Największe bitwy Francji

1 Waterloo, 1815

Gdzie

Grzbiet Mont-Saint-Jean na południe od Brukseli, Belgia

Wojna

Wojny napoleońskie, sto dni

Strony

Armia francuska Napoleona przeciw wielonarodowej armii Wellingtona i Prusakom Blüchera

Siły

72 tys. Francuzów wobec 68 tys. żołnierzy Wellingtona i 48 tys. Prusaków

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych, 18 czerwca 1815; według National Army Museum blisko 40 tys. Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 tys. strat sprzymierzonych; abdykacja Napoleona 22 czerwca

W marcu 1815 roku Napoleon uciekł z wygnania i odzyskał władzę, a w czerwcu uderzył na Belgię, by pobić Brytyjczyków i Prusaków, zanim się połączą. Po zwycięstwie pod Ligny wysłał 33 tys. ludzi w pościg za Prusakami, więc 18 czerwca stanął naprzeciw Wellingtona z 72 tys. żołnierzy i 246 działami wobec 68 tys. i 156 dział, a 48 tys. Prusaków szło Wellingtonowi na pomoc.²

Przez cały dzień Francuzi szli czołowo na grzbiet zajęty przez Wellingtona, a mniej więcej od czwartej po południu zaczęli nadciągać Prusacy. Około 19.00 Napoleon rzucił do ataku ostatni odwód, Gwardię Cesarską. Gwardia stanęła, zachwiała się i pękła, a panika ogarnęła całą armię. Brytyjskie National Army Museum liczy blisko 40 tys. Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 tys. strat sprzymierzonych. Mit i fakt: słowa „Gwardia umiera, lecz się nie poddaje” wydrukowała francuska gazeta sześć dni po bitwie; Cambronne zaprzeczał, że je wypowiedział, a Fondation Napoléon wątpi, by padły.³

Dla Francji klęska oznaczała coś więcej niż koniec panowania. Pod naciskiem obu izb Napoleon abdykował 22 czerwca. Drugi traktat paryski z 20 listopada 1815 roku cofnął Francję do granic z 1790 roku, nałożył na nią 700 mln franków kontrybucji i zostawił obce wojska w części kraju nawet na pięć lat. Jak pisze National Army Museum, Waterloo zakończyło próby zdominowania kontynentu przez Francję, czy to za Ludwika XIV, czy za Napoleona.⁴

Dlaczego to miejsce: Jedyna bitwa na liście z kompletem punktów we wszystkich pięciu kryteriach, 50, i dlatego jest pierwsza: w jeden wieczór zakończyła rządy Napoleona i dążenie Francji do panowania nad Europą, jej nazwę zna każdy, a żadna francuska bitwa nie jest lepiej udokumentowana.

Pełna historia: bitwa pod Waterloo ›

2 Austerlitz, 1805

Gdzie

Pod Austerlitz (Slavkov u Brna), Morawy, Czechy

Wojna

Wojny napoleońskie, wojna z III koalicją

Strony

Francja przeciw Rosji i Austrii

Siły

Około 73 tys. Francuzów wobec około 85 do 90 tys. Rosjan i Austriaków

Wynik

Zwycięstwo Francuzów, 2 grudnia 1805; sprzymierzeni stracili około 27 tys., w tym 12 tys. jeńców; Francuzi od 8245 zabitych i rannych (WHE, nasza suma) do około 9 tys. (Rickard)

Po Ulm i zajęciu Wiednia Napoleon znalazł się pod koniec listopada 1805 roku głęboko na wrogim terytorium, a pod Ołomuńcem zbierała się armia rosyjsko-austriacka licząca około 90 tys. J. Rickard ocenia siły sprzymierzonych w dniu bitwy na około 85 tys., a Francuzów na około 73 tys. Napoleon poprosił o rozejm i wycofał wojska ze Wzgórz Pratzen, by wydać się słabym.⁵

2 grudnia sprzymierzeni rzucili główne siły na francuskie prawe skrzydło, a około 9.00 dywizje Soulta weszły na opuszczone wzgórza i przecięły ich armię na pół. Sprzymierzeni stracili około 27 tys. ludzi, w tym 12 tys. jeńców; Francuzi według World History Encyclopedia 1305 zabitych i 6940 rannych, według Rickarda około 9 tys. Mit i fakt: 30. biuletyn Wielkiej Armii twierdził, że w zamarzniętych stawach utonęło 20 tys. Rosjan, ale gdy stawy spuszczono, znaleziono w nich, jak pisze Rickard, tylko dwa ciała.⁶

Pokój w Preszburgu z 26 grudnia wyłączył Austrię z wojny kosztem rozległych ziem i 40 mln franków, w 1806 roku przestało istnieć Święte Cesarstwo Rzymskie, a przez większą część dekady Francja miała na kontynencie przewagę militarną. Napoleon obiecał żołnierzom, że w kraju wystarczy powiedzieć „Byłem pod Austerlitz”, by usłyszeć „Oto dzielny człowiek”. Nazajutrz Vivant Denon zaproponował kolumnę odlaną ze zdobycznych armat: tę, która stoi na placu Vendôme.⁷

