Bitwa pod Bannockburn 1314: jak Szkocja wywalczyła wolność

Przez dwa dni w czerwcu 1314 roku, pod Stirling w środkowej Szkocji, szkocka armia Roberta Bruce'a stanęła naprzeciw znacznie liczniejszej armii angielskiej pod wodzą króla Edwarda II. Walcząc na terenie, który sam wybrał, Bruce rozbił angielską jazdę na najeżonych włóczniach swoich schiltronów i zmusił wroga do ucieczki. Bannockburn to jedno z najsłynniejszych zwycięstw w dziejach Szkocji, które w praktyce zapewniło jej niepodległość.²

Droga do Stirling

Do 1314 roku Robert Bruce odzyskał niemal całą Szkocję spod angielskiej władzy. Zamki w Edynburgu i Roxburgh wróciły już w szkockie ręce, a twierdzę Stirling, klucz do przeprawy przez Forth i bramę na północ, oblegał brat króla, Edward Bruce. Siedemnaście lat wcześniej, przy pobliskim moście na Forth, William Wallace i Andrew Moray odnieśli pierwsze wielkie szkockie zwycięstwo tej wojny pod Stirling Bridge.³ › Bitwa pod Flodden, 1513

Datę bitwy wyznaczyła w istocie umowa. Angielski komendant zamku, sir Philip de Mowbray, zobowiązał się poddać Stirling, jeśli do 24 czerwca 1314 roku, dnia św. Jana, nie nadejdzie angielska odsiecz (wszystkie daty podano według obowiązującego wówczas kalendarza juliańskiego). Uwolnienie zamku stało się dla Edwarda II celem numer jeden. Król zebrał wielką armię i od Falkirk ruszył starą rzymską drogą na Stirling, by ocalić twierdzę i rozbić Bruce'a w otwartym polu.⁴

Dwie armie, dwóch królów

Edward II prowadził wielkie i dobrze wyposażone wojsko. Britannica szacuje je na około 13 tysięcy piechoty, w tym walijskich łuczników, i mniej więcej 3 tysiące jazdy. Inwentarz pól bitewnych Historic Environment Scotland podaje 2 do 3 tysięcy ciężkozbrojnych jeźdźców i około 14 do 16 tysięcy pieszych, w tym do 2 tysięcy łuczników i oddział irlandzki, a liczbę 100 tysięcy z kroniki Johna Barboura odrzuca: armia liczyła najwyżej około 20 tysięcy ludzi. Ciągnęli z nią możni panowie, między innymi hrabiowie Gloucester, Hereford i Pembroke, oraz długi tabor.⁵

Bruce miał ludzi znacznie mniej: może 6 do 7 tysięcy włóczników, około 500 lekkich jeźdźców pod dowództwem sir Roberta Keitha i nieznaną liczbę ochotników, tak zwanego drobnego ludu, czyli ciurów obozowych i słabo uzbrojonych pomocników. Jego dowódcami byli między innymi brat Edward, Thomas Randolph, hrabia Moray, i sir James Douglas. Braki liczebne nadrabiał przygotowaniem. Wybrał New Park, królewski zwierzyniec dwa, trzy kilometry na południe od Stirling, gdzie drzewa i podmokły grunt zwężały każde natarcie, a na podejściach kazał wykopać doły i nabić je palami, by łamały szarżę konnicy.⁶

Jego siłą był schiltron, zwarty blok włóczników najeżony grotami jak jeż, zabójczy dla jeźdźców, o ile ludzie nie stracili zimnej krwi. Bannockburn miało pokazać, że dobrze wyćwiczony schiltron potrafi więcej niż tylko stać w miejscu: może iść naprzód jako ruchomy szyk i atakować.⁷

