Jakie były największe bitwy cesarstwa bizantyjskiego?
W naszym rankingu największą bitwą cesarstwa bizantyjskiego jest upadek Konstantynopola w 1453 roku, który położył kres samemu cesarstwu. Drugi jest Manzikert (1071), trzecie złupienie Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku, a dalej Jarmuk (636) i Kleidion (1014). Piętnaście pozycji obejmuje lata od Ad Decimum w 533 roku do 1453 roku, zwycięstwa i klęski.1
Przez ponad tysiąc lat Cesarstwo Wschodniorzymskie, które historycy nazywają bizantyńskim, walczyło na wszystkich granicach, a jego stolicę oblegano raz po raz. Ten przewodnik szereguje piętnaście największych bitew i oblężeń od podziału cesarstwa w 395 roku do upadku Konstantynopola w 1453 roku: zwycięstwa, które je ocaliły, i klęski, które je powaliły. Oblężenia stolicy liczą się w pełni, bo z losem Konstantynopola wiązał się los całego państwa. Kolejność wynika z punktów, nie z dat, a jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy, wyjaśniamy zaraz po liście, razem ze słynnymi bitwami, którym zabrakło niewiele.2
1 Upadek Konstantynopola, 1453
- Gdzie
- Konstantynopol (dziś Stambuł), stolica cesarstwa
- Wojna
- Podbój Cesarstwa Bizantyńskiego przez Turków osmańskich
- Oblegający
- Sułtan Mehmed II: 60 do 80 tysięcy według współczesnych szacunków; 150 do 200 tysięcy w dawnych relacjach
- Obrońcy
- Cesarz Konstantyn XI: według Sfrantzesa 4773 Greków i około 200 cudzoziemców, w innych przekazach około 7 tysięcy ludzi
- Wynik
- Miasto zdobyte szturmem 29 maja 1453; koniec cesarstwa
Pod koniec swoich dziejów cesarstwo, które kiedyś władało wschodnim Morzem Śródziemnym, było niewiele więcej niż jednym miastem za murami Teodozjusza, potrójną linią umocnień długą na około 6,5 kilometra. Sułtan Mehmed II zaczął oblężenie 6 kwietnia 1453 roku. Współcześni historycy szacują jego armię na 60 do 80 tysięcy ludzi; Fundacja Świata Helleńskiego podaje około 150 tysięcy, a naoczny świadek Jerzy Sfrantzes pisał o 200 tysiącach. Sfrantzes policzył też obrońców: 4773 Greków i około 200 cudzoziemców. Inne przekazy dochodzą do około 7 tysięcy, w tym około 2 tysięcy obcych, a wsparło ich jeszcze 700 Genueńczyków Giovanniego Giustinianiego. Wszystkie te liczby są sporne.3
Na mury Mehmed miał proch. Węgierski ludwisarz Urban najpierw zaproponował swoje działa Konstantynowi XI, ale cesarza nie było stać; sułtan dał mu czterokrotność ceny. Około 70 tureckich okrętów przeciągnięto lądem na wozach zaprzężonych w woły i spuszczono do Złotego Rogu. O świcie 29 maja, po tygodniach ostrzału, ruszył szturm. Janczarzy weszli na mury przez małą furtkę Kerkoporta, którą ktoś zostawił otwartą, a Konstantyn XI zginął w walce, najpewniej przy Bramie św. Romana. Miasto grabiono przez trzy dni i trzy noce; jak napisał jeden z Bizantyjczyków, wszystko rozstrzygnęły działa. Turcja do dziś obchodzi 29 maja rocznicę zdobycia miasta i pamięta sułtana jako Fatiha, Zdobywcę.4
Dlaczego to miejsce: Numer 1, bo to jedyna bitwa na liście z kompletem punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: położyła kres samemu cesarstwu. Tylko pewność źródeł kończy się na 4, bo liczebność armii Mehmeda znamy ze współczesnych szacunków, sprzecznych z dużo wyższymi liczbami kronikarzy.