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: jeden zimowy dzień dał Francji panowanie na kontynencie. Pamięć ma 4, bo Francja przechowuje ją w kolumnie i w odezwie, a nie w święcie narodowym; przy remisie z Trafalgarem na 48 punktach i w rozpoznawalności wygrywa skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Austerlitz ›

3 Trafalgar, 1805

Gdzie

U przylądka Trafalgar, południowo-zachodnia Hiszpania

Wojna

Wojny napoleońskie, wojna z III koalicją

Floty

Połączona flota francusko-hiszpańska (Villeneuve) przeciw flocie brytyjskiej (Nelson)

Siły

33 wobec 27 okrętów liniowych; blisko 30 tys. wobec około 18 tys. ludzi

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków, 21 października 1805; 17 okrętów sprzymierzonych zdobytych, jeden spłonął; 3499 Francuzów zabitych i utopionych, 2200 w niewoli (Fondation Napoléon)

W 1805 roku Napoleon zamierzał najechać Wielką Brytanię, a do tego potrzebował panowania nad kanałem La Manche. Wiceadmirał Villeneuve poprowadził flotę z Tulonu na Antyle i z powrotem, by odciągnąć Royal Navy, a potem zamiast płynąć ku kanałowi schronił się w Kadyksie, gdzie go zablokowano. W październiku Napoleon prowadził już armię na Austrię. Przeczuwając, że zaraz straci dowództwo, Villeneuve wyszedł w morze z 33 francuskimi i hiszpańskimi okrętami liniowymi; Nelson czekał z 27.⁸

21 października Brytyjczycy zaatakowali w dwóch kolumnach, prosto na linię sprzymierzonych. Victory ostrzelał burtą okręt flagowy Villeneuve'a Bucentaure, a potem sczepił się z francuskim Redoutable, podczas gdy okręty płynące za nim wdarły się w lukę. Gdy o 17.30 ogień ustał, 17 okrętów sprzymierzonych było zdobytych, a kolejny płonął. Według Fondation Napoléon sami Francuzi stracili 3499 zabitych i utopionych, 1138 rannych i 2200 jeńców; Royal Museums Greenwich podaje łącznie 4408 zabitych Francuzów i Hiszpanów wobec 449 Brytyjczyków, wśród nich Nelsona. Villeneuve trafił do niewoli. Zwolniony na słowo w kwietniu 1806 roku, 22 kwietnia został znaleziony w gospodzie w Rennes z sześcioma ranami kłutymi w piersi; Fondation Napoléon uznaje to za samobójstwo.⁹

Dla Francji ta klęska przetrwała Napoleona: Trafalgar przekreślił jego nadzieje na inwazję Wielkiej Brytanii i otworzył stulecie brytyjskiej przewagi na morzach, choć wojna na lądzie trwała jeszcze dziesięć lat.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, pamięć i pewność źródeł: na sto lat przesądził, kto rządzi morzem. Skutek ma 4, bo nie zakończył żadnej wojny; przy remisie z Austerlitz na 48 punktach i w rozpoznawalności ustępuje mu skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Trafalgarem ›

4 Marna, 1914

Gdzie

Dolina Marny między Paryżem a Verdun, Francja

Wojna

I wojna światowa, front zachodni

Strony

Francja i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny przeciw Niemcom

Siły

Łącznie około 2 mln żołnierzy, mniej więcej po milionie z każdej strony

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych, 6 do 10 września 1914; armie niemieckie cofnęły się o około 64 km nad Aisne

Niemiecki plan zakładał marsz przez neutralną Belgię, zajęcie Paryża i zmuszenie Francji do kapitulacji w około sześć tygodni. We wrześniu wydawało się, że się uda. 1. Armia Klucka stała niecałe 50 km od Paryża, a 2 września ministerstwa i parlament wyjechały do Bordeaux, zabierając złoto Banku Francji. Wtedy jednak Kluck, zamiast obejść stolicę od zachodu, skręcił na południowy wschód za cofającymi się Francuzami, a francuscy lotnicy dostrzegli ten zwrot.¹¹

Joffre, który przerzucił całe korpusy z Lotaryngii pod Paryż, uderzył 5 i 6 września. 6. Armia Maunoury'ego zaatakowała skrzydło Klucka nad Ourcq, między niemiecką 1. a 2. Armią otworzyła się luka szeroka na około 50 km i weszły w nią francuska 5. Armia oraz Brytyjczycy. Walczyło około 2 mln ludzi, mniej więcej po milionie z każdej strony. Od 9 września Niemcy cofali się o około 64 km, nad Aisne, i tam się okopali. Paryż ocalał: był to cud nad Marną. Mit i fakt: to nie taksówki ocaliły Paryż. Musée de l'Armée, które przechowuje jedną z nich, liczy 630 samochodów wiozących po czterech, pięciu żołnierzy i dodaje, że większość wojsk dojechała koleją, ale taksówki stały się symbolem francuskiej woli oporu.¹²

Cena była straszna. Armia francuska nie ogłaszała list strat, ale jej oficjalna historia notuje 213 445 strat w samym wrześniu 1914 roku, pisze Holger Herwig, a północny wschód, który pozostał w rękach niemieckich, dawał przed wojną 64 procent francuskiego żelaza.¹³

