięcy Litwinów, razem około 45 tysięcy ludzi; inne liczby sięgają 39 tysięcy po stronie sprzymierzonych i 27 tysięcy po stronie zakonu. Mit i fakt: prof. Tadeusz Grabarczyk z Uniwersytetu Łódzkiego przypomina, że średniowieczne liczby to głównie wyliczenia historyków, więc nie da się dowieść, która bitwa wieków średnich była naprawdę największa.7
15 lipca 1410 roku, po długim czekaniu w letnim upale, wielki mistrz Ulryk von Jungingen posłał sprzymierzonym wodzom dwa miecze na znak wyzwania. Litwini na prawym skrzydle ustąpili, ale wrócili do walki; rycerzy zakonnych otoczono, a Jungingen zginął od ciosu kopią w szyję. Sprzymierzeni nie zdobyli Malborka, a pierwszy pokój toruński z lutego 1411 roku przywrócił tylko Żmudź Litwie i ziemię dobrzyńską Polsce, z wysokim okupem za jeńców. Dwa miecze do dziś widnieją w herbie gminy Grunwald.8
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć: to zwykła odpowiedź na pytanie o największą bitwę średniowiecza i polski oraz litewski symbol narodowy. Traci po punkcie za rozstrzygnięcie i skutek, bo zakon przetrwał pokój z 1411 roku, i punkt za pewność źródeł, bo liczby są sporne, przez co zostaje punkt za Azincourt.
4 Hattin, 1187
- Gdzie
- Rogi Hattinu, na zachód od Jeziora Galilejskiego, dzisiejszy Izrael
- Wojna
- Wojna Saladyna z państwami krzyżowców
- Strony
- Saladyn, sułtan Egiptu i Syrii, przeciw królowi Jerozolimy Gwidonowi z Lusignan
- Siły
- Około 30 tysięcy Ajjubidów wobec około 20 tysięcy krzyżowców (szacunki Britanniki)
- Wynik
- Zwycięstwo Ajjubidów; armia polowa krzyżowców zniszczona, król Gwidon w niewoli
Latem 1187 roku Saladyn, sułtan Egiptu i Syrii, najechał Królestwo Jerozolimskie i uderzył na Tyberiadę. Król Gwidon z Lusignan zebrał armię polową państw krzyżowców u źródeł Saffurii i 3 lipca ruszył z nią na odsiecz miastu. Britannica szacuje krzyżowców, którzy wyruszyli, na około 20 tysięcy, a armię Saladyna na 30 tysięcy; jak wszystkie liczby średniowieczne, to tylko szacunki.9
Gdy Frankowie odeszli od wody, harcownicy Saladyna nękali ich przez cały dzień w upale. W nocy jego ludzie podpalili zarośla, by dym szedł na obóz chrześcijan, a frankijski kronikarz Ernoul pisze, że na oczach spragnionych wylewano wodę z dzbanów. 4 lipca resztki armii zepchnięto na podwójne wzgórze zwane Rogami Hattinu. Muzułmanie zdobyli relikwię Krzyża Świętego, król Gwidon dostał się do niewoli, a Renalda z Châtillon zabito, pierwszy cios zadał mu sam Saladyn. Kronikarz Ibn al-Asir pisał, że kto widział zabitych, nie mógł uwierzyć, że ktoś przeżył, a kto widział jeńców, nie mógł uwierzyć, że ktoś zginął. Bez armii królestwo upadło: padła Akka, w październiku 1187 roku poddała się Jerozolima, a Zachód odpowiedział trzecią krucjatą.10
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie i skutek: jedna bitwa zniszczyła armię polową królestwa i w ciągu trzech miesięcy kosztowała je Jerozolimę. Traci po punkcie za rozpoznawalność i pamięć, bo lepiej znają ją czytelnicy historii krucjat niż szeroka publiczność, i punkt za pewność źródeł, bo liczebność armii to szacunki.