2 Manzikert, 1071
- Gdzie
- Pod twierdzą Manzikert w bizantyjskiej Armenii, dziś wschodnia Turcja
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-seldżuckie
- Strony
- Cesarz Roman IV Diogenes przeciw sułtanowi Seldżuków Alp Arslanowi
- Siły
- Dla żadnej ze stron nie zachowały się wiarygodne liczby (Britannica); część armii bizantyjskiej odeszła przed bitwą i nie walczyła
- Wynik
- Zwycięstwo Seldżuków; cesarz w niewoli, uwolniony po około tygodniu
W 1071 roku Roman IV Diogenes ruszył na wschód z wielką armią poborowych i najemników, by odbić graniczne twierdze zajęte przez Turków. Jak zauważa Britannica, dla żadnej z armii nie zachowały się wiarygodne liczby, choć część sił bizantyjskich w ogóle nie walczyła: Paul Markham na łamach De Re Militari ocenia, że około 20 tysięcy ludzi odeszło przed bitwą z Tarchaneiotesem.5
Pod koniec sierpnia konni łucznicy sułtana Alp Arslana cofali się przed Bizantyjczykami i razili ich skrzydła. Gdy Roman zawrócił do obozu, odwód jego rywala Andronika Dukasa, zamiast przyjść mu z pomocą, zszedł z pola; szyki pękły, a ranny Roman dostał się do niewoli. Mit i fakt: armii nie wybito. Markham ocenia straty bizantyjskie na nie więcej niż około 8 tysięcy, a większość oddziałów już po kilku miesiącach walczyła gdzie indziej. Roman spędził w obozie sułtana mniej więcej tydzień i odzyskał wolność za obietnicę okupu. Prawdziwa klęska przyszła później. Dukas dokonał zamachu stanu, Romana obalono i oślepiono, a w wojnach domowych, które nastąpiły, Turcy weszli w powstałą w Anatolii próżnię.6
Dlaczego to miejsce: Najsłynniejsza bizantyńska bitwa w polu, z kompletem punktów za rozpoznawalność i skutek, bo wojny domowe, które po niej wybuchły, otworzyły Turkom Anatolię. Cesarz po tygodniu był wolny, a większość armii uszła, więc rozstrzygnięcie ma 4 punkty; przy pamięci i pewności źródeł także po 4 remisuje ze złupieniem miasta w 1204 roku i wygrywa rozpoznawalnością.
3 Złupienie Konstantynopola, 1204
- Gdzie
- Konstantynopol
- Wojna
- Czwarta krucjata
- Oblegający
- Krzyżowcy i Wenecjanie: według jednego szacunku około 4500 rycerzy, do 14 tysięcy piechoty i 20 do 30 tysięcy Wenecjan
- Obrońcy
- Cesarz Aleksy V Dukas; liczebność nieznana
- Wynik
- Miasto zdobyte 12 kwietnia 1204; trzy dni grabieży; rządy łacinników do 1261
Czwarta krucjata, ogłoszona przez papieża Innocentego III w 1202 roku, miała iść do Ziemi Świętej. Krzyżowcy nie mieli 85 tysięcy srebrnych grzywien, których Wenecja żądała za flotę, więc zapłacili w naturze: w listopadzie 1202 roku złupili dla Wenecjan chrześcijańskie miasto Zadar, za co papież ich ekskomunikował. Potem, 24 czerwca 1203 roku, stanęli pod Konstantynopolem, by osadzić na tronie księcia Aleksego IV, ale ten nie zdołał zapłacić obiecanych pieniędzy i obalił go Aleksy V Dukas. World History Encyclopedia ocenia armię krucjaty na około 4500 rycerzy z giermkami, do 14 tysięcy piechoty i 20 do 30 tysięcy Wenecjan.7
12 kwietnia 1204 roku weneckie okręty uderzyły w mury od strony portu, a Frankowie wyłamali jedną z bram i miasto padło. Potem przez trzy dni trwała grabież. Bizantyński świadek Niketas Choniates pisał o Ciele i Krwi Chrystusa rozlanych na ziemię i o nierządnicy, która w Hagii Sofii śpiewała i tańczyła na tronie patriarchy. Baldwin z Flandrii został koronowany na cesarza w Hagii Sofii, a greckie cesarstwo przetrwało na wygnaniu w Nicei, dopóki jego wojska nie odbiły miasta w 1261 roku. W 2001 roku papież Jan Paweł II mówił w Atenach o „katastrofalnym złupieniu” miasta i o „głębokim żalu” katolików, że napastnikami byli chrześcijanie łacińscy.8
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5 punktów, bo podzieliło cesarstwo na państwa łacińskie i greckie na 57 lat (według naszego rachunku od 1204 do 1261), a naoczni świadkowie po obu stronach, Choniates, Villehardouin i Robert de Clari, dają pewność źródeł 5. Jest mniej znane niż Manzikert, więc w remisie ustępuje mu rozpoznawalnością.9
4 Jarmuk, 636
- Gdzie
- Dolina rzeki Jarmuk, na dzisiejszej granicy Syrii i Jordanii