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i skutek: ocaliła Paryż i pogrzebała niemiecki plan pokonania Francji w sześć tygodni. Traci punkt za pamięć, bo Wielką Wojnę Francja wspomina przede wszystkim przez Verdun, i punkt za pewność źródeł, bo szacunki strat bardzo się różnią.¹⁴

Pełna historia: bitwa nad Marną ›

5 Azincourt, 1415

Gdzie

Pod wsią Azincourt, północna Francja

Wojna

Wojna stuletnia

Strony

Armia francuska pod wodzą konetabla Karola d'Albret przeciw Henrykowi V Angielskiemu

Siły

12 do 30 tysięcy Francuzów wobec około 6 do 8,5 tysiąca Anglików (Britannica, Anne Curry; liczby sporne)

Wynik

Zwycięstwo Anglików, 25 października 1415; około 6 do 7 tysięcy zabitych Francuzów

W 1415 roku Francja była skłócona: Karol VI cierpiał na napady obłędu, a książęta krwi walczyli między sobą o władzę. Henryk V najechał Normandię w sierpniu 1415 roku, by dochodzić praw do korony francuskiej. Oblężenie Harfleur trwało ponad pięć tygodni, a choroby, straty i dezercje przetrzebiły jego armię; szedł ku angielskiemu Calais, gdy 24 października pod Azincourt drogę zagrodziła mu armia francuska. Mit i fakt: Francuzi nie mieli tak ogromnej przewagi, jak głosi legenda; Anne Curry z Uniwersytetu w Southampton, na podstawie list popisowych i rachunków żołdu, szacuje Anglików na około 8500, a Francuzów na około 12 tysięcy, wobec powszechnego szacunku, który podaje Britannica: około 6 tysięcy Anglików i 20 do 30 tysięcy Francuzów.¹⁵

25 października Francuzi ruszyli przez zaorane pola rozmiękłe od deszczu, między dwoma lasami, prosto pod strzały łuczników Henryka, a zabici piętrzyli się przed angielską linią. Britannica szacuje francuskich zabitych na około 6 tysięcy, a turystyczna organizacja departamentu Pas-de-Calais na 7 tysięcy, w dużej części szlachty; pod koniec bitwy Henryk, w obawie, że jeńcy znów chwycą za broń, kazał ich zabić i wielu zginęło. Polegli książęta Alençon i Brabancji. Karol, książę Orleanu, bratanek króla, spędził dwadzieścia pięć lat w angielskiej niewoli, bo Henryk nie zgodził się na wykup. We Francji ten dzień pamięta się jako klęskę, która ścięła kwiat szlachty.¹⁶

Osłabiona i skłócona szlachta nie zdołała stawić czoła kolejnemu angielskiemu najazdowi: Henryk zdobywał Normandię miasto po mieście, a traktat w Troyes z 1420 roku uczynił go regentem i następcą Karola VI. Henryk zmarł jednak w 1422 roku, w 1429 roku Joanna d'Arc pomogła przerwać oblężenie Orleanu, a w 1453 roku Anglii zostało tylko Calais.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: mało która klęska jest tak sławna i tak dobrze udokumentowana. Francja i tak wygrała wojnę, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 4; przy remisie z Verdun na 46 punktach, w rozpoznawalności i w skutku, stoi wyżej jako bitwa starsza.

Pełna historia: bitwa pod Azincourt ›

6 Verdun, 1916

Gdzie

Wzgórza na północ od Verdun, po obu stronach Mozy, Francja

Wojna

I wojna światowa, front zachodni

Strony

Francja przeciw Niemcom

Siły

Na początku około 150 tys. Niemców w dziesięciu dywizjach wobec niespełna 25 tys. francuskiej piechoty na prawym brzegu

Wynik

Obronne zwycięstwo Francuzów, 21 lutego do 18 grudnia 1916; po obu stronach blisko 700 tys. zabitych i rannych

Erich von Falkenhayn wybrał Verdun na wielkie niemieckie natarcie 1916 roku: pierścień fortów, z których Francuzi w 1915 roku zabrali ciężkie działa. 21 lutego o 7.15 rano zaczął się ostrzał, a dziesięć dywizji, około 150 tys. ludzi, uderzyło na niespełna 25 tys. francuskich piechurów na prawym brzegu Mozy. 25 lutego fort Douaumont, którego broniło około 50 ludzi, padł bez walki.¹⁸

Dowództwo objął Philippe Pétain i wprowadził noria, czyli rotację: dywizja za dywizją przechodziła przez bitwę Świętą Drogą z Bar-le-Duc, po której w najgorętszym okresie co pięć sekund przejeżdżała ciężarówka. W sumie pod Verdun walczyły trzy czwarte armii francuskiej. 23 czerwca Robert Nivelle, następca Pétaina, wezwał żołnierzy: „vous ne les laisserez pas passer”, nie przepuścicie ich, i ostatnia wielka ofensywa niemiecka utknęła tuż przed fortem Souville; jesienią Francuzi odbili Douaumont i Vaux. Mémorial de Verdun liczy 163 tys. zabitych Francuzów i 143 tys. Niemców oraz blisko 700 tys. zabitych i rannych łącznie.¹⁹