Dzień pierwszy: de Bohun i New Park

23 czerwca angielska straż przednia pod dowództwem hrabiego Gloucester dotarła do New Park. Bruce stał przed swoimi szeregami, gdy angielski rycerz sir Henry de Bohun ruszył na niego z kopią. Król uniknął ciosu i jednym uderzeniem topora rozpłatał mu głowę. Widziały to obie armie. Angielska straż przednia natarła potem na szkocką linię, nie zdołała jej przełamać i cofnęła się.⁸

W tym samym czasie około 300 angielskich jeźdźców pod dowództwem sir Roberta Clifforda i sir Henry'ego de Beaumonta próbowało obejść szkockie pozycje od wschodu i dotrzeć do zamku. Drogę zastąpił im schiltron Moraya. Walka utknęła w martwym punkcie, aż nadciągnął Douglas z drugim schiltronem; wstrzymał jednak swoich ludzi, by zostawić zwycięstwo Morayowi, a gdy włócznicy Moraya ruszyli naprzód, jeźdźcy pękli i uciekli. Do zmroku każde angielskie natarcie skończyło się porażką, a wszystkie oddziały wróciły do głównych sił.⁹

Noc przyniosła dwa zupełnie różne nastroje. W szkockim obozie panował dobry duch, który Bruce jeszcze podsycił przemową. Anglicy zeszli na Carse, nisko położony, podmokły teren między strumieniem Bannock a rzeką Forth, i spędzili większość nocy na nogach, w szyku, w obawie przed nocnym atakiem.¹⁰

Dzień drugi: rozbicie rycerzy

Rankiem 24 czerwca Szkoci wysłuchali mszy, a potem zrobili coś, czego Anglicy się nie spodziewali: wyszli z lasu i ruszyli do ataku. Jak podaje Britannica, Edwarda II zbił z tropu sam szyk szkockich włóczników, a Anglicy liczyli, że Bruce uniknie bitwy. Hrabia Gloucester, rozgniewany po kłótni z królem, poprowadził na oślep szarżę na schiltron Edwarda Bruce'a. Szyk wytrzymał, a Gloucester zginął jako jeden z pierwszych.¹¹

Anglicy, najpewniej stłoczeni na wąskim, mokrym terenie między strumieniem a rzeką, nie mogli rozwinąć swojej przewagi liczebnej. Ich łucznicy zaczęli razić szkockich włóczników, ale lekka jazda Keitha wpadła na nich i rozproszyła. Historic Environment Scotland zaznacza, że ten epizod zna tylko poemat Barboura, a jego znaczenie pozostaje sporne.¹²

Schiltrony parły dalej, spychając angielską jazdę na własną piechotę, uwięzioną za strumieniami i mokradłami. Szarże ponawiano raz po raz i za każdym razem rozbijały się na włóczniach. Jeźdźcy, którzy wpadli do szkockich rowów, nie mogli się z nich wydostać. Gdy na wzgórzu za szkocką linią pojawił się odwód Bruce'a i drobny lud, angielskie wojsko, już tracące spójność, rzuciło się do ucieczki.¹³

Pogrom

Rycerze z królewskiej świty wyprowadzili Edwarda II z pola bitwy. Król pojechał pod zamek Stirling, lecz Mowbray odmówił mu wstępu, więc Edward przedostał się do Dunbar i uciekł morzem do Anglii. Za jego plecami armia rozsypała się. Wielu uciekinierów zginęło w stromym wąwozie strumienia Bannock albo utonęło w Forth. Miejscowa tradycja umieszcza kolejną rzeź w miejscu nazywanym do dziś Bloody Fould, czyli Krwawą Zagrodą, w pobliżu Bannockburn House.¹⁴

Anglicy stracili 34 baronów i rycerzy, w tym Gloucestera, Clifforda i sir Gilesa d'Argentana, a także tysiące pieszych zabitych lub pojmanych w ucieczce. Szkoci twierdzili, że stracili tylko dwóch rycerzy i kilkuset piechurów. Hrabia Hereford i jego ludzie dostali się do niewoli w Bothwell, a kroniki podają, że pojmanych możnych traktowano dobrze aż do wykupu. Dokładnych liczb nie da się ustalić; 30 tysięcy zabitych Anglików, o których pisze Barbour, to liczba mocno przesadzona.¹⁵