- Wojna
- Arabski podbój bizantyńskiej Syrii
- Strony
- Kalifat Prawych (Chalid ibn al-Walid, Abu Ubajda) przeciw Cesarstwu Bizantyńskiemu (Wahan)
- Siły
- 20 do 25 tysięcy Arabów wobec 15 do 100 tysięcy Bizantyjczyków według współczesnych szacunków (sporne)
- Wynik
- Bizantyńska armia polowa rozbita; Syria stracona na zawsze
W ciągu kilku lat od śmierci Mahometa w 632 roku armie młodego kalifatu zajęły Damaszek i większą część Syrii. Herakliusz zebrał w Antiochii wielką armię Greków, Ormian, Słowian i chrześcijańskich Arabów pod wodzą ormiańskiego generała Wahana, by ich wyprzeć. Muzułmańscy dowódcy cofnęli się nad rzekę Jarmuk i oddali dowództwo Chalidowi ibn al-Walidowi.10
Według tradycji walki trwały sześć dni, od 15 do 20 sierpnia 636 roku. Bizantyjczycy dwa razy zepchnęli arabskie skrzydła aż do obozów, gdzie, jak piszą kronikarze, kobiety zawstydzały mężczyzn i zawracały ich do walki. Przed ostatnim dniem Chalid wysłał jeźdźców, by zajęli jedyny most na Wadi Ruqqad; potem jego jazda obeszła lewe skrzydło Bizantyjczyków, a uwięzioną armię wycięto, wielu utonęło w rzece albo zginęło, spadając ze stromych zboczy.11
Ilu było walczących, nikt nie wie. Fred Donner szacował Bizantyjczyków na około 100 tysięcy, Walter Kaegi na 15 do 20 tysięcy, a World History Encyclopedia na około 40 tysięcy wobec 20 do 25 tysięcy muzułmanów. Źródła arabskie spisano od końca VIII wieku, a ich autorzy słynęli z zawyżania liczebności wroga. Pewny jest wynik: Syria przepadła na zawsze, Jerozolima poddała się w 637 roku, a wkrótce przyszła kolej na Egipt.12
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie i skutek mają po 5 punktów, bo bitwa zniszczyła armię polową w Syrii, przesądziła o utracie prowincji i otworzyła Lewant dla podbojów arabskich; późne źródła arabskie i współczesne szacunki od około 15 do 100 tysięcy Bizantyjczyków dają pewności źródeł tylko 3. Ma tyle samo punktów co Kleidion, przy tej samej rozpoznawalności i tym samym skutku, i wyprzedza go jako bitwa starsza.13
5 Kleidion, 1014
- Gdzie
- Ufortyfikowana przełęcz w górach Biełasica, koło wsi Klucz w dzisiejszej Bułgarii
- Wojna
- Bizantyński podbój Bułgarii
- Strony
- Cesarz Bazyli II przeciw carowi Samuelowi
- Siły
- Brak wiarygodnych liczb; podobno ponad 15 tysięcy Bułgarów wzięto do niewoli
- Wynik
- Zwycięstwo bizantyńskie; Bułgaria wcielona do 1018
Bazyli II walczył z carem Samuelem przez większą część panowania, a jego pierwsza wyprawa skończyła się klęską przy Bramie Trajana w 986 roku. 29 lipca 1014 roku armia bułgarska broniła ufortyfikowanej przełęczy w górach Biełasica, koło dzisiejszej wsi Klucz, gdy Bazyli i jego wódz Nicefor Ksyfiasz obeszli ją i uderzyli od tyłu. World History Encyclopedia mówi o ponad 15 tysiącach jeńców.14
Jan Skylitzes, który pisał około 1090 roku, przekazuje, że cesarz „podobno” oślepił około 15 tysięcy jeńców, zostawiając jedno oko co setnemu, by poprowadził resztę do domu, a Samuel na ich widok dostał ataku serca i zmarł 6 października. Mit i fakt: Georgios Theotokis nazywa tę liczbę z pewnością przesadzoną, a Paul Stephenson wątpi w nią, bo Bułgarzy jeszcze potem wystawiali duże armie; nawet przydomek Bułgarobójca pojawia się dopiero w XII wieku. Kleidion nie zakończył wojny od razu. Potrzeba było jeszcze czterech lat walk i rokowań, zanim w 1018 roku Bazyli wkroczył do Serdiki, a ziemie bułgarskie weszły w skład cesarstwa. Później bitwa zyskała drugie życie: Bazyli stał się symbolem greckiego ruchu narodowego, a w sporze o Macedonię zwycięstwo to urosło do jednego z centralnych punktów greckiej historii narodowej.15
Dlaczego to miejsce: Skutek ma 5 punktów, bo bitwa doprowadziła do upadku pierwszego państwa bułgarskiego, ale Bułgaria walczyła do 1018 roku, więc rozstrzygnięcie ma 4, a słynne oślepienie znamy od Skylitzesa, piszącego jakieś 75 lat później, więc pewność źródeł ma 3. Ma tyle samo punktów co Jarmuk, przy tej samej rozpoznawalności i tym samym skutku, i ustępuje mu jako bitwa młodsza.
