Bitwa pod Poitiers 1356: dzień, gdy Anglia pojmała króla

Wieczorem 19 września 1356 roku zmęczona i głodna armia angielska, która od kilku dni próbowała umknąć Francuzom, zasiadła do wieczerzy wśród winnic i żywopłotów pod Poitiers. Według Froissarta u szczytu stołu siedział jeniec: Jan II, król Francji. Młody książę, który go pokonał, nie chciał usiąść obok niego, tylko usługiwał mu własnymi rękami. Niewiele bitew średniowiecza skończyło się tak zupełnym odwróceniem losu.²

Tło: wyprawy księcia

Dziesięć lat po zwycięstwie Edwarda III pod Crécy wojna stuletnia rozgorzała na nowo. Rokowania o trwały pokój się załamały, rozejm wygasł w 1355 roku i Anglicy uderzyli na Francję z kilku stron naraz. Najstarszy syn Edwarda III, Edward, książę Walii, został wysłany do angielskiej Akwitanii z własnym dowództwem.³

Jesienią 1355 roku książę poprowadził z Bordeaux wielki rajd, tak zwaną chevauchée, w głąb południowej Francji, łupiąc i paląc niebronione miasta jednej z najbogatszych krain korony francuskiej. Celem był łup i zrujnowanie dochodów przeciwnika, a nie podbój.⁴

Latem 1356 roku ruszył ponownie, tym razem na północ, przez środkową Francję w stronę Loary. Pod Romorantin zdobył szturmem zamek, który odmówił poddania się. Tymczasem król Jan II zebrał wielką armię i przekroczył Loarę, by odciąć Anglików od Bordeaux, a książę zawrócił na południe przez Turenię i Poitou, spowolniony taborami i łupem.⁵

Jan maszerował szybciej. 17 września angielscy zwiadowcy natknęli się w lasach na francuskich zbrojnych, a od wziętych jeńców książę dowiedział się, że armia królewska stoi już między nim a domem. Nie mógł się wymknąć bez walki. Tej nocy jego ludzie obozowali w obronnym miejscu wśród żywopłotów, winnic i zarośli kilka mil od Poitiers.⁶

Armie i dowódcy

Książę miał 26 lat i był weteranem Crécy, gdzie jako młodzieniec zdobył rycerskie ostrogi. Towarzyszyli mu doświadczeni dowódcy: hrabiowie Warwick, Suffolk i Salisbury, sir John Chandos i sir James Audley oraz gaskońscy panowie, wśród nich captal de Buch. Britannica przypisuje Warwickowi ułożenie angielskiego szyku.⁷

Trzydziestosiedmioletni król Jan II miał przy sobie czterech młodych synów, wśród nich Karola, księcia Normandii, delfina i przyszłego Karola V. Pod jego rozkazami służyli jego brat książę Orleanu, książę Burbonii, konetabl i dwaj marszałkowie Francji oraz wielka część francuskiej szlachty. Froissart pisze, że żaden rycerz ani giermek nie śmiał zostać w domu, bo okryłby się hańbą.⁸

Liczebność obu armii jest niepewna, a źródła bardzo się różnią. Froissart ocenia oddział księcia na najwyżej 8 tysięcy ludzi, a francuscy zwiadowcy naliczyli u niego około 2 tysięcy zbrojnych, 4 tysięcy łuczników i 1,5 tysiąca innych; Louise Creighton podaje 2 tysiące zbrojnych i 6 tysięcy łuczników. Britannica szacuje Anglików na około 12 tysięcy, dodając, że niektórzy historycy liczą ich zaledwie na około 7 tysięcy. Francuzów Froissart liczył na 60 tysięcy, Creighton na 50 tysięcy, a Britannica na 40 tysięcy, według niektórych współczesnych obliczeń około 30 tysięcy. Tak czy inaczej Francuzi mieli kilkakrotną przewagę.⁹