5 Manzikert, 1071
- Gdzie
- Pod twierdzą Manzikert w bizantyjskiej Armenii, dziś wschodnia Turcja
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-seldżuckie
- Strony
- Cesarz Roman IV Diogenes przeciw sułtanowi Seldżuków Alp Arslanowi
- Siły
- Dla żadnej ze stron nie zachowały się wiarygodne liczby (Britannica); część armii bizantyjskiej odeszła przed bitwą i nie walczyła
- Wynik
- Zwycięstwo Seldżuków; cesarz w niewoli
W 1071 roku cesarz Roman IV Diogenes ruszył na wschód z wielką armią, w dużej części najemną, by przywrócić bezpieczeństwo wschodniej granicy, nękanej przez tureckie najazdy. Średniowieczni autorzy absurdalnie zawyżali jej liczebność: Mateusz z Edessy pisał o ponad milionie ludzi. Jak zauważa Britannica, wiarygodnych liczb nie ma; Paul Markham na łamach De Re Militari szacuje armię na około 40 tysięcy zdolnych do walki żołnierzy i zauważa, że armia Tarchaneiotesa, licząca około 20 tysięcy, wycofała się przed bitwą i w ogóle nie walczyła.11
26 sierpnia konni łucznicy sułtana Alp Arslana, ustawieni szerokim półkolem, cofali się przed nacierającymi Bizantyjczykami, cały czas strzelając. W przełomowej chwili odwód rywala Romana, Andronika Dukasa, zamiast przyjść cesarzowi z pomocą, zszedł z pola, a armia rzuciła się do ucieczki. Ranny Roman dostał się do niewoli. Mit i fakt: armii nie wybito; Markham ocenia straty bizantyjskie na nie więcej niż około 8 tysięcy. Prawdziwe szkody przyszły później. Romana uwolniono, ale potem obalono i oślepiono, a w wojnach domowych, które nastąpiły, Turcy zajęli większość Anatolii; w 1081 roku Sulejman miał już swoją stolicę w Nicei. Apel Bizancjum do chrześcijan Zachodu o pomoc przeciw Turkom doprowadził w końcu do pierwszej krucjaty, którą papież Urban II ogłosił w Clermont w 1095 roku.12
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za skutek, bo otworzyła Turkom Anatolię i doprowadziła do wezwania, z którego narodziła się pierwsza krucjata. Większość armii uszła, więc rozstrzygnięcie ma 4 punkty, a rozpoznawalność i pamięć także po 4; ma tyle samo punktów co Bannockburn i przy równej rozpoznawalności wyprzedza je większym skutkiem.
6 Bannockburn, 1314
- Gdzie
- Nad potokiem Bannock Burn, tuż na południe od Stirling, Szkocja
- Wojna
- Pierwsza wojna o niepodległość Szkocji
- Strony
- Robert Bruce, król Szkotów, przeciw Edwardowi II Angielskiemu
- Siły
- Od 6 do 7 tysięcy szkockich włóczników i 500 jeźdźców przeciw około 20 tysiącom Anglików
- Wynik
- Zwycięstwo Szkotów; Edward II uciekł z pola bitwy
W 1314 roku Robert Bruce panował nad dużą częścią Szkocji, a jego brat Edward oblegał zamek Stirling, którego dowódca zgodził się go poddać, jeśli do 24 czerwca nie nadejdzie odsiecz. Edward II ruszył na północ z 2 do 3 tysięcy ciężkiej jazdy i około 16 tysiącami piechoty. Bruce czekał z 6 do 7 tysięcy włóczników i 500 jeźdźcami na naturalnie silnej pozycji, wzmocnionej dołami z zaostrzonymi palami.13
23 czerwca, gdy pojawiła się angielska straż przednia, sir Henry de Bohun dostrzegł króla samotnie przed szykiem i zaszarżował. Bruce uchylił się przed kopią i zabił go ciosem topora, od którego pękło stylisko. Drugiego dnia szkockie schiltrony wbiły się głęboko w angielską armię stłoczoną na terenie, na którym nie mogła manewrować, bo piechota nie mogła przejść przez własną jazdę. Armia się rozpadła, zamek Stirling nie otworzył bram przed królem, a Edward II uciekł morzem z Dunbar. Mit i fakt: poemat The Brus Johna Barboura przypisał Anglikom 100 tysięcy ludzi i 30 tysięcy zabitych, a ich armia liczyła najwyżej około 20 tysięcy. Anglia nie uznawała niepodległości Szkocji, nawet po deklaracji z Arbroath z 1320 roku, aż do 1328 roku. Pieśni Scots Wha Hae i Flower of Scotland oraz pomnik Bruce'a z 1964 roku na polu bitwy podtrzymują tę pamięć.14
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za pamięć, bo niewiele średniowiecznych bitew żyje tak mocno w pieśniach i symbolach narodu. Traci po punkcie za rozpoznawalność, skutek, rozstrzygnięcie i pewność źródeł, bo Anglia uznała Szkocję dopiero w 1328 roku; ma tyle samo punktów co Manzikert, a przy równej rozpoznawalności większy skutek stawia Manzikert wyżej.