6 Arabskie oblężenie Konstantynopola, 717 do 718
- Gdzie
- Konstantynopol i Bosfor
- Wojna
- Wojny arabsko-bizantyńskie
- Oblegający
- Maslama ibn Abd al-Malik: według Teofanesa 1800 okrętów; według współczesnych opracowań około 80 tysięcy ludzi na lądzie
- Obrońcy
- Cesarz Leon III; liczebność nieznana
- Wynik
- Oblężenie zwinięte 15 sierpnia 718; flota arabska stracona
W 717 roku brat kalifa Maslama przeprawił się do Tracji i 15 sierpnia obległ Konstantynopol, otaczając mur lądowy rowem i przedpiersiem z kamieni układanych na sucho. 1 września nadpłynęła flota; Teofanes, który pisał mniej więcej sto lat później, liczy ją na 1800 okrętów. Teofanes nie podaje liczebności armii lądowej; 80 tysięcy ludzi i drugie tyle na statkach w opracowaniu EBSCO nie ma średniowiecznego źródła, a Byzantine World zauważa, że historycy traktują największe z tych liczb sceptycznie.16
Gdy flota ruszyła w górę Bosforu, cesarz Leon III wysłał przeciw niej brandery, a ogień grecki zamienił czołowe okręty w płonące wraki. Potem przyszła jedna z najcięższych zim w pamięci ludzi: śnieg leżał przez sto dni, a oblegający jedli konie i wielbłądy, podczas gdy w obozie szerzyły się choroby. Wiosną nadpłynęły dwie nowe floty, z Egiptu i z Afryki; ich egipskie załogi zbiegły do miasta i zdradziły Leonowi, gdzie stoją okręty, więc i te spłonęły. Bułgarzy chana Terwela uderzyli na Arabów od tyłu; według Teofanesa zabili 22 tysiące ludzi. 15 sierpnia 718 roku Maslamę odwołano, a w drodze powrotnej flotę zniszczył sztorm; do domu wróciło podobno tylko pięć galer.17
Dlaczego to miejsce: Leon III, ogień grecki, sroga zima i pomoc Bułgarów zniszczyły armię i flotę Maslamy, ocalając stolicę, a z nią całe cesarstwo, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 5 punktów. Liczby, jak 1800 okrętów Teofanesa, pochodzą od kronikarzy piszących sto lat później, więc pewność źródeł ma 3, a oblężenie znają głównie czytelnicy historii Bizancjum, więc rozpoznawalność i pamięć mają po 3.