Przebieg bitwy

Rozejm kardynała. W niedzielę 18 września, gdy Francuzi formowali szyk, legat papieski kardynał Talleyrand de Périgord przyjechał z Poitiers i błagał króla, by pozwolił mu spróbować zawrzeć pokój. Przez cały dzień krążył między armiami. Książę, któremu brakowało żywności, był gotów rozmawiać, jeśli ocali honor, ale Jan żądał ni mniej, ni więcej, tylko poddania się księcia i stu jego rycerzy. Anglicy wykorzystali ten dzień, by kopać rowy i usypywać wały wokół swoich łuczników.¹⁰

Pozycja. Ludzie księcia stali na zboczu wśród winnic i ciernistych żywopłotów. Prowadziła do nich jedna wąska droga między żywopłotami pełnymi łuczników, tak ciasna, że jechać nią mogło obok siebie najwyżej trzech lub czterech jeźdźców. Najsłabszą stronę pozycji zamknięto wozami.¹¹

Plan francuski. Za radą Eustachego de Ribemont, który przepatrzył angielską linię, król kazał spieszyć niemal całą armię. Zbrojni skrócili kopie do pięciu stóp i zdjęli ostrogi; konno miał pozostać tylko wyborowy oddział około trzystu jeźdźców pod dwoma marszałkami, który miał rozbić łuczników. Oman uznał później pomysł szturmowania wzgórza przez spieszonych rycerzy za fatalne odczytanie lekcji spod Crécy.¹²

Szarża marszałków. W poniedziałek 19 września rozpoczęła się walka, być może dlatego, że Francuzi zobaczyli ruch części armii angielskiej i uznali, że książę ucieka; sam książę pisał potem, że jego wojsko wyruszyło, by obejść nieprzyjaciela. Jeźdźcy marszałków wjechali w wąską drogę, a łucznicy zza żywopłotów razili ich konie, które stawały dęba, zawracały i zrzucały jeźdźców. Sir James Audley, wierny ślubowaniu, że stanie wśród pierwszych w boju, walczył w pierwszym szeregu z czterema giermkami, a pierwsza dywizja francuska została zniszczona, zanim dotarła do księcia.¹³

Dywizja delfina. Druga dywizja, pod delfinem, szła pieszo pod górę. Tu źródła się rozchodzą. Britannica opisuje długą, ciężką walkę, w której Francuzi niemal przełamali linię, dopóki książę nie rzucił odwodów. Froissart, a za nim Creighton, przedstawiają dywizję wstrząśniętą rozbiciem oddziału przed nią i atakiem angielskich jeźdźców i łuczników na jej skrzydło, tak że wielu rycerzy dosiadło koni i odjechało. Młodych synów króla ich opiekunowie wyprowadzili z pola.¹⁴

Książę Orleanu opuszcza pole. Trzecia dywizja, pod księciem Orleanu, w ogóle nie podjęła walki. Wycofała się z pola, a z nią wielu rycerzy. Oman oceniał, że około dwóch trzecich armii francuskiej odeszło, nie czekając na dalsze natarcia.¹⁵

Punkt zwrotny: ostatni bój króla

Na placu został król Jan z własną dywizją, pieszo, naprzeciw całej armii angielskiej. Kiedy angielscy zbrojni zobaczyli, że francuskie dywizje są rozbite albo odeszły, dosiedli koni. Froissart wkłada w usta Chandosa słowa, które pchnęły księcia do natarcia: dzień należy do niego, niech dosiądzie konia i rusza. W tej samej chwili kilkuset jeźdźców i konnych łuczników, wysłanych pod osłoną wzgórza, uderzyło na Francuzów od skrzydła i od tyłu.¹⁶

Król walczył mężnie z toporem w ręku, a u jego boku stał najmłodszy syn Filip, jeszcze chłopiec. Wokół nich Francuzi zostali otoczeni i wybici albo wzięci do niewoli. Wreszcie tłum angielskich i gaskońskich żołnierzy otoczył króla, każdy chciał go pojmać. Jan oddał się Denisowi de Morbeke, rycerzowi z Artois wygnanemu z Francji i służącemu królowi Anglii, wręczając mu prawą rękawicę, i niemal rozszarpano go w kłótni o to, czyim jest jeńcem, dopóki hrabia Warwick i lord Cobham nie zaprowadzili go do księcia.¹⁷