7 Crécy, 1346
- Gdzie
- Pod Crécy-en-Ponthieu, północna Francja, na południe od Calais
- Wojna
- Wojna stuletnia
- Strony
- Edward III Angielski i Czarny Książę przeciw Filipowi VI Francuskiemu
- Siły
- Około 14 tysięcy Anglików przeciw około 35 tysiącom Francuzów (Britannica; liczby sporne)
- Wynik
- Zwycięstwo Anglików; około 14 tysięcy zabitych Francuzów przy około 200 Anglikach
Edward III wylądował w Normandii w połowie lipca 1346 roku i ruszył przez północną Francję, a za nim podążała armia Filipa VI. Liczby są sporne, ale Anglików było znacznie mniej: Britannica podaje około 4 tysięcy zbrojnych i 10 tysięcy łuczników, razem około 14 tysięcy, wobec mniej więcej 35 tysięcy Francuzów. 26 sierpnia Edward zajął pozycję obronną pod Crécy-en-Ponthieu, ze spieszonymi rycerzami w centrum i angielskimi oraz walijskimi łucznikami na obu skrzydłach, i czekał na atak Francuzów.15
Pierwsi ruszyli genueńscy kusznicy, ale z długiego łuku można było strzelać mniej więcej trzy razy szybciej niż z kuszy, więc kusznicy pierzchli i cofnęli się prosto pod kopyta francuskiej jazdy. Szarża za szarżą francuskich rycerzy padała pod strzałami, a Britannica liczy 15 lub 16 kolejnych natarć, ciągnących się aż do nocy. Czarny Książę dowodził prawym skrzydłem Anglików. Britannica podaje około 14 tysięcy zabitych Francuzów przy mniej więcej 200 Anglikach; wśród poległych byli król Czech Jan Luksemburski oraz 1500 rycerzy i giermków. Prawdziwa zdobycz przyszła później: Edward obległ Calais, które broniło się do sierpnia 1347 roku.16
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność: to wielki dzień łuku i jedna z najbardziej znanych bitew epoki. Dała Edwardowi Calais, ale nie rozstrzygnęła wojny stuletniej, więc za rozstrzygnięcie ma tylko 3 punkty; ma tyle samo punktów co Bosworth i Las Navas de Tolosa i wyprzedza obie, bo jest bardziej znana.
8 Bosworth, 1485
- Gdzie
- Fenn Lanes, na północ od Dadlington i Stoke Golding, hrabstwo Leicestershire, Anglia
- Wojna
- Wojna Dwóch Róż
- Strony
- Król Ryszard III przeciw Henrykowi Tudorowi
- Siły
- Armia królewska od 10 do 15 tysięcy przeciw około 5 tysiącom buntowników; kilka tysięcy ludzi Stanleyów czekało z boku
- Wynik
- Zwycięstwo Tudora; Ryszard III zabity
W sierpniu 1485 roku Henryk Tudor, pretendent do tronu zajętego w 1483 roku przez Ryszarda III, wylądował z francuskim wsparciem w Milford Haven w Walii i ruszył na Leicester, po drodze zbierając ludzi, aż według Battlefields Trust miał ich około 5 tysięcy. 22 sierpnia Ryszard wyszedł mu naprzeciw z armią królewską liczącą od 10 do 15 tysięcy, ponad dwa razy większą, a w pobliżu czekało, nie opowiadając się po żadnej stronie, jeszcze 5 do 8 tysięcy ludzi, wśród nich oddziały lorda Stanleya i hrabiego Northumberland.17
Ryszard postawił wszystko na natarcie prosto na Henryka, ale wtedy sir William Stanley, brat lorda Stanleya, uderzył swoimi ludźmi w jego skrzydło. Armia królewska się rozpierzchła, a Ryszard, zrzucony z konia, zginął jako ostatni król Anglii poległy w bitwie. Henryk poślubił w styczniu 1486 roku Elżbietę York, łącząc zwaśnione rody w dynastii Tudorów, a bunt Yorków stłumił pod Stoke w 1487 roku. Mit i fakt: bitwę długo umieszczano na wzgórzu Ambion, ale do 2009 roku jej miejsce było sporne; badania archeologiczne wskazały pole około trzech kilometrów na południowy zachód, pod Stoke Golding, i wydobyły 34 ołowiane pociski. Noszący ślady ran szkielet samego Ryszarda odkryto w 2012 roku w miejscu zaginionego kościoła franciszkanów w Leicesterze.18
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie: w jeden poranek zabiła ostatniego króla z Plantagenetów i osadziła na tronie Tudorów. Pewność źródeł ma tylko 3 punkty, bo pole bitwy pewnie zlokalizowano dopiero w 2009 roku, a liczebność armii jest niepewna; przy równej sumie punktów stoi za bardziej znanym Crécy i przed mniej znanym Las Navas de Tolosa.