7 Oblężenie Konstantynopola przez Awarów, 626
- Gdzie
- Konstantynopol i Bosfor
- Wojna
- Wojna bizantyńsko-perska 602 do 628
- Oblegający
- Kagan awarski ze Słowianami i Bułgarami, w różnych przekazach 80 do 150 tysięcy; armia perska Szahrbaraza pod Chalcedonem
- Obrońcy
- Około 12 tysięcy ludzi pod wodzą magistra Bonusa i patriarchy Sergiusza
- Wynik
- Oblężenie zwinięte w sierpniu 626
W 626 roku Herakliusz walczył głęboko na ziemiach perskich, gdy wrogowie uderzyli na jego stolicę. Kagan awarski ze Słowianami i Bułgarami podszedł pod mury lądowe, a jego straż przednia stanęła pod nimi 29 czerwca; tymczasem armia perska Szahrbaraza rozbiła obóz po drugiej stronie Bosforu, pod Chalcedonem. Herakliusz odesłał do stolicy trzecią część wojska, ale główne siły zatrzymał w Azji, a obronę zostawił magistrowi Bonusowi i patriarsze Sergiuszowi, który obnosił po murach ikonę Bogurodzicy. Liczby są niepewne: World History Encyclopedia podaje 80 tysięcy napastników, a Sztab Generalny Armii Greckiej 150 tysięcy Awarów wobec 12 tysięcy obrońców.18
Szturm załamał się na lądzie i na wodzie. Słowianie chcieli uderzyć od strony morza w łodziach dłubankach; Bonus kazał rozpalić ognie, które sprowokowały ich do przedwczesnego ataku, i bizantyńskie okręty zniszczyły łodzie, tak jak zatopiły te, które przewoziły perskich żołnierzy spod Chalcedonu. Bez zapasów kagan w sierpniu zwinął oblężenie i odszedł, a za nim Szahrbaraz. Tradycja prawosławna przypisuje ocalenie Bogurodzicy: patriarcha i lud zaśpiewali w podzięce Akatyst w cerkwi na Blachernach, a hymn, nazwany „niesiedzącym”, bo śpiewa się go na stojąco, rozbrzmiewa do dziś w sobotę piątego tygodnia Wielkiego Postu. Samo święto, jak zaznacza Orthochristian, ustanowiono w IX wieku na pamiątkę wszystkich ocaleń miasta.19
Dlaczego to miejsce: Utrzymanie stolicy pod nieobecność Herakliusza ocaliło cesarstwo do jego zwycięstwa pod Niniwą, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 5 punktów, a Akatyst trzyma je w pamięci prawosławnych, więc pamięć ma 4. Poza tą tradycją oblężenie jest mało znane, więc rozpoznawalność ma 2, a liczebność wojsk znamy z kronik, więc pewność źródeł ma 3.
8 Niniwa, 627
- Gdzie
- Równina na zachód od Wielkiego Zabu, koło ruin Niniwy, przy dzisiejszym Mosulu w północnym Iraku
- Wojna
- Wojna bizantyńsko-perska 602 do 628
- Strony
- Cesarz Herakliusz przeciw perskiemu wodzowi Rahzadowi
- Siły
- Nieznane; Teofanes podaje tylko 50 poległych Bizantyjczyków
- Wynik
- Zwycięstwo bizantyńskie; Rahzad zabity; Chosrow II obalony w 628
Po latach klęsk Herakliusz sam przeniósł wojnę do Persji. Pod koniec 627 roku przekroczył Wielki Zab i rozbił obóz koło ruin Niniwy, a za nim podążał perski wódz Rahzad. 12 grudnia, jak pisze Teofanes, doszło do bitwy, która trwała od świtu do jedenastej godziny; World History Encyclopedia mówi o jedenastogodzinnym boju. Herakliusz wyjechał przed swoich żołnierzy i podobno zabił Rahzada w pojedynku, który bizantyńscy propagandyści porównywali potem do walki Dawida z Goliatem. Mit i fakt: pojedynek jest przekazem, nie pewnikiem, podobnie jak twierdzenie Teofanesa, że poległa większość perskiej armii, a Rzymian zginęło tylko 50.20
Herakliusz poszedł dalej i złupił pałac Chosrowa II w Dastagirdzie. Król perski uciekł, a w nocy z 23 na 24 lutego 628 roku jego syn Kawad II został ogłoszony królem. Pokój z 628 roku oddał Bizancjum zajęte prowincje i relikwię Krzyża Świętego. Triumf był krótki. Oba imperia były wyczerpane, a w ciągu dziesięciu lat Arabowie zwyciężyli nad Jarmukiem i zajęli Syrię, a z nią ziemie, które Herakliusz dopiero co odzyskał.21
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnięcie ma 5 punktów, bo zwycięstwo obaliło Chosrowa II i przyniosło pokój, który oddał wszystkie utracone prowincje; oba imperia zostały jednak wyczerpane, a Arabowie w ciągu dekady zabrali odzyskane ziemie, więc skutek ma 4, a bitwę znamy głównie od Teofanesa, piszącego blisko dwa stulecia później, więc pewność źródeł ma 3.