Dla Francji, pisze Mémorial, Verdun nie było jedną z wielu bitew, lecz tą jedyną bitwą. O dziewięciu zrównanych z ziemią i nigdy nieodbudowanych wioskach mówi się, że „zginęły za Francję”, a ossuarium w Douaumont kryje szczątki 130 tys. żołnierzy. Tam 22 września 1984 roku François Mitterrand i Helmut Kohl stanęli, trzymając się za ręce, a to zdjęcie stało się symbolem pojednania francusko-niemieckiego.²⁰

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: to przez Verdun Francja pamięta Wielką Wojnę. Front przez dziesięć miesięcy prawie się nie ruszył, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 4; przy remisie z Azincourt na 46 punktach, w rozpoznawalności i w skutku, stoi niżej jako bitwa młodsza.

Pełna historia: bitwa pod Verdun ›

7 Lipsk, 1813

Gdzie

Okolice Lipska, Saksonia, Niemcy

Wojna

Wojny napoleońskie, wojna z VI koalicją

Strony

Francja Napoleona i jej sojusznicy przeciw Rosji, Prusom, Austrii i Szwecji

Siły

180 do blisko 200 tys. pod Napoleonem wobec 320 do ponad 325 tys. żołnierzy koalicji

Wynik

Zwycięstwo koalicji, 16 do 19 października 1813; około 38 tys. strat francuskich (HISTORY), około 30 tys. jeńców; łącznie ponad 100 tys. strat (WHE)

Napoleon wrócił z Rosji w grudniu 1812 roku, straciwszy blisko pół miliona ludzi, a do marca 1813 roku wystawił 150 tys. nowych żołnierzy, głównie z przymusowego poboru. Do Rosji i Prus przyłączyły się Austria i Szwecja, państwa Związku Reńskiego zaczęły się chwiać, a w październiku armie koalicji zamknęły go pod Lipskiem.²¹

HISTORY ocenia armię Napoleona na około 180 tys. wobec ponad 320 tys., World History Encyclopedia na blisko 200 tys. wobec ponad 325 tys. Pierwszy dzień, 16 października, kosztował Francuzów 25 tys., a sprzymierzonych 30 tys. ludzi; tego dnia Napoleon mianował księcia Józefa Poniatowskiego marszałkiem Francji. Nad ranem 19 października Francuzi zaczęli się wycofywać przez Elsterę. Most wysadzono za wcześnie, około 30 tys. ludzi zostało po drugiej stronie i trafiło do niewoli, a osłaniający odwrót Poniatowski, postrzelony, utonął w rzece. HISTORY liczy około 38 tys. strat francuskich, World History Encyclopedia ponad 100 tys. po obu stronach w największej bitwie w Europie przed I wojną światową.²²

Dla Francji Lipsk oznaczał utratę Niemiec. W listopadzie Związku Reńskiego już nie było, a cesarstwo francuskie nie sięgało na wschód od Renu. Potem wojna przyszła do samej Francji: przez pół roku Napoleon bronił się przed inwazją, ale w marcu 1814 roku padł Paryż, a w kwietniu cesarz abdykował i odpłynął na wygnanie na Elbę.²³

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie i skutek: wypchnęła Francuzów z Niemiec i otworzyła prostą drogę do inwazji na Francję i pierwszej abdykacji. Poza Niemcami jest mniej znana niż Waterloo, więc rozpoznawalność 4; pamięć także 4, a liczebność i straty różnią się w zależności od źródła, więc pewność źródeł 4.

Pełna historia: bitwa pod Lipskiem ›

8 Quebec, 1759

Gdzie

Równina Abrahama pod murami Quebecu, Nowa Francja (dziś miasto Quebec, Kanada)

Wojna

Wojna siedmioletnia (wojna z Francuzami i Indianami)

Strony

Francja, milicja kanadyjska i sojusznicy indiańscy (markiz de Montcalm) przeciw Wielkiej Brytanii (generał major James Wolfe)

Siły

Około 4,5 tys. Francuzów w bitwie wobec około 4 tys. Brytyjczyków, którzy wylądowali

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków, 13 września 1759; około 640 zabitych i rannych Francuzów i 650 Brytyjczyków; Quebec skapitulował 18 września

Quebec był najważniejszą francuską osadą w Ameryce Północnej. W czerwcu 1759 roku stanął pod nim James Wolfe z flotą 150 jednostek i korpusem 5 tys. żołnierzy. Miasta i okolic broniło około 13 tys. francuskich żołnierzy regularnych, milicjantów i sojuszników indiańskich pod wodzą markiza de Montcalm, osłabionych brakiem żywności, a trzymiesięczny brytyjski ostrzał niczego nie dał.²⁴

W nocy z 12 na 13 września około 4 tys. Brytyjczyków wylądowało na zachód od miasta i wspięło się po urwisku na Równinę Abrahama. Montcalm wbrew radom urodzonych w kolonii żołnierzy, którzy liczyli, że zima pozbędzie się Wolfe'a za nich, od razu zaatakował z około 4,5 tys. ludzi. Bitwa trwała zaledwie dwadzieścia minut, podaje miasto Quebec. Wolfe i Montcalm zostali śmiertelnie ranni, około 640 Francuzów i 650 Brytyjczyków padło zabitych lub rannych, a 18 września Quebec skapitulował.²⁵