10 Tours, 732
- Gdzie
- Między Tours a Poitiers, zachodnio-środkowa Francja
- Wojna
- Najazdy Umajjadów na Galię
- Strony
- Frankowie Karola Młota przeciw armii Al-Andalus pod wodzą Abd ar-Rahmana al-Ghafikiego
- Siły
- Nieznane; źródła nie podają wiarygodnych liczb
- Wynik
- Zwycięstwo Franków; Abd ar-Rahman zginął
Do 712 roku armie Umajjadów zajęły większość wizygockiej Hiszpanii, a od 719 roku najeżdżały ziemie na północ od Pirenejów. W 732 roku muzułmański namiestnik Kordoby Abd ar-Rahman al-Ghafiki najechał Akwitanię, pobił księcia Eudesa i złupił Bordeaux. Eudes uciekł na północ prosić o pomoc Karola, majordoma frankijskiej Austrazji, który jeszcze rok wcześniej sam najeżdżał jego księstwo.22
W październiku 732 roku gdzieś między Tours a Poitiers obie armie przez prawie siedem dni stały naprzeciw siebie. Potem Frankowie, zwarci w szyku, który Kronika z 754 roku porównała do muru z lodu, odparli natarcie Umajjadów; Abd ar-Rahman zginął, a jego wojsko wymknęło się nocą. Mit i fakt: Kronika z Saint-Denis twierdzi, że Karol zabił 300 000 ludzi, tracąc tylko 1500 własnych, ale Britannica podkreśla, że wiarygodnych szczegółów bitwy jest niewiele.23
Karol, nazwany później Młotem, wyszedł z bitwy okryty sławą i z władzą nad Akwitanią. Wielu historyków widzi jednak dziś w Tours rozbicie dużego najazdu, a nie inwazji, która podbiłaby Europę. Muzułmanie najeżdżali Galię znów w 734 lub 735 i w 739 roku, a powstrzymały ich naprawdę bunt Berberów z 739 roku i waśnie w świecie islamu. William Watson dowodzi, że wyprawa nie była ani zwykłym łupieżczym rajdem, ani planem podboju chrześcijańskiego świata, i przypomina, że muzułmanie trzymali Narbonne do 759 roku, gdy zdobył je Pepin Krótki.24
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność 5 i legenda o „ocaleniu Europy” trzymają ją wysoko, ale skoro zatrzymała raczej duży najazd niż podbój, ma tylko 3 za rozstrzygnięcie, a późne, zawyżone kroniki dają jej 2 za pewność źródeł; 39 punktów daje jej jednak punkt przewagi nad Jarmukiem, Bouvines i Ajn Dżalut.
11 Jarmuk, 636
- Gdzie
- Dolina rzeki Jarmuk, na dzisiejszej granicy Syrii i Jordanii
- Wojna
- Arabski podbój bizantyńskiej Syrii
- Strony
- Kalifat Prawowiernych (Chalid ibn al-Walid, Abu Ubajda) przeciw Cesarstwu Bizantyńskiemu (Wahan)
- Siły
- Liczebność Arabów nieznana wobec 15 000 do 100 000 Bizantyjczyków według współczesnych szacunków (sporne)
- Wynik
- Armia polowa Bizancjum zniszczona; Syria stracona na zawsze
Mahomet zmarł w 632 roku, a w ciągu kilku lat jego wyznawcy uderzyli na Cesarstwo Bizantyjskie w Syrii. Cesarz Herakliusz zebrał w Antiochii wielką armię Bizantyjczyków, Słowian, Franków i chrześcijańskich Arabów, żeby ich wyprzeć, a Chalid ibn al-Walid przekonał muzułmańskich wodzów, których siły były rozproszone na co najmniej cztery grupy, by połączyli całe wojsko przeciw niej.25
Bitwa zaczęła się 20 sierpnia 636 roku i trwała sześć dni. Najpierw Bizantyjczycy zepchnęli Arabów aż do ich obozu; potem Arabowie przełamali część bizantyjskiej linii i zepchnęli ją do wąwozu, a gdy uwięziona armia próbowała się wyrwać, została wybita.26
Ilu było żołnierzy, nikt nie wie: Fred Donner liczył Bizantyjczyków na ok. 100 000, a Walter Kaegi na 15 000 do 20 000, Britannica zaś podaje same straty bizantyjskie na 40 000 wobec 5000 Arabów. Źródła arabskie spisano dopiero od końca VIII wieku, a ich dwie główne tradycje podają różne chronologie. Pewny jest wynik: utrata Syrii, a wkrótce Jerozolimy i Egiptu.27
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5, bo zakończyła panowanie Bizancjum w Syrii i otworzyła Lewant dla podbojów arabskich; rozpoznawalność 3, pamięć 3 i pewność źródeł 3 (późne, sprzeczne przekazy) ją ograniczają, a przed Bouvines i Ajn Dżalut przy równej sumie stoi tylko dlatego, że jest z nich najstarsza.