9 Pliska, 811
- Gdzie
- Przełęcz w Starej Płaninie, najpewniej przełęcz Wyrbica, Bułgaria
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-bułgarskie
- Strony
- Chan Krum przeciw cesarzowi Nikeforowi I
- Siły
- Nieznane; baza Byzantine Battles daje cesarzowi 80 tys. ludzi, czego nie udało nam się potwierdzić
- Wynik
- Armia bizantyjska rozbita, cesarz zabity
Nikefor I złupił bułgarską stolicę Pliskę już w 810 roku, a w 811 wrócił, by dokończyć dzieła. W lipcu jego armia zdobyła i spaliła miasto, a gdy żołnierze plądrowali, chan Krum zebrał wszystkich, kogo mógł, także kobiety i awarskich najemników, i obsadził górskie przełęcze, którymi Bizantyjczycy musieli wracać.22
Wojsko weszło w wąską przełęcz, najpewniej Wyrbicę, i zastało drogę przed sobą zamkniętą grubymi drewnianymi zaporami; Bułgarzy zamknęli też wejście za jego plecami. Wbrew radom wodzów Nikefor kazał rozbić obóz. O świcie 26 lipca, bo tę datę podaje Teofanes, Bułgarzy uderzyli na obóz; ludzie ginęli od mieczy, tonęli w błotnistej rzece, spadali z drewnianych zapór i płonęli w ogniu, którym próbowano je spalić. Cesarz zginął, jako pierwszy władca bizantyjski od ponad 400 lat poległy z rąk obcych, a jego syn i następca Staurakios został ciężko ranny. Teofanes pisze, że Krum przez kilka dni trzymał głowę cesarza zatkniętą na palu, a potem kazał okuć czaszkę srebrem i dawał z niej pić wodzom słowiańskim; historycy wciąż spierają się, czy kronikarz miał tę opowieść od naocznego świadka, czy z plotek.23
Na przełęczy wojna się nie skończyła. W czerwcu 813 roku Krum rozbił kolejną armię bizantyjską pod Wersinikią i szykował oblężenie Konstantynopola, gdy w 814 roku zmarł.24
Dlaczego to miejsce: Utrata cesarza i armii daje 4 punkty za skutek i 4 za pamięć, ale wojna trwała jeszcze latami, więc rozstrzygnięcie 3, a liczby są nieznane, więc pewność źródeł 3; z rozpoznawalnością 3 ma 34 punkty, dwa mniej niż Niniwa i trzy więcej niż oblężenie Chandaksu.
10 Oblężenie Chandaksu, 960 do 961
- Gdzie
- Chandaks (dziś Heraklion), Kreta, Grecja
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-arabskie
- Oblegający
- Nikefor Fokas w imieniu cesarza Romana II; źródła nie podają wiarygodnych liczb, baza Byzantine Battles mówi o 700 okrętach i 50 tys. żołnierzy
- Obrońcy
- Emir Abd al-Aziz ibn Szuajb i Arabowie kreteńscy; liczba nieznana
- Wynik
- Miasto zdobyte szturmem 7 marca 961, Kreta znów bizantyjska
Arabowie z Hiszpanii zajęli Kretę w latach 20. IX wieku, a z jej stolicy Chandaksu, dzisiejszego Heraklionu, ich okręty przez ponad sto lat łupiły Morze Egejskie; kolejne bizantyjskie wyprawy na wyspę kończyły się klęską, ostatnia w 949 roku. W 960 roku Roman II powierzył znacznie większą flotę i armię Nikeforowi Fokasowi. Źródła nie podają wiarygodnych liczb; baza Byzantine Battles mówi o 700 okrętach i 50 tys. żołnierzy.25
Flota dotarła do Krety 13 lipca 960 roku. Według Leona Diakona jazda w pełnym uzbrojeniu zjechała z okrętów po rampach i zepchnęła obrońców za mury, choć Kontynuator Teofanesa i Teodozjusz Diakon piszą, że lądowanie odbyło się bez walki. Leon pisze, że Nikefor nocnym atakiem rozbił armię idącą na odsiecz, liczącą jego zdaniem 40 tys. ludzi, a głowy poległych kazał zatknąć na włóczniach przed murami i ciskać do miasta. Pierwszy szturm na mury się nie powiódł, więc wódz okopał się na zimę. Wiosną ruszyły machiny, tarany i saperzy, a 7 marca 961 roku podkopany odcinek muru runął i wojsko wdarło się przez wyłom. Emira z synem wywieziono do Konstantynopola, miasto złupiono, a najazdy z Krety ustały.26
Dlaczego to miejsce: Oblężenie na stałe odzyskało Kretę po ponad stu latach, więc rozstrzygnięcie 5 i skutek 4. Relacje zgadzają się co do wyniku i daty, ale przeczą sobie w sprawie lądowania i triumfu Nikefora, a liczby pochodzą od kronikarzy, więc pewność źródeł 3. Mało kto je zna (rozpoznawalność 2, pamięć 2); remisuje z Dorostolonem na 31 punktach, przy tej samej rozpoznawalności i tym samym skutku, a wyżej stawia je starszeństwo.