W 1760 roku Francuzi wygrali jeszcze pod Sainte-Foy, ale brytyjskie statki z zaopatrzeniem dotarły do Quebecu pierwsze, we wrześniu skapitulował Montreal, a pokojem paryskim z 1763 roku Francja oddała większość swoich posiadłości w Ameryce Północnej na wschód od Missisipi. Wolter w Kandydzie, wydanym jeszcze w czasie wojny, drwił, że ta wojna toczy się o „kilka morgów śniegu”. Dla Francuzów w Kanadzie, jak pisze miasto Quebec, klęska otworzyła 200 lat życia jako mniejszość w kraju, który sami założyli.²⁶

Dlaczego to miejsce: Skutek 5 i komplet punktów za pewność źródeł: Francja straciła Kanadę i Nową Francję na zawsze. Rozstrzygnięcie ma 4, bo Francuzi wygrali jeszcze pod Sainte-Foy, a rozpoznawalność i pamięć po 4, bo Kanada pamięta tę bitwę lepiej niż Francja; przy remisie z Jeną i Auerstedt oraz z bitwą o Francję na 43 punktach, w rozpoznawalności i w skutku, stoi najwyżej jako najstarsza.

9 Jena i Auerstedt, 1806

Gdzie

Jena i Auerstedt, Turyngia, Niemcy

Wojna

Wojny napoleońskie, wojna z czwartą koalicją

Strony

Francja przeciw Prusom i Saksonii

Siły

Na obu polach około 240 tys.: pod Jeną około 96 tys. Francuzów wobec 54 tys.; pod Auerstedt korpus Davouta, około 26 tys. piechoty z kawalerią i artylerią, wobec 60 do 63 tys.

Wynik

Zwycięstwo Francuzów na obu polach, 14 października 1806; 30 do 35 tys. zabitych i rannych

26 sierpnia 1806 roku Prusy zażądały, by Napoleon do 8 października wycofał wojska za Ren. Cesarz odpowiedział marszem na północ przez Turyngię w stronę Berlina, a 13 października natknął się pod Jeną na silne siły pruskie, które wziął za główną armię.²⁷

O szóstej rano 14 października Francuzi zaatakowali z gęstej mgły. Napoleon zebrał około 96 tys. żołnierzy przeciw 54 tys. Prusaków i Sasów i rozbił ich: 11 tys. zabitych i rannych oraz 15 tys. jeńców, przy 5 tys. strat francuskich. Prawdziwa główna armia, z królem i księciem Brunszwiku, stała dalej na północy, pod Auerstedt, i tam wpadła na jeden korpus marszałka Davouta. Ponad dwukrotnie słabszy Davout utrzymał się, a potem sam uderzył; Brunszwik został śmiertelnie ranny, a Prusacy cofnęli się, tracąc około 15 tys. zabitych i rannych. Napoleon z początku nie chciał w to uwierzyć, potem nadał Davoutowi tytuł księcia Auerstedt, a jego korpusowi zaszczyt wkroczenia pierwszym do Berlina. Blücher, ostatni pruski dowódca w polu, skapitulował 6 listopada. 21 listopada w Berlinie Napoleon ogłosił blokadę kontynentalną przeciw Wielkiej Brytanii; umożliwiło ją, jak pisze Michel Kérautret, zwycięstwo, które oddało mu Hamburg, Bremę i Lubekę. W Paryżu od tej bitwy nazwano most Pont d’Iéna u stóp dzisiejszej wieży Eiffla.²⁸

Dlaczego to miejsce: Pełne noty za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: dwie bitwy jednego dnia rozbiły armię pruską, a państwo upadło w kilka tygodni. Rozpoznawalność ma 4, a pamięć tylko 3, bo Francja pamięta przede wszystkim Austerlitz. Ma 43 punkty, tyle co Quebec i bitwa o Francję, z tą samą rozpoznawalnością i skutkiem, więc rozstrzyga wiek: za Quebekiem, przed rokiem 1940.

Pełna historia: bitwa pod Jeną i Auerstedt ›

10 Bitwa o Francję, 1940

Gdzie

Francja, Belgia, Holandia i Luksemburg

Wojna

II wojna światowa, front zachodni

Strony

Francja, Wielka Brytania, Belgia i Holandia przeciw Niemcom, do których 10 czerwca dołączyły Włochy

Siły

Według HistoryNet około 3,3 mln żołnierzy po każdej stronie

Wynik

Zwycięstwo Niemiec; rozejm podpisany 22 czerwca 1940; około 1,8 mln francuskich żołnierzy w niewoli

Francja zbudowała wzdłuż granicy z Niemcami Linię Maginota i czekała na niemieckie natarcie na zachód. Gdy ruszyło 10 maja 1940 roku, atak na Niderlandy i Belgię ściągnął na północ, w głąb Belgii, główne siły francuskie i brytyjskie, w tym liczący 390 tys. ludzi Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, i właśnie o to Niemcom chodziło. Główny cios spadł jednak przez lesiste Ardeny, uważane za nie do przebycia dla dużej, szybko maszerującej armii: 13 maja niemieckie czołgi przekroczyły Mozę pod Sedanem, a tydzień później stanęły nad kanałem La Manche pod Abbeville i przecięły armie sprzymierzonych na dwoje.²⁹