Następstwa: królestwo ocalone

Bannockburn nie zakończyło wojny, ale zmieniło jej charakter. Wewnętrzni wrogowie Bruce'a, głównie stronnictwo Comynów, musieli ustąpić, a w listopadzie 1314 roku zgromadzenie w Cambuskenneth odebrało ziemie każdemu, kto nie złożył królowi przysięgi wierności. W 1318 roku padło Berwick, a w 1320 roku baronowie i wspólnota królestwa Szkocji poprosili papieża o uznanie niepodległości kraju i prawowitej władzy Bruce'a w liście znanym dziś jako Deklaracja z Arbroath.¹⁶

Edward II nigdy nie odbudował swojego autorytetu. W 1327 roku został zdetronizowany i w tym samym roku zmarł w zamku Berkeley. Za jego syna, Edwarda III, Anglia przyjęła w 1328 roku traktat z Edynburga-Northampton, który uznał Szkocję za niepodległe królestwo, a Roberta I za jej króla. Cztery lata wcześniej papież, który nazywał Bruce'a jedynie zarządcą Szkocji, uznał go za króla.¹⁷

Piechota przeciw rycerzom

Podobnie jak bitwę Złotych Ostróg pod Kortrijk w 1302 roku, Bannockburn uważa się za początek epoki, w której na europejskich polach bitew zaczęła dominować piechota, a nie jazda. Najszybciej lekcję odrobili przegrani. Henry de Beaumont, który pierwszego dnia jechał u boku Clifforda, wykorzystał ją przeciw Szkotom pod Dupplin Moor w 1332 roku, a później przeciw Francuzom.¹⁸ › Bitwa pod Crécy, 1346

Pamięć i legenda

Bannockburn stało się zwycięstwem założycielskim szkockiej pamięci narodowej. Długi poemat Johna Barboura The Brus, spisany około 1375 roku, nadał tej historii bohaterów i sceny, od ciosu topora, który zabił de Bohuna, po drobny lud na wzgórzu. Robert Burns odwiedził pole bitwy w 1787 roku i napisał potem o bitwie wiersz „Scots Wha Hae”, a bitwę wspominają pieśni od dawnych ballad po współczesny hymn „Flower of Scotland”, filmy, a nawet szkockie banknoty.¹⁹ › Bitwa pod Culloden, 1746

Gdzie dokładnie toczył się drugi dzień walk, wciąż jest przedmiotem sporu. Historic Environment Scotland wymienia osiem proponowanych miejsc. Część historyków wskazuje Dryfield, twardy grunt nad Carse, bo kronikarze piszą o twardej ziemi i o strumieniu jak o wielkim rowie; inni stawiają na samo Carse, gdzie obozowali Anglicy. Inwentarz w 2023 roku uznał, że mocniejsze argumenty ma Carse, ale żadnych zabytków z bitwy nie znaleziono, a dołów wykopanych przez Szkotów nigdy nie odkryto.²⁰

Pole bitwy dzisiaj

Znaczną część pola bitwy zajmuje dziś miasteczko Bannockburn i przedmieścia Stirling. Teren pierwszego dnia walk w New Park jest chroniony i należy do National Trust for Scotland. Maszt flagowy postawiony w 1870 roku stoi wewnątrz betonowej rotundy z 1962 roku, a obok wznosi się brązowy pomnik Roberta Bruce'a dłuta Charlesa d'Orville'a Pilkingtona Jacksona z 1964 roku, wzorowany na rekonstrukcji twarzy króla. Centrum dla zwiedzających jest zamknięte z powodu przebudowy i ma zostać otwarte ponownie w połowie 2028 roku; pomniki i teren pozostają dostępne.²¹