Pościg dotarł pod bramy Poitiers, które mieszczanie zamknęli przed uciekającymi Francuzami, i wielu zginęło na ulicy przed nimi. Wieczorem książę wydał wieczerzę dla królewskiego jeńca, sam mu usługiwał i chwalił jego męstwo.¹⁸

Następstwa

Britannica ocenia straty na około tysiąc zabitych Anglików oraz 2,5 tysiąca zabitych i 2,6 tysiąca wziętych do niewoli Francuzów; Creighton pisze o 6 tysiącach zabitych Francuzów i siedemnastu hrabiach wśród jeńców. Jeńców było tak wielu, że wielu z nich zwolniono na słowo, by później dostarczyli okup. Książę poprowadził armię i jeńców z powrotem do Bordeaux, gdzie spędzili zimę.¹⁹

Wiosną 1357 roku Jana przewieziono do Anglii, gdzie zamieszkał w londyńskim pałacu Savoy i był traktowany raczej jak czcigodny gość niż jeniec. Francję tymczasem ogarnął kryzys. Delfin rządził w imieniu ojca, zmagając się z reformatorami w Stanach Generalnych i z paryskim prepozytem kupców Étienne'em Marcelem; bandy zwolnionych żołnierzy łupiły kraj, a w maju 1358 roku chłopi północnej Francji powstali przeciw szlachcie w żakerii, buncie krwawo stłumionym w ciągu kilku tygodni.²⁰

Pokój przyszedł w 1360 roku. Traktat w Brétigny, zawarty w maju i ratyfikowany w październiku w Calais, ustalił okup Jana na trzy miliony złotych koron, a Francja oddała Edwardowi III Akwitanię i znaczną część południowego zachodu. Jan odzyskał wolność, a jako zakładników zatrzymano w Anglii między innymi jego synów. Gdy jeden z nich, książę Andegawenii, złamał słowo i uciekł, Jan z własnej woli wrócił do niewoli w Anglii i zmarł w Londynie w kwietniu 1364 roku.²¹

Dziedzictwo i pamięć

Poitiers obok Crécy i Azincourt należy do wielkich angielskich zwycięstw wojny stuletniej, a Britannica nazywa je najważniejszym starciem wczesnej fazy wojny po Crécy. Tylko w tej jednej z trzech bitew pojmano króla Francji. Dla Charlesa Omana był to świetny triumf taktyczny, wygrany dzięki dobrze wybranej pozycji i umiejętnemu użyciu łuczników, a dla Francuzów twarda lekcja: do końca wojny, pisał, nie stanęli już przeciw Anglikom w walnej bitwie, a za Karola V i Bertranda du Guesclin oblężeniami i wypadami odzyskali to, co stracił Jan.²² › Długi łuk kontra kusza

Zwycięstwo uczyniło księcia najsławniejszym żołnierzem Europy, ale jego późniejsze lata nie były już tak chwalebne. Jako książę Akwitanii rządził swoim księstwem źle, a wyprawa hiszpańska, zakończona zwycięstwem pod Nájerą w 1367 roku, zrujnowała jego zdrowie i finanse. Zmarł w 1376 roku, przed ojcem, i spoczął w katedrze w Canterbury, gdzie do dziś stoi jego grobowiec z postacią w zbroi.²³

Pole bitwy dziś

Bitwę stoczono na wsi na południowy wschód od Poitiers, wokół miejscowości Nouaillé-Maupertuis w departamencie Vienne. Najlepiej zacząć od tamtejszego obronnego opactwa, z budowlami romańskimi i klasycystycznymi oraz ogrodem roślin średniowiecznych: z terenu opactwa na pole bitwy prowadzi droga albo ścieżka przez lasy wzdłuż strumienia Miosson, a z wioski wychodzą szlaki piesze. Długodystansowy szlak biura turystycznego Poitiers prowadzi z miasta obok opactwa.²⁴ › 19 września w historii