Kto wygrał bitwę pod Stirling Bridge?
Szkocja odniosła decydujące zwycięstwo pod Stirling Bridge we wrześniu 1297 roku, gdy armia szkocka pod wodzą Williama Wallace'a i Andrew Moraya rozbiła armię angielską, niszcząc jej straż przednią przechodzącą przez wąski most na rzece Forth po kilku ludzi naraz. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo szkockich wojen o niepodległość, które uczyniło z Wallace'a bohatera narodowego.
We wrześniu 1297 roku szkocka armia pod wodzą Williama Wallace'a i Andrew Moraya rozbiła angielską armię przy wąskim moście nad rzeką Forth pod Stirling i zniszczyła jej straż przednią. Gdy Anglicy przeprawiali się przez most tylko po kilku naraz, Szkoci runęli w dół, zajęli przeprawę i przecięli armię wroga na dwoje. Bitwa pod Stirling Bridge była pierwszym wielkim zwycięstwem szkockich wojen o niepodległość i uczyniła Wallace'a bohaterem narodowym.2
Szkocja pod angielskim panowaniem
W 1296 roku król Anglii Edward I podbił Szkocję i pozbawił ją króla. W ciągu roku powstanie ogarnęło kraj, na południu pod wodzą Williama Wallace'a, a na północy Andrew Moraya, którzy połączyli siły, by stawić czoła angielskiej armii wysłanej, aby ich zmiażdżyć.3
Kim byli William Wallace i Andrew Moray?
William Wallace pochodził z drobnej rodziny ziemiańskiej z Ayrshire lub Renfrewshire i w maju 1297 roku rozpoczął powstanie od napadu na Lanark. Andrew Moray, dziedzic rodu baronów z północy, zbiegł z angielskiej niewoli i poderwał do walki północny wschód kraju. Latem 1297 roku obaj połączyli siły i pod Stirling Bridge dowodzili wspólnie.4
Moray walczył wraz z ojcem pod Dunbar w kwietniu 1296 roku i obaj trafili do niewoli. Ojciec zmarł w Tower w Londynie, a syn, więziony w zamku Chester, uciekł i w maju 1297 roku był już z powrotem w Avoch na półwyspie Black Isle, gdzie zaczęli gromadzić się wokół niego zwolennicy. Wkrótce opanował wiele zamków północnego wschodu. Jak zauważa Historic Environment Scotland, skromne pochodzenie Wallace'a zniechęcało do niego możnych, ale dla Moraya nie stanowiło przeszkody. Serwis Undiscovered Scotland idzie dalej: uważa Moraya pod wieloma względami za starszego wspólnika i zwraca uwagę, że jedyną wielką bitwę, jaką Wallace kiedykolwiek wygrał, stoczył właśnie we wspólnym dowództwie z Morayem.5
Moray odniósł pod Stirling Bridge ciężkie rany i zmarł kilka tygodni później. Dokładna data nie jest znana: listy wysłane w październiku i listopadzie 1297 roku, wśród nich zachowany list do Lubeki, wciąż noszą oba nazwiska, dlatego zwykle przyjmuje się, że zmarł w listopadzie. Raport Historic Environment Scotland w jednym miejscu podaje listopad 1297 roku, a w innym ostrożniej stwierdza jedynie, że zmarł najpewniej przed końcem roku.6
Pułapka przy moście
Angielska armia pod wodzą hrabiego Surrey dotarła do Stirling, gdzie jedyną przeprawą był wąski drewniany most nad rzeką Forth, szeroki ledwie na dwóch jeźdźców obok siebie. Szkoci ustawili się na wzniesieniu za nim i czekali, pozwalając części angielskiej armii przejść, zanim uderzyli.7 › Bitwa pod Flodden, 1513
Gdzie dokładnie toczyła się bitwa pod Stirling Bridge?
Bitwę stoczono 11 września 1297 roku przy drewnianym moście na rzece Forth poniżej zamku Stirling, w środkowej Szkocji. Anglicy obozowali na południowym brzegu, a Szkoci czekali na północny wschód od mostu, u stóp wzgórza Abbey Craig, na którym stoi dziś Narodowy Pomnik Wallace'a.8
Most stał u dna wielkiego, podkowiastego zakola rzeki Forth. Od jego północnego końca biegła grobla przez płaski, grząski teren w stronę Abbey Craig, więc armia, która przeszła na drugi brzeg, miała rzekę z trzech stron, a pod nogami grunt zupełnie nieodpowiedni dla opancerzonych koni. Drewniany most z 1297 roku nie przetrwał; obecny Stary Most, kamienny, zbudowany pod koniec XV lub na początku XVI wieku, stoi w pobliżu jego miejsca. Według Historic Environment Scotland kamienne filary uznawane za pozostałość średniowiecznego mostu odnaleziono w 1905 roku około 60 metrów w górę rzeki, a najcięższe walki mogły toczyć się tam, gdzie dziś leży boisko klubu rugby Stirling County, na skraju dzielnicy Causewayhead.9
Ilu żołnierzy walczyło pod Stirling Bridge?
Wiarygodne liczby się nie zachowały. Współczesne szacunki armii angielskiej sięgają od około 6700 ludzi, którą to liczbę przyjmuje Historic Environment Scotland, do 8000 do 12 000 według Britanniki, a jeden z szacunków przypisuje Szkotom podobną liczebność. Liczby Waltera z Guisborough, 50 000 angielskich i 40 000 szkockich piechurów, uchodzą za mocno przesadzone.10
Guisborough przypisał Anglikom 1000 jeźdźców i 50 000 piechoty, a Szkotom 180 jeźdźców i 40 000 piechoty, choć w tej samej relacji opisuje bitwę jako wydanie wielu w ręce nielicznych. Współcześni historycy wychodzą od pewniejszych danych. W lipcu 1297 roku Cressingham meldował Edwardowi I, że zebrał 300 jeźdźców i 10 000 piechoty, a do września ta armia zapewne się skurczyła. Na tej podstawie Armstrong uważa, że do września piechota mogła stopnieć do około 5500 ludzi, a Reid, idąc tym samym tokiem rozumowania, ocenia siły angielskie na niewiele ponad 6000 piechoty i 300 jeźdźców, jak streszcza Historic Environment Scotland. Reid szacuje szkocką piechotę na podobną liczbę, przy czym większość, może 4000 do 5000 ludzi, miał wystawić Moray na północy, a Wallace przyprowadził około 1000. Armia angielska łączyła rycerzy i zbrojnych z piechotą, walijskimi łucznikami i kusznikami z załogi zamku Stirling; Szkoci walczyli głównie jako włócznicy, mieli też nieco łuczników i niewielki oddział konny.11
Straty są równie niepewne. Guisborough liczy około 100 zbrojnych i 5000 piechurów zabitych, w tym 300 Walijczyków, a Britannica również podaje około 5000 angielskich zabitych. Wychodząc od mniejszych liczb Armstronga i Reida, Historic Environment Scotland dochodzi do około 1650 angielskich zabitych w samej bitwie, przed pościgiem. Żadne źródło nie odnotowuje strat szkockich, poza zranieniem Moraya.12
Most staje się polem rzezi
Gdy przeprawiło się dość Anglików, Szkoci runęli w dół i zajęli przyczółek, zamykając straż przednią po swojej stronie rzeki. Reszta armii nie mogła jej ani wesprzeć, ani uratować przez wąski most. Osaczone siły wycięto, a Hugh de Cressingham, skarbnik Edwarda I w Szkocji, zginął. Guisborough opisuje ludzi spychanych z mostu i tonących, gdy próbowali się wycofać, oraz innych, którzy ratowali się wpław, podczas gdy sir Marmaduke Thweng przebił się ze swoimi ludźmi z powrotem do mostu. Hrabia Surrey, który pozostał na południowym brzegu, kazał zniszczyć most i co sił pognał do Berwick. Gdy Anglicy uciekali, Steward Szkocji James Stewart i hrabia Lennox, którzy wcześniej pertraktowali z Anglikami, uderzyli na zbiegów z ludźmi ukrytymi w pobliskich lasach i zagarnęli tabory, jak podaje Guisborough.13
Dlaczego Anglicy przegrali pod Stirling Bridge?
Angielscy dowódcy, hrabia Surrey i Hugh de Cressingham, posłali armię przez most tak wąski, że ledwie dwóch jeźdźców mieściło się na nim obok siebie, i to na oczach szkockiej armii czekającej na wzniesieniu. Szkoci uderzyli, gdy przeszła część wojska, a reszta nie mogła jej przyjść z pomocą.14
Walter z Guisborough, którego kronika zawiera najpełniejszą relację z epoki, opisuje skłóconą i niezdecydowaną radę wojenną. Według niego szkocki rycerz Lundie, który przeszedł na stronę Anglików, ostrzegał, że przeprawa przez most skończy się katastrofą, i proponował, że z 500 jeźdźcami i niewielkim oddziałem piechoty przejdzie pobliskim brodem, szerokim na sześćdziesięciu ludzi (w niektórych rękopisach na czterdziestu), i uderzy na Szkotów od tyłu; rada nie chciała jednak dzielić armii. Guisborough obwinia też Cressinghama, który wcześniej odprawił posiłki, by oszczędzić królewskie pieniądze, a teraz naciskał na Surreya, by przestał je trwonić i ruszył do ataku. Twierdzi nawet, że Surrey zaspał w dniu bitwy, co Historic Environment Scotland uważa za mało prawdopodobne i pisane raczej po to, by go skompromitować. Niezależnie od tych szczegółów resztę zrobił teren: po przejściu mostu Anglicy stanęli na płaskim, grząskim gruncie w zakolu rzeki, a Szkoci odcinali im jedyną drogę na północ.15
Co się stało ze skórą Hugh de Cressinghama?
Angielscy kronikarze piszą, że Szkoci obdarli ciało Cressinghama ze skóry. Walter z Guisborough podał, że pocięto ją na drobne kawałki na znak pogardy, a nie jako relikwie, a kronika z Lanercost twierdziła, że Wallace kazał wyciąć z niej „szeroki pas od głowy do pięty”, by zrobić z niego pendent do miecza. Opowieść o pendencie należy traktować jako legendę.16
Cressingham był skarbnikiem Edwarda I w Szkocji i budził nienawiść podatkami, które ściągał na wojnę króla z Francją. Angielscy autorzy też mu nie współczuli: Guisborough pisał, że Szkoci nazywali go nie królewskim skarbnikiem, lecz „zdrajcą”, dodając, że trafniej, niż sami sądzili, a Piotr z Langtoft winił jego skąpstwo w wydawaniu królewskich pieniędzy za dezercje przed bitwą. Langtoft również podaje, że zdjęto z niego skórę w drobnych kawałkach. Wszystkie te relacje spisali mnisi z północnej Anglii, regionu nękanego szkockimi najazdami, i Historic Environment Scotland radzi czytać je z tą świadomością. Narodowy Pomnik Wallace'a przedstawia historię pendentu jako legendę, a blog Historic Environment Scotland nazywa ją pogłoską.17
Wallace u szczytu
Zwycięstwo oczyściło z Anglików znaczną część Szkocji. Jesienią Wallace poprowadził najazd w głąb Northumberland i Cumberland, a na początku 1298 roku poddały się zamki w Dundee i Stirling. Gdy Moray umierał od ran, Wallace został pasowany na rycerza i obrany Strażnikiem królestwa, wciąż działając w imieniu wygnanego króla Jana Balliola. Bitwa pod Stirling Bridge pozostaje symbolem szkockiej wolności, a wzgórze Abbey Craig, na którym czekali Szkoci, wieńczy dziś Narodowy Pomnik Wallace'a.18
Co było po bitwie pod Stirling Bridge?
Edward I osobiście ruszył na północ i 22 lipca 1298 roku rozgromił armię Wallace'a pod Falkirk. Wallace zrzekł się godności Strażnika i przebywał przez pewien czas we Francji. Pojmano go pod Glasgow 5 sierpnia 1305 roku, 23 sierpnia skazano w Londynie za zdradę i tego samego dnia stracono.19
Wydał go Anglikom szkocki rycerz sir John Menteith. W Londynie Wallace'a powieszono, wypatroszono i poćwiartowano, a jego głowę zatknięto na Moście Londyńskim; według Narodowego Pomnika Wallace'a jego członki wystawiono na widok publiczny w Newcastle, Berwick, Stirling i Perth. Historyk G. W. S. Barrow ocenił, jak streszcza Historic Environment Scotland, że na dłuższą metę bitwa nie była rozstrzygająca, ale była dla Anglików ogromnym wstrząsem: armię konnych zawodowców pobiła piechota, pięć lat przed głośniejszym zwycięstwem Flamandów pod Kortrijk w 1302 roku, jedną z bitew opisanych w naszym przeglądzie największych bitew średniowiecza.20
Droga do Bannockburn
Bitwa pod Stirling Bridge dowiodła, że Anglików można pokonać, ale wojna o niepodległość Szkocji trwała jeszcze trzy dekady. Z czasem przywództwo przejął Robert Bruce, koronowany na króla w 1306 roku, który latami wojny partyzanckiej odbudował szkocki opór. W 1314 roku, nieopodal tego samego mostu, jego armia pokonała Edwarda II pod Bannockburn, a w 1328 roku traktat z Edynburga i Northampton uznał niepodległość Szkocji. Bitwa pod Stirling Bridge była pierwszym wielkim szkockim zwycięstwem na tej długiej drodze. Swoją wiedzę o wojnach tej epoki możesz sprawdzić w naszym quizie o bitwach średniowiecza.21
Czy „Braveheart” wiernie pokazuje bitwę pod Stirling Bridge?
Nie. W „Braveheart” bitwa toczy się na otwartym polu i w ogóle nie ma w niej mostu, choć to właśnie most był osią szkockiego planu. Historic Environment Scotland nazywa tę scenę licencją filmową, której nie potwierdzają kronikarze z epoki, zauważa jednak, że dzięki filmowi bitwa jest znacznie lepiej znana niż wiele późniejszych.22
Smithsonian Magazine zwraca też uwagę, że w filmie w ogóle nie pojawia się Andrew Moray, współdowódca Wallace'a. Szkocka tradycja nie daje pewniejszego gruntu: poemat „The Wallace” Ślepego Harry'ego, spisany pod koniec XV wieku, Historic Environment Scotland uznaje za utwór hagiograficzny o wątpliwej wiarygodności.23