Do 4 czerwca z plaż Dunkierki zabrano 338 226 żołnierzy brytyjskich i sojuszniczych. 5 czerwca Niemcy uderzyli na południe, 10 czerwca wojnę wypowiedziały Włochy, 14 czerwca padł Paryż, a 22 czerwca Francja podpisała rozejm w Compiègne. Zginęło od 50 do 90 tys. francuskich żołnierzy, według szacunku, który przytacza Nina Wardleworth, a około 1,8 mln trafiło do niewoli; Musée de l’Armée liczy niemal 1 850 000 jeńców w chwili, gdy 25 czerwca weszło w życie zawieszenie broni. 18 czerwca Charles de Gaulle wezwał przez BBC do oporu, choć, jak zaznacza muzeum, usłyszało go niewielu. 10 lipca w kasynie w Vichy 569 z 649 obecnych parlamentarzystów przyznało marszałkowi Pétainowi pełnię władzy i III Republika przestała istnieć.³⁰

Dlaczego to miejsce: Sześć tygodni, które rozbiły armię francuską i zakończyły III Republikę, dają pełne noty za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł. Francja pamięta rok 1940 raczej jako upadek niż jako bitwę, więc pamięć ma tylko 3. Ma 43 punkty, tyle co Quebec i Jena z Auerstedt, z tą samą rozpoznawalnością i skutkiem, a jako najmłodsza z trzech zajmuje wśród nich ostatnie miejsce.

11 Dien Bien Phu, 1954

Gdzie

Kotlina Dien Bien Phu, północno-zachodni Wietnam, przy granicy z Laosem

Wojna

Pierwsza wojna indochińska

Oblegający

Viet Minh pod wodzą Vo Nguyena Giapa: pięć dywizji, według francuskich danych około 35 tys. żołnierzy

Obrońcy

Garnizon Unii Francuskiej: 10,8 tys. ludzi w przededniu bitwy, łącznie około 15 tys.

Wynik

Obóz padł 7 maja 1954; 3 do 3,5 tys. zabitych i zaginionych żołnierzy Unii Francuskiej, od 10 tys. do 11 721 jeńców (źródła się różnią)

W 1953 roku Francja i jej sojusznicy utrzymywali w Indochinach ponad 450 tys. żołnierzy, a generał Henri Navarre musiał powstrzymać marsz Viet Minhu na Laos. W listopadzie zrzucił spadochroniarzy na równinę Dien Bien Phu, mającą około 17 na 8 km, jedyne miejsce w okolicy, gdzie dało się założyć bazę zaopatrywaną z powietrza. W marcu 10,8 tys. ludzi obsadzało pierścień umocnień nazwanych imionami kobiet, od Béatrice po Éliane. Wokół nich Giap skupił pięć dywizji, około 35 tys. żołnierzy; według Herodote.net zaopatrzenie doniosło mu 260 tys. tragarzy i 20 tys. rowerów.³¹

13 marca o 17.10 artyleria Viet Minhu otworzyła ogień i najpierw uderzyła w lotnisko, od którego zależało życie bazy. Bitwa trwała 57 dni. W generalnym szturmie od 5 do 7 maja padały kolejne pozycje, a 7 maja o 17.30 działa umilkły. Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych liczy około 3,5 tys. zabitych i zaginionych oraz 10,3 tys. jeńców; odpowiedź rządu na interpelację w Zgromadzeniu Narodowym podaje 11 721 wziętych do niewoli, z których wróciło tylko 3290. Garnizon stanowił zaledwie 3,3 procent sił, które Francja i sojusznicy trzymali w Indochinach, a jego upadek rozstrzygnął całą wojnę. Nazajutrz konferencja genewska zajęła się Indochinami; w lipcu podzieliła Wietnam wzdłuż 17. równoleżnika, a Francuzi odeszli.³²

Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają pełne noty, bo utrata jednej kotliny zakończyła francuską wojnę w Indochinach i francuskie rządy w tym regionie. Pamięć ma 3, a liczby zabitych i jeńców wciąż się różnią, więc pewność źródeł 4. Ma 42 punkty i tę samą rozpoznawalność co Orlean, ale wyprzedza go skutkiem.

12 Orlean, 1428 do 1429

Gdzie

Orlean nad Loarą, Francja

Wojna

Wojna stuletnia

Oblegający

Wojska angielskie i burgundzkie pod wodzą hrabiego Salisbury, potem hrabiego Suffolk; liczebność niepewna

Obrońcy

Według BritishBattles.com około 2400 żołnierzy i 3000 uzbrojonych mieszczan pod wodzą Dunois; odsiecz Joanny d’Arc