12 Bouvines, 1214
- Gdzie
- Bouvines, między Lille a Tournai, Flandria (dziś północna Francja)
- Wojna
- Wojna angielsko-francuska o utracone ziemie Andegawenów
- Strony
- Filip II August, król Francji, przeciw cesarzowi Ottonowi IV, hrabiom Flandrii i Boulogne oraz oddziałowi angielskiemu
- Siły
- Może 16 000 ludzi łącznie, w tym ok. 4000 rycerzy; koalicja była liczniejsza (szacunki się różnią)
- Wynik
- Zwycięstwo Francji; obaj zbuntowani hrabiowie w niewoli, Otto IV uciekł
Angielski król Jan bez Ziemi stracił Normandię i Andegawenię na rzecz Filipa II Augusta dziesięć lat wcześniej, a w 1214 roku postanowił je odzyskać. Zbudował więc koalicję: cesarz Otto IV oraz hrabiowie Flandrii i Boulogne mieli uderzyć z północy, razem z Anglikami jego przyrodniego brata Wilhelma z Salisbury, a sam Jan wylądował w La Rochelle na południowym zachodzie.28
W niedzielę 27 lipca 1214 roku koalicja dopadła armię Filipa w chwili, gdy przechodziła przez most pod Bouvines. Walka trwała kilka godzin i ważyła się długo: piechurzy z hakowatymi pikami ściągnęli Filipa z konia, a ocaliła go tylko przyboczna straż. W końcu Francuzi rozbili sojuszników, wzięli do niewoli hrabiów Flandrii i Boulogne i wycięli 700 schwytanych najemników z Brabancji, a Otto uciekł. Armie były niewielkie: według jednego z szacunków walczyło łącznie ok. 4000 rycerzy i 12 000 piechurów.29
Jana nawet tam nie było, ale jego wojna była przegrana. Wrócił do Anglii upokorzony i bez pieniędzy, a niespełna rok później baronowie wymusili na nim Wielką Kartę Swobód. We Francji monarchia Kapetyngów wyszła z tej bitwy znacznie wzmocniona. „Bouvines to najważniejsza bitwa w historii Anglii, o której nikt nie słyszał”, mówi historyk John France z uniwersytetu w Swansea.30
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5, bo zakończyła wojnę, uczyniła Filipa panem Francji i doprowadziła do Wielkiej Karty Swobód; ale rozpoznawalność 3, pamięć 3, czyli właśnie zapomnienie, o którym mówi John France, oraz pewność źródeł 3, bo liczebność armii i nawet czas trwania różnią się w relacjach, trzymają ją na dwunastym miejscu, między Jarmukiem a Ajn Dżalut przy równej sumie, bo remis wygrywa bitwa starsza.
13 Ajn Dżalut, 1260
- Gdzie
- Dolina Jizreel, koło Nazaretu (dziś północny Izrael)
- Wojna
- Najazd mongolski na Syrię i Palestynę
- Strony
- Sułtanat mamelucki w Egipcie (sułtan Kutuz, emir Bajbars) przeciw Mongołom Kitbugi
- Siły
- 10 000 do 20 000 Mongołów i sojuszników wobec ok. 20 000 lub więcej mameluków (szacunki)
- Wynik
- Zwycięstwo mameluków; Kitbuga pojmany i ścięty
W 1258 roku Mongołowie Hulagu złupili Bagdad i położyli kres kalifatowi Abbasydów; w 1260 roku jego armie zajęły Aleppo i Damaszek i doszły do Gazy, tuż u progu Egiptu. Wtedy przyszła wieść o śmierci wielkiego chana Möngkego i Hulagu wycofał się na wschód z większością wojska, a w Syrii zostawił wodza Kitbugę z może 10 000 do 20 000 ludzi. W Kairze mamelucki sułtan Kutuz kazał zabić mongolskich posłów i ruszył na północ.31
3 września 1260 roku armie spotkały się pod Ajn Dżalut, „Źródłem Goliata”. Mongolska szarża omal nie złamała lewego skrzydła mameluków, a Kutuz miał zrzucić hełm i poderwać swoich okrzykiem „O islamie!”. Mamelucy wytrzymali, przeszli do kontrataku i otoczyli Mongołów; Kitbuga nie chciał uciekać, dostał się do niewoli i został ścięty. Liczby są niepewne: według jednego opisu mamelucy mieli przewagę liczebną, według innego obie strony miały po ok. 20 000 ludzi.32
Była to jedna z pierwszych klęsk armii mongolskiej w otwartym polu, a Mongołowie nigdy już nie podbili Syrii i Palestyny. Po kilku tygodniach Bajbars zasztyletował Kutuza i sam został sułtanem, a przez następne trzydzieści lat mamelucy zdobyli ostatnie miasta krzyżowców, na końcu Akkę w 1291 roku.33
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5, bo ocaliła Egipt i zatrzymała Mongołów na Bliskim Wschodzie; rozpoznawalność 3, pamięć 3 i pewność źródeł 3 (pokonano oddział pozostawiony w Syrii, a liczby to szacunki) ją ograniczają, a za Jarmukiem i Bouvines przy równej sumie stoi, bo remis wygrywa bitwa starsza.