11 Dorostolon, 971
- Gdzie
- Dorostolon (dziś Sylistra) nad Dunajem, Bułgaria
- Wojna
- Wojna rusko-bizantyńska 970 do 971
- Oblegający
- Cesarz Jan I Tzimiskes; według Leona Diakona 15 tys. ciężkiej piechoty i 13 tys. jazdy w głównych siłach, reszta z taborem oblężniczym, oraz flota z ogniem greckim
- Obrońcy
- Książę kijowski Światosław; Leon Diakon przypisuje Rusom 60 tys. ludzi
- Wynik
- Rusowie oddają miasto i na mocy układu opuszczają Bułgarię, lipiec 971
Światosław kijowski opanował wschodnią Bułgarię i stanął kilka dni marszu od Konstantynopola. Wiosną 971 roku Jan Tzimiskes ruszył na północ, zdobył bułgarską stolicę Presław i zepchnął Światosława do naddunajskiej twierdzy Dorostolon. Leon Diakon, główny bizantyński narrator, pisze, że cesarz prowadził 15 tys. ciężkiej piechoty i 13 tys. jazdy przed taborem oblężniczym, a armię ruską szacuje na 60 tys.27
Oblężenie trwało około trzech miesięcy, według Internetowej Encyklopedii Ukrainy od 23 kwietnia do 22 lipca 971 roku, a rzekę trzymała bizantyńska flota uzbrojona w ogień grecki. Rusowie kilka razy wychodzili za mury do otwartej bitwy. W ostatniej, jak pisze Leon, padło ich 15,5 tys., a Światosław, krwawiący od strzał, uniknął niewoli tylko dzięki zapadającej nocy. O świcie poprosił o układ: odda Dorostolon, uwolni jeńców i opuści Bułgarię w zamian za swobodny odwrót i zboże. Według Leona zboże dostało 22 tys. ludzi, tylu ocalało z 60 tys. W drodze do domu Światosław zginął z rąk Pieczyngów, a Tzimiskes przyłączył wschodnią Bułgarię do cesarstwa. Ruska Powieść minionych lat, która zachowała tekst układu, wcześniejsze walki pod Presławiem opisuje znacznie łaskawiej dla Rusów, a jej opowieści o Światosławie to epickie podania przerobione przez kronikarza.28
Dlaczego to miejsce: Dorostolon na zawsze wyparł Rusów z Bałkanów, więc rozstrzygnięcie 5, a wschodnia Bułgaria stała się bizantyńska, więc skutek 4; liczby pochodzą jednak od Leona Diakona, a ruska kronika opowiada wojnę inaczej, więc pewność źródeł 3, a przy rozpoznawalności 2 i pamięci 2 remisuje z Chandaksem na 31 punktach i ustępuje mu jako oblężenie późniejsze.