Wynik

Oblężenie zdjęte 8 maja 1429

Na mocy traktatu z Troyes z 1420 roku angielski król rościł sobie prawo do tronu Francji, a delfin Karol, wciąż niekoronowany, rządził tylko na południe od Loary, z Bourges. Orlean strzegł przeprawy przez Loarę między Paryżem a Bourges. 12 października 1428 roku obległ go hrabia Salisbury; trafiony kulą armatnią z miasta, zmarł 3 listopada, ale oblężenie trwało dalej. Anglikom nigdy nie starczyło ludzi, by otoczyć mury długie na prawie dwa kilometry, a w lutym 1429 roku francuski atak na ich konwój z zaopatrzeniem, nazwany bitwą śledziową, zakończył się klęską.³³

Joanna d’Arc przybyła 29 kwietnia 1429 roku z konwojem zaopatrzenia, gdy Burgundczycy zdążyli już opuścić oblegających. 4 maja przyłączyła się do ataku na angielski fort Saint-Loup, pomyślanego jako pozorowany, i zdobyła go; 6 maja Francuzi, według BritishBattles.com ponad 4 tys. ludzi, uderzyli na Tourelles, fort przy moście, i po dwóch dniach walki jego załoga się poddała. 8 maja Anglicy ustawili się w szyku pod murami, nikt nie wyszedł do walki, więc odmaszerowali. Oblężenie zdjęto dziewięć dni po przybyciu Joanny, a w lipcu Karol został koronowany w Reims. Orlean świętuje swoje ocalenie co roku od 29 kwietnia do 8 maja; święto ustanowiono w 1430 roku, a francuskie Ministerstwo Kultury zalicza je do najstarszych uroczystości upamiętniających w kraju.³⁴

Dlaczego to miejsce: Pamięć ma pełną notę, bo miasto świętuje swoje ocalenie od niemal sześciu stuleci, a odsiecz skierowała wojnę stuletnią ku koronacji w Reims, więc rozstrzygnięcie i skutek 4. Liczebność oblegających jest nieznana, więc pewność źródeł 4. Ma 42 punkty i tę samą rozpoznawalność co Dien Bien Phu, ale ustępuje mu skutkiem.

13 Crécy, 1346

Gdzie

Okolice Crécy-en-Ponthieu, północna Francja, na południe od Calais

Wojna

Wojna stuletnia

Strony

Filip VI Walezjusz przeciw Edwardowi III i Czarnemu Księciu

Siły

Około 20 do 35 tys. Francuzów wobec około 14 tys. Anglików (szacunki; liczby sporne)

Wynik

Zwycięstwo Anglików, 26 sierpnia 1346; zabitych Francuzów od ponad 11,5 tys. (dane EBSCO, nasza suma) do 14 tys. (WHE), Anglików od 100 do 300

Edward III wylądował w Normandii w lipcu 1346 roku i ruszył przez północną Francję, a za nim podążała armia Filipa VI. 26 sierpnia ustawił swoich ludzi pieszo w trzech hufcach pod Crécy-en-Ponthieu, ze spieszonymi rycerzami w centrum i łucznikami na skrzydłach. Liczby są sporne, ale Francuzów było znacznie więcej: Britannica podaje około 4 tys. angielskich zbrojnych i 10 tys. łuczników, razem około 14 tys., a Francuzów około 35 tys.³⁵

Pierwsi ruszyli genueńscy kusznicy Filipa i pękli, bo łuk długi strzelał mniej więcej trzy razy szybciej niż kusza. Francuscy rycerze przejechali po nich, a potem fala za falą jazdy szarżowała pod górę i za każdym razem była odpierana. Wśród poległych byli niewidomy król Czech Jan Luksemburski, książę Lotaryngii oraz hrabiowie Alençon, Flandrii i Blois; pod Filipem zabito konia, a on sam, ranny strzałą, został wyprowadzony z pola. Tradycja liczy 1542 poległych francuskich rycerzy. EBSCO podaje ponad 1500 szlachty i co najmniej 10 tys. innych zabitych przy niespełna 100 Anglikach, Britannica około 14 tys. zabitych Francuzów na 35 tys. wobec około 200 Anglików, a Rickard nawet 4 tys. szlachciców. Edward obległ potem Calais i zdobył je w 1347 roku, a miasto wciąż było angielskie, gdy wojna skończyła się w 1453 roku.³⁶

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność ma pełną notę: Crécy to najsłynniejszy dzień łuku długiego i pierwsza z wielkich klęsk Francji w wojnie stuletniej. Dało Edwardowi Calais, ale niczego więcej nie przesądziło, więc rozstrzygnięcie tylko 3. Ma 41 punktów, tyle co Sedan i Blenheim, i wyprzedza oba rozpoznawalnością.

Pełna historia: bitwa pod Crécy ›

14 Sedan, 1870

Gdzie

Sedan nad Mozą, francuskie Ardeny

Wojna

Wojna francusko-pruska

Strony

Francuska Armia z Châlons (Mac-Mahon, z Napoleonem III) przeciw armiom niemieckim Moltkego (Prusy i sojusznicy)

Siły

120 do 130 tys. Francuzów z 400 do 600 działami wobec 200 do 240 tys. Niemców z 800 działami

Wynik

Zwycięstwo Niemiec, 1 do 2 września 1870; Napoleon III w niewoli; skapitulowało 83 tys. Francuzów, w sumie do niewoli trafiło ok. 100 tys.