14 Stamford Bridge, 1066
- Gdzie
- Stamford Bridge nad rzeką Derwent, na wschód od Yorku, Anglia
- Wojna
- Norweski najazd na Anglię w 1066 roku
- Strony
- Anglicy Harolda II przeciw Norwegom Haralda Srogiego i Tostiga Godwinsona
- Siły
- Nieznane; Norwegowie przypłynęli na ok. 300 statkach
- Wynik
- Zwycięstwo Anglików; Harald i Tostig zginęli, ocaleli odpłynęli na 24 statkach
We wrześniu 1066 roku król Norwegii Harald Srogi wpłynął w ujście Humber z flotą ok. 300 statków, a dołączył do niego Tostig, wygnany brat króla Harolda II. 20 września pobili oni północnych earlów pod Fulford, tuż za Yorkiem.34
Harold, który pilnował południowego wybrzeża przed Wilhelmem z Normandii, 16 września wyruszył z Londynu, w ciągu zaledwie dziewięciu dni dotarł na północ i 25 września zaskoczył Norwegów pod Stamford Bridge, gdzie czekali na zakładników z całego hrabstwa. Wielu zostawiło kolczugi przy statkach. Walka trwała większą część dnia; Harald i Tostig zginęli, a ocalało tak niewielu, że według Kroniki anglosaskiej Harold puścił ich do domu na 24 statkach. Ta sama Kronika opowiada najsłynniejszą scenę: samotny Norweg bronił mostu przed całą angielską armią, dopóki jakiś Anglik nie dostał się pod most i nie przebił go od dołu.35
Trzy dni później Wilhelm wylądował w Pevensey, a 14 października Harold poległ pod Hastings z armią wyczerpaną dwoma forsownymi marszami. Stamford Bridge zakończyło ostatni wielki najazd skandynawski na Anglię i często uważa się je za koniec epoki wikingów w Anglii.36
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność 4 i solidne noty za rozstrzygnięcie i skutek wprowadzają ją na listę, ale w pamięci przyćmiewa ją Hastings stoczone 19 dni później, a szczegóły opierają się głównie na sagach spisanych dużo później (pewność źródeł 3); Złote Ostrogi wyprzedza przy równej sumie, bo remis rozstrzyga rozpoznawalność.
15 Złote Ostrogi (Kortrijk), 1302
- Gdzie
- Pole Groeninge pod Kortrijk (Courtrai), Flandria, Belgia
- Wojna
- Wojna francusko-flamandzka
- Strony
- Milicje miast flamandzkich przeciw armii Filipa IV Pięknego pod wodzą Roberta d'Artois
- Siły
- Ok. 9000 flamandzkich piechurów wobec ok. 6500 Francuzów, w tym 2500 konnych szlachciców (szacunki)
- Wynik
- Zwycięstwo Flamandów; Robert d'Artois zginął, zebrano ok. 500 par ostróg
Do 1300 roku Filip IV Piękny zajął Flandrię i uwięził jej hrabiego Gwidona z Dampierre. Bogaci kupcy Brugii i Gandawy trzymali z królem, a tkacze i inne cechy rzemieślnicze z hrabią. 18 maja 1302 roku buntownicy wśliznęli się do Brugii i wymordowali francuską załogę, a Filip wysłał armię rycerzy, by ich ukarać.37
11 lipca 1302 roku Francuzi Roberta d'Artois uderzyli na flamandzkie milicje Gwidona z Namur i Wilhelma z Jülich, ustawione pieszo w jednej długiej i głębokiej linii na podmokłym gruncie pod Kortrijk. Walka była zażarta, ale krótka, trwała ok. trzech godzin, a Flamandowie mieli rozkaz nie brać do niewoli szlachty: Robert d'Artois zginął razem z wieloma francuskimi możnymi, a nazajutrz zebrano z pola ok. 500 par złotych ostróg. Gandawski kronikarz pisze o 10 000 francuskich jeźdźców i 60 000 Flamandów, znacznie więcej, niż przyjmują dzisiejsze szacunki.38
Piechota pokonała armię rycerzy w otwartym polu. Francja jednak oddała cios: bitwa pod Mons-en-Pévèle w 1304 roku nie przyniosła wyraźnego zwycięzcy, ale pokój z 1305 roku był dla Flandrii ciężki. Mit i fakt: opowieść o flamandzkiej wojnie narodowowyzwoleńczej stworzyli dziewiętnastowieczni pisarze, jak Hendrik Conscience; historycy widzą w niej walkę feudalną i społeczną. Flandria do dziś obchodzi 11 lipca jako swoje oficjalne święto.39
Dlaczego to miejsce: Pamięć 5, dzięki flamandzkiemu świętu, i skutek 4, jako pierwsze wielkie zwycięstwo piechoty nad rycerstwem, wprowadzają ją na listę, ale Francja odrobiła straty w trzy lata, więc rozstrzygnięcie 3, a rozpoznawalność 3 zostawia ją za Stamford Bridge przy tej samej sumie.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy średniowiecza
Za bitwę średniowieczną uznaliśmy starcie armii w polu stoczone mniej więcej między 500 a 1500 rokiem, a ocenialiśmy ją przede wszystkim po tym, jak jest znana i czy rozstrzygnęła wojnę albo los państwa. Długie oblężenia, jak Konstantynopol w 1453 roku czy Orlean w 1429 roku, zostawiliśmy przewodnikowi po największych oblężeniach w historii; bitwy sprzed 500 roku są w największych bitwach starożytności, a te po 1500 roku w największych bitwach nowożytności.40