12 Taginae, 552
- Gdzie
- Busta Gallorum koło Taginae w Apeninach, Umbria, Włochy
- Wojna
- Wojna gocka
- Strony
- Narses w imieniu cesarza Justyniana I przeciw królowi Ostrogotów Totili
- Siły
- Prokopiusz ich nie podaje; jedno współczesne opracowanie mówi o 15 tys. wojsk cesarskich wobec 7,5 tys. Gotów
- Wynik
- Armia gocka rozbita, Totila śmiertelnie ranny
Wiosną 552 roku Justynian wysłał do Italii sędziwego eunucha Narsesa z dużą armią, w której było ponad 5,5 tys. Longobardów i ponad 3 tys. Herulów, by skończył wojnę, którą Ostrogoci pod wodzą Totili niemal już odwrócili. Narses spotkał Totilę w Apeninach, w miejscu, które Prokopiusz nazywa Busta Gallorum, koło Taginae, pod koniec czerwca lub na początku lipca.29
Narses kazał barbarzyńskim sprzymierzeńcom zsiąść z koni i trzymać środek pieszo, przed każdym skrzydłem ustawił 4 tys. łuczników, a potem wysunął skrzydła naprzód w półksiężyc. Totila zmarnował ranek na czekanie na 2 tys. spóźnionych jeźdźców, po czym rzucił całą jazdę prosto na środek. Ostrzeliwana z obu stron jazda gocka pod wieczór ustąpiła i wpadła na własną piechotę, a wtedy uciekła cała armia. Prokopiusz liczy 6 tys. poległych Gotów; wielu z tych, którzy się poddali, wybito później. Totila uciekł po ciemku i zmarł od rany w Caprae; Prokopiusz podaje dwie wersje, cios włócznią Gepida albo zabłąkaną strzałę. Bury zauważa, że Prokopiusz, który zapewne znał przebieg od naocznego świadka, nie podaje liczebności żadnej z armii. Teja, ostatni król Gotów, poległ pod Mons Lactarius jeszcze w 552 roku, ale w 568 roku do Italii wkroczyli Longobardowie.30
Dlaczego to miejsce: Taginae złamały Gotów, ale potrzebne były jeszcze Mons Lactarius i dalsze walki, więc rozstrzygnięcie 4, a od 568 roku Longobardowie zajęli dużą część Italii, więc skutek 3; wszystko opiera się na samym Prokopiuszu, więc pewność źródeł 3, a przy remisie z odzyskaniem Konstantynopola na 30 punktach Taginae wygrywają rozpoznawalnością.
13 Odzyskanie Konstantynopola, 1261
- Gdzie
- Konstantynopol (Stambuł), Turcja
- Wojna
- Wojna Cesarstwa Nicejskiego o odzyskanie Konstantynopola z rąk Cesarstwa Łacińskiego
- Strony
- Aleksy Strategopulos w imieniu cesarza Michała VIII Paleologa przeciw Cesarstwu Łacińskiemu Baldwina II
- Siły
- Ok. 800 ludzi, głównie Kumanów, według bazy Byzantine Battles; łacińska załoga była poza miastem
- Wynik
- Miasto zajęte niemal bez walki, cesarstwo znów w swojej stolicy
Od czwartej krucjaty miasto było siedzibą kurczącego się Cesarstwa Łacińskiego, a w siłę rosło greckie Cesarstwo Nicejskie. Brat Michała VIII, Jan, rozbił zachodnią koalicję pod Pelagonią w 1259 roku, w 1260 roku Michał nie zdołał zdobyć miasta, a w marcu 1261 roku kupił pomoc Genui przeciw Wenecji. W lipcu wysłał Aleksego Strategopulosa na zwiad wzdłuż granicy bułgarskiej z niewielkim oddziałem, według bazy Byzantine Battles liczącym około 800 ludzi, głównie Kumanów.31
W Selymbrii Strategopulos dowiedział się od miejscowych rolników, że łacińska załoga i flota wenecka popłynęły napaść na nicejską wyspę Dafnuzję. Bizantyński historyk Jerzy Pachymeres nazywa takich ludzi thelematarioi, czyli mniej więcej ochotnikami, i to oni wskazali Grekom drogę do miasta. W nocy 25 lipca oddział przedostał się do środka, zaskoczył straże i otworzył bramę, a miasto padło bez prawdziwego oporu. Według relacji Byzantine Battles Baldwin II uciekł statkiem, zostawiając insygnia, a Strategopulos spalił dzielnicę wenecką, tak że powracająca flota mogła już tylko zabrać uciekinierów. 15 sierpnia, po 57 latach rządów łacińskich, Michał VIII uroczyście wjechał do miasta i koronował się w Hagii Sofii. Odrodzone cesarstwo było mniejsze i słabsze, ale jego potomkowie rządzili nim aż do 1453 roku.32
Dlaczego to miejsce: Cesarstwo odzyskało stolicę, więc skutek 4, ale trudno to nazwać bitwą, a Cesarstwo Łacińskie i tak dogorywało, więc rozstrzygnięcie 4; główny przebieg nie budzi sporów, więc pewność źródeł 4, lecz mało kto o nim słyszał