W kilka tygodni po wypowiedzeniu wojny Prusom w lipcu 1870 roku Francja przegrała bitwy graniczne, a armia Bazaine’a dała się zamknąć w Metzu. Armia z Châlons marszałka Mac-Mahona, a z nią sam Napoleon III, ruszyła Metzowi na odsiecz, ale Moltke zawrócił ku północy, by ją przechwycić, i po porażce pod Beaumont 30 sierpnia Francuzi cofnęli się do twierdzy Sedan: 120 do 130 tys. ludzi z 400 do 600 działami. 31 sierpnia Niemcy, według Fondation Napoléon 200 tys., według Larousse’a 240 tys., obsadzili okoliczne wzgórza.³⁷

1 września Francuzi zmienili trzech dowódców: ranny został Mac-Mahon, Ducrot kazał się wycofywać, a Wimpffen, przybyły dzień wcześniej z Paryża, przejął dowództwo i odwołał ten rozkaz. W Bazeilles broniła się piechota morska, a Francja pamięta ten opór jako „Ostatnie naboje”; na płaskowyżu Illy strzelcy afrykańscy Margueritte’a raz po raz szarżowali, by rozerwać pierścień, a patrzący na nich król Wilhelm miał zawołać: „Ach, cóż za dzielni ludzie!”. 2 września skapitulowało 83 tys. żołnierzy, nie licząc ponad 17 tys. zabitych i rannych oraz 21 tys. wziętych do niewoli w walce, a cesarz był jeńcem. Dwa dni później Paryż ogłosił republikę. 18 stycznia 1871 roku w Wersalu obwołano króla Prus cesarzem Niemiec, a Francja straciła Alzację i część Lotaryngii.³⁸

Dlaczego to miejsce: Skutek ma pełną notę: cesarz w niewoli, koniec II Cesarstwa w dwa dni i Cesarstwo Niemieckie ogłoszone w Wersalu. Nowa republika walczyła dalej do 1871 roku, więc rozstrzygnięcie 4, a Francja pamięta rok 1870 bardziej przez oblężenie Paryża i utracone prowincje niż przez Sedan, więc pamięć 3. Ma 41 punktów, tyle co Crécy i Blenheim; ustępuje Crécy rozpoznawalnością, a wyprzedza Blenheim skutkiem.

15 Blenheim, 1704

Gdzie

Blindheim (Blenheim) i Höchstädt nad Dunajem, Bawaria, Niemcy

Wojna

Wojna o sukcesję hiszpańską

Strony

Francja i Bawaria (Tallard, Marsin i elektor bawarski) przeciw Anglii, Republice Zjednoczonych Prowincji i Cesarstwu (Marlborough i książę Eugeniusz)

Siły

56 do ponad 60 tys. Francuzów i Bawarczyków wobec 52 do 56 tys. sprzymierzonych (źródła się różnią)

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych, 13 sierpnia 1704; 13 do 14 tys. Francuzów i Bawarczyków w niewoli, wśród nich marszałek Tallard

Ludwik XIV osadził na tronie Hiszpanii swego wnuka Filipa Andegaweńskiego, a w 1704 roku jego armie i bawarscy sojusznicy zagrażali już Wiedniowi; jeden cios w to miejsce, rachował król, rozbije wymierzoną w niego Wielką Koalicję. Tymczasem Marlborough przeszedł z Niderlandów nad Dunaj i połączył się z księciem Eugeniuszem Sabaudzkim. 13 sierpnia uderzyli na armię marszałka Tallarda wokół wsi Blindheim, którą Anglicy nazwali Blenheim; Francuzi nazywają tę bitwę od pobliskiego miasta Höchstädt.³⁹

Szturmy Marlborougha na Blenheim wciągnęły do wsi odwody Tallarda i osłabiły jego centrum, a Eugeniusz związał walką Marsina i elektora na drugim skrzydle. Potem jazda sprzymierzonych przełamała centrum. Ludzi Tallarda zepchnięto nad Dunaj, gdzie ponad 3 tys. utonęło, sam Tallard dostał się do niewoli, a piechota stłoczona w Blenheim się poddała. Straty liczy się różnie: od 18 tys. Francuzów i Bawarczyków wyeliminowanych z walki i 13 tys. jeńców według Universalis do co najmniej 20 tys. zabitych i rannych oraz 14 tys. jeńców według National Army Museum, przy około 12 tys. zabitych i rannych po stronie sprzymierzonych. Universalis nazywa ją pierwszą wielką klęską armii Ludwika XIV od ponad pięćdziesięciu lat, a muzeum pisze, że obaliła mit francuskiej niezwyciężoności; Bawaria wypadła z wojny, a Francja odtąd się broniła. Mimo to Ludwik utrzymał Hiszpanię dla wnuka: w Utrechcie w 1713 roku uznano Filipa V za króla Hiszpanii, choć musiał zrzec się praw do korony francuskiej.⁴⁰

Dlaczego to miejsce: Pewność źródeł ma pełną notę, a pozostałe kryteria po 4: Blenheim przerwało długą passę zwycięstw Ludwika XIV, ale król i tak zdobył Hiszpanię dla wnuka. Ma 41 punktów, tyle co Abukir, z tą samą rozpoznawalnością i skutkiem, i jako bitwa starsza zajmuje ostatnie miejsce w piętnastce.