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy średniowiecza są najsłynniejsze; rozstrzygnięcie, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę albo los państwa, 1, gdy wojna toczyła się dalej, jakby jej nie było.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła mapę albo bieg historii daleko poza własną wojną, 1, gdy jej skutki były tylko lokalne.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (święto narodowe, pomnik, słynna sztuka, film albo tkanina), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego Tours, nazywane bitwą, która ocaliła Europę, jest dopiero dziesiąte: wielu historyków widzi w nim dziś rozbicie dużego najazdu, a nie inwazji, muzułmanie utrzymali Narbonne jeszcze przez 27 lat, a liczby pochodzą z późnych kronik.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hastings | 5 | 5 | 5 | 5 | 4 | 49 |
| 2 | Azincourt | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 | 46 |
| 3 | Grunwald | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 45 |
| 4 | Hattin | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 44 |
| 5 | Manzikert | 4 | 4 | 5 | 4 | 4 | 42 |
| 6 | Bannockburn | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 42 |
| 7 | Crécy | 5 | 3 | 4 | 4 | 4 | 41 |
| 8 | Bosworth | 4 | 5 | 4 | 4 | 3 | 41 |
| 9 | Las Navas de Tolosa | 3 | 5 | 5 | 4 | 4 | 41 |
| 10 | Tours | 5 | 3 | 4 | 4 | 2 | 39 |
| 11 | Jarmuk | 3 | 5 | 5 | 3 | 3 | 38 |
| 12 | Bouvines | 3 | 5 | 5 | 3 | 3 | 38 |
| 13 | Ajn Dżalut | 3 | 5 | 5 | 3 | 3 | 38 |
| 14 | Stamford Bridge | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | 37 |
| 15 | Złote Ostrogi (Kortrijk) | 3 | 3 | 4 | 5 | 4 | 37 |
Blisko listy
Sześć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Kosowe Pole, 1389. 15 czerwca 1389 roku Serbowie księcia Łazarza i ich sojusznicy starli się z armią osmańską sułtana Murada I i obaj władcy zginęli na polu bitwy. To serce serbskiej pamięci obchodzonej w Vidovdan, ale historycy wciąż spierają się, czy był to remis, czy klęska Serbów, a Osmanowie przyłączyli Serbię dopiero ok. 70 lat później: rozstrzygnięcie 3, pewność źródeł 2.41
Lechowe Pole, 955. 10 sierpnia 955 roku Otto I przyszedł z odsieczą Augsburgowi i rozbił armię madziarską nad rzeką Lech. Węgierskie najazdy na Zachód ustały na zawsze, a Madziarzy osiedli na Węgrzech i przyjęli chrześcijaństwo. Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5, ale poza literaturą fachową mało kto zna tę nazwę, więc rozpoznawalność 2 zostawia ją poza listą.42
Poitiers, 1356. Armia Czarnego Księcia wzięła do niewoli króla Francji Jana II, a na mocy układów z Brétigny i Calais z 1360 roku Francja oddała Edwardowi III całą dawną Akwitanię. To wielkie zwycięstwo, ale w angielskiej pamięci stoi za Crécy i Azincourt, a wojna toczyła się dalej, więc zabrakło mu kilku punktów.43
Stirling Bridge, 1297. 11 września 1297 roku William Wallace i Andrew Moray pozwolili części angielskiej armii przejść przez wąski most, a potem ją rozbili; zginął wśród innych skarbnik Hugh de Cressingham. Sławę dał jej „Braveheart”, ale wojska Edwarda I wróciły rok później i pobiły Wallace'a pod Falkirk, więc rozstrzygnięcie 2: to wstęp do Bannockburn, a nie bitwa jej równa.44
Jezioro Pejpus, 1242. Film Eisensteina rozsławił zwycięstwo Aleksandra Newskiego nad rycerzami inflanckimi, ale Inflancka kronika rymowana liczy dwudziestu zabitych braci zakonnych i sześciu pojmanych, a rycerze tonący pod lodem trafili do opowieści dopiero w XV wieku. Potyczka graniczna z legendą na wierzchu: rozstrzygnięcie 2, pewność źródeł 2.45
Castillon, 1453. 17 lipca 1453 roku działa Jeana Bureau, okopane wokół warownego obozu, rozbiły anglo-gaskońską armię Johna Talbota, który zginął. Bitwa zakończyła wojnę stuletnią, więc rozstrzygnięcie 5, ale nawet ci, którzy znają Azincourt, rzadko słyszeli tę nazwę: rozpoznawalność 2 i pamięć 2.46
Zobacz te bitwy obok wszystkich innych epok w przewodniku Bitwy, które zmieniły świat.
Co czyniło średniowiecze osobną epoką wojny
Wojnę średniowieczną zdominowali konny rycerz i zamek, a także rozstrzygające starcia ścian tarcz i szarże jazdy. Od Hastings po Grunwald jedno popołudnie mogło stworzyć lub obalić królestwo, a nowe rodzaje broni, takie jak długi łuk, powoli zaczęły przechylać szalę na niekorzyść opancerzonego jeźdźca. Legenda potrafiła przerosnąć źródła: w kwietniu 1242 roku Aleksander Newski pokonał rycerzy inflanckich na zamarzniętym jeziorze Pejpus i na jego brzegu, ale słynny obraz rycerzy załamujących się pod lodem pochodzi z późniejszej tradycji, a nie z najwcześniejszych przekazów. W 1485 roku Ryszard III padł pod Bosworth jako ostatni król Anglii poległy w bitwie.47
Która bitwa średniowiecza była najkrwawsza?
Żadna bitwa średniowiecza nie ma wiarygodnego bilansu zabitych, bo kronikarze rzadko liczyli poległych i często zawyżali podawane liczby. W Anglii zwykle wskazuje się Towton, stoczone w Niedzielę Palmową 29 marca 1461 roku, gdzie heroldowie naliczyli około 28 000 zabitych. Spośród piętnastu bitew tego rankingu najwyższe straty podawane w naszych źródłach ma Crécy, około 14 000 poległych Francuzów.48
Britannica nazywa Towton największą i najkrwawszą bitwą wojny Dwóch Róż, zwycięstwem, które zapewniło tron Edwardowi IV. Do tej liczby trzeba podchodzić ostrożnie. Historic England zaznacza, że rachunek heroldów mógł obejmować także poległych pod Ferrybridge i Dinting Dale, a Battlefields Trust uznaje współczesne wydarzeniom szacunki rzędu 30 000 ofiar za mocno przesadzone i wątpi, by którakolwiek ze stron zebrała więcej niż 10 000 ludzi.49
Pod Crécy w 1346 roku Britannica podaje około 14 000 zabitych Francuzów na mniej więcej 35 000, wobec około 200 Anglików, i liczy wśród nich 1500 rycerzy i giermków. Pod Azincourt w 1415 roku Britannica szacuje straty francuskie na około 6000 zabitych, a angielskie na około 400, choć dokładny bilans nie jest znany. Najkrwawsze starcia wszystkich epok zebraliśmy w zestawieniu najkrwawsze bitwy w historii.50
Kiedy skończyło się średniowiecze i która bitwa je zamknęła?
Historycy zwykle umieszczają średniowiecze mniej więcej między rokiem 500 a 1500 i żadna pojedyncza bitwa go nie zakończyła. Britannica wymienia kilka możliwych dat końcowych, wśród nich upadek Konstantynopola w 1453 roku, dotarcie Europejczyków do Ameryki w 1492 roku i początek reformacji w 1517 roku. W dziejach wojen dobrą cezurą jest rok 1453, bo wtedy artyleria prochowa zaważyła na dwóch zakończeniach.51
29 maja 1453 roku sułtan osmański Mehmed II zdobył Konstantynopol, gdy jego działa skruszyły lądowe mury miasta, a Cesarstwo Bizantyjskie przestało istnieć. W lipcu Francuzi zwyciężyli pod Castillon w ostatniej bitwie wojny stuletniej. Według historyka Jamesa Ramsaya artyleria polowa Jeana Bureau zadała atakującym Anglikom ciężkie straty, ich dowódca John Talbot, hrabia Shrewsbury, zginął, a kapitulacja Bordeaux w październiku zakończyła wojnę.52
Jaka broń rozstrzygała bitwy średniowiecza?
Przez większą część średniowiecza rozstrzygającą siłą był ciężkozbrojny rycerz na koniu, ale od 1302 roku piechota raz po raz go pokonywała: milicje miast flandryjskich pod Courtrai, szkoccy włócznicy pod Bannockburn w 1314 roku i angielscy łucznicy pod Crécy w 1346 i pod Azincourt w 1415 roku. W XV wieku o oblężeniach i bitwach zaczęła decydować artyleria prochowa.53
11 lipca 1302 roku pod Kortrijk (Courtrai) we Flandrii piesze milicje miast flandryjskich rozgromiły francuską armię konnych rycerzy w starciu zapamiętanym jako bitwa złotych ostróg. Britannica uważa ją za początek XIV-wiecznej „rewolucji piechoty”. Dwanaście lat później, 23 i 24 czerwca 1314 roku, armia Roberta Bruce'a, złożona głównie z włóczników, powstrzymała i odparła angielską ciężką jazdę pod Bannockburn.54
Najdalej tę zmianę posunął długi łuk. Według Britanniki można było z niego strzelać mniej więcej trzy razy szybciej niż z kuszy i równie celnie, a pod Crécy łucznicy z obu skrzydeł kosili falę za falą francuskiej jazdy. Pod Crécy i ponownie pod Azincourt spieszeni rycerze, wsparci na skrzydłach masami łuczników, rozbili liczniejsze armie francuskie, o czym więcej w porównaniu długi łuk kontra kusza. Dopiero w XV wieku, pod Konstantynopolem i pod Castillon, działa zaważyły na wyniku.55
Każda bitwa powyżej ma pełny opis. Zobacz, jakie miejsce zajmują w dłuższej historii wojen, w przewodniku po największych bitwach w historii, a potem sprawdź się w quizie o bitwach średniowiecza.
