Kto wygrał bitwę nad Jarmukiem?
W sierpniu 636 roku, w walkach, które według tradycji trwały sześć dni, nad rzeką Jarmuk na skraju Syrii, arabska armia kalifatu Raszidun pod wodzą Chalida ibn al-Walida zniszczyła główną bizantyjską armię polową. Szybcy i dobrze dowodzeni jeźdźcy Chalida wyczerpali liczniejsze siły bizantyjskie i, wedle bizantyjskiego kronikarza Teofanesa wsparci wiatrem, który niósł kurz w twarze Bizantyjczyków, rozbili je doszczętnie. Zwycięstwo zakończyło stulecia rzymskich rządów w Syrii i otworzyło Lewant dla wczesnych podbojów muzułmańskich.2
To rozstrzygająca bitwa, o której większość ludzi nigdy nie słyszała. Na zakurzonym płaskowyżu nad rzecznym wąwozem wschodnie Cesarstwo Rzymskie straciło Syrię, świat perski i rzymski zaczęły ustępować nowemu, a mapa Bliskiego Wschodu została przerysowana na całe stulecia.3
Nowa potęga z Arabii
W latach trzydziestych VII wieku armie nowego kalifatu Raszidun wylały się z Arabii na ziemie dwóch wielkich imperiów epoki, bizantyjskiego Rzymu i sasanidzkiej Persji, obu wyczerpanych długą wojną między sobą. Zaledwie kilka lat wcześniej cesarz Herakliusz pokonał Persję, a w 630 roku osobiście zwrócił Jerozolimie Krzyż Święty, zagrabiony przez Persów w 614 roku. Zwycięstwo kosztowało cesarstwo bardzo wiele, a arabski atak spadł na prowincje, które ledwie zdążono odzyskać.4 › Bitwa pod Niniwą, 627
Arabscy dowódcy działali szybko. Chalid ibn al-Walid, wysłany najpierw przeciw perskiemu Irakowi, przeprowadził swoich ludzi przez pustynię do Syrii, z wielbłądami niosącymi wodę, a Arabowie rozbili duże siły bizantyjskie pod Adżnadajn w 634 roku. Damaszek poddał się w 635 roku według al-Baladuriego, który datuje jego zdobycie na miesiąc radżab 14 roku hidżry; Bizantyjczycy przegrali znowu w Palestynie pod Fahl (Pellą), a na początku 636 roku padła Emesa, dzisiejszy Hims. Nowy kalif Umar formalnie odebrał Chalidowi naczelne dowództwo w Syrii i powierzył je Abu Ubajdzie ibn al-Dżarrahowi, ale według Britanniki Chalid pozostał faktycznym przywódcą sił arabskich walczących z Bizancjum.5
Herakliusz zbiera armię
Herakliusz, kierujący kampanią z Antiochii w północnej Syrii, zebrał największą armię, jaką zdołał, by raz na zawsze wyprzeć Arabów. Złożyli się na nią Grecy, Ormianie, Słowianie i inne kontyngenty, a także chrześcijańscy Arabowie Ghassanidzi pod wodzą króla Dżabali ibn al-Ajhama, który prowadził straż przednią. Dowódcą w polu był ormiański generał Wahan, a obok niego stał cesarski skarbnik Teodor. Sam cesarz, inaczej niż w wojnach z Persją, nie wyruszył na pole bitwy.6
Wobec takiej siły arabskie armie, rozproszone w co najmniej czterech oddzielnych zgrupowaniach, cofnęły się. Opuściły Damaszek i zebrały się na południe od Jarmuku, gdzie dotarły do nich posiłki z Medyny. Britannica przypisuje Chalidowi przekonanie rady wojennej, by połączyć całe wojsko w jednym miejscu. Rozmowy między stronami ciągnęły się, według jednej relacji nawet około trzech miesięcy, a Herakliusz na próżno czekał na pomoc nowych sojuszników, Persów.7
Dwie armie na płaskowyżu
Obie armie stały naprzeciw siebie przez wiele dni na płaskowyżu nad Jarmukiem, rzeką płynącą w głębokich wąwozach, które mogły uwięzić pobitą armię. Siły bizantyjskie były liczniejsze i mieszane, z kontyngentami greckimi, ormiańskimi i chrześcijańsko-arabskimi; armia arabska była mniejsza, ale zjednoczona i bardzo ruchliwa. Formalnie dowodził nią Abu Ubajda, lecz walką kierował Chalid ibn al-Walid, najzdolniejszy arabski wódz, który zebrał najlepszych jeźdźców w ruchomy odwód, gotowy do rzucenia tam, gdzie linia się uginała.8
Za arabską linią stał obóz, w którym były także kobiety. Al-Baladuri zapisał, że muzułmanki brały udział w bitwie, a wśród nich Hind, matka przyszłego kalifa Muawiji, która zagrzewała mężczyzn do walki.9
Sześć dni nad rzeką
Walki toczyły się według powtarzającego się wzoru. Przez pierwsze dni Bizantyjczycy nacierali dużymi siłami i nieraz wdarli się w arabską linię; skrzydła arabskie cofały się aż do obozu, gdzie, jak głosi tradycja, kobiety zawstydzały uciekających i zawracały ich do boju. Za każdym razem Chalid wprowadzał w wyłom odwód jazdy i przywracał linię. Po czterech takich dniach Bizantyjczycy wyczerpali siły. Piątego dnia Wahan miał podjąć rozmowy, ale Chalid odmówił.10
Czas działał na niekorzyść cesarstwa. Herakliusz zamierzał działać ostrożnie i wyczerpywać Arabów drobnymi starciami, gdy dyplomaci rozmawiali, a perscy sojusznicy nadciągali, ale Persowie nie przybyli. Jak zauważa Britannica, jego armia składała się w dużej mierze z chrześcijańskich Arabów, Ormian i innych oddziałów posiłkowych, a z każdym tygodniem wielu z nich dezerterowało. Arabowie, wzmocnieni posiłkami z Medyny i zjednoczeni pod jednym skutecznym dowódcą, rośli w siłę, a bizantyjska armia słabła.11
Burza i pogrom
Po dniach ataków i kontrataków decydujący cios padł ostatniego dnia. Według Teofanesa południowy wiatr ciskał kurz w twarze Bizantyjczyków, a Chalid rzucił zebraną jazdę na ich skrzydło i tyły, odcinając od drogi odwrotu. Przyparta do wąwozów wielka armia bizantyjska załamała się i została zniszczona, a wiele tysięcy ludzi zginęło w pogromie i w jarach za jej plecami.12
Al-Baladuri twierdzi nawet, że Bizantyjczycy przykuli się do siebie łańcuchami, by nikt nie mógł liczyć na ucieczkę. Wielu uciekających spadło w przepaść albo utonęło w rzece. Dżabala i wielu chrześcijańskich Arabów jeszcze w czasie bitwy przeszło na drugą stronę albo się wymknęło, a Wahan zginął lub, według innej wersji, wstąpił do klasztoru.13
Pożegnanie z Syrią
Jarmuk rozbił potęgę Bizancjum w Lewancie. Damaszek i inne miasta padły na dobre, Jerozolima poddała się w ciągu kilku lat, a cesarstwo cofnęło się za góry Anatolii. Al-Baladuri opowiada, że Herakliusz na wieść o zagładzie armii opuścił Antiochię i ruszył do Konstantynopola, a przekraczając górską przełęcz, odwrócił się i powiedział, że żegna Syrię, kraj, który okaże się wspaniały dla wroga, mając na myśli jej bogate pastwiska.14
Britannica umieszcza kapitulację Jerozolimy w następnym roku i pisze, że od tej pory Herakliusz musiał skupić się na obronie Anatolii i Egiptu. Wkrótce padł także Egipt. Mniej więcej w tym samym czasie, w 636 lub 637 roku, armie arabskie odniosły podobne zwycięstwo nad sasanidzką Persją pod al-Kadisijją. Bitwa należała do najbardziej brzemiennych w skutki w dziejach, otwierając cały Bliski Wschód na zdumiewająco szybką ekspansję islamu.15 › Bitwa pod Tours, 732
Chalid nie cieszył się długo triumfem. Umar wkrótce odsunął go od dowództwa, a on sam zmarł w 642 roku; tradycja umieszcza jego grób w Himsie, gdzie stoi dziś meczet jego imienia. Britannica nazywa Jarmuk największym zwycięstwem Chalida i ważnym czynnikiem, który dał młodemu kalifatowi przewagę nad Cesarstwem Bizantyjskim w znacznej części regionu.16 › Upadek Konstantynopola, 1453
Ilu walczyło i kiedy?
Liczby to najbardziej niepewna część tej historii. Al-Baladuri pisze, że Herakliusz zebrał około 200 tysięcy ludzi przeciw 24 tysiącom muzułmanów, i mówi o mniej więcej 70 tysiącach zabitych Bizantyjczyków. Współczesne szacunki są znacznie niższe: Walter Kaegi ocenia armię bizantyjską na 15 do 20 tysięcy, John Haldon na około 20 tysięcy, nazywając to zgadywaniem, a najwyżej szacujący Fred Donner na około 100 tysięcy. Britannica wymienia straty rzędu 40 tysięcy po stronie bizantyjskiej i 5 tysięcy po arabskiej.17
Niepewna jest też data. Al-Baladuri umieszcza bitwę w miesiącu radżab 15 roku kalendarza muzułmańskiego, który przypadł na sierpień 636 roku. Streszczenie bitwy w Britannice mówi, że walki zaczęły się 20 sierpnia i trwały sześć dni, a biogram Chalida datuje zagładę armii bizantyjskiej na 20 sierpnia. Daty z tego okresu podaje się według kalendarza juliańskiego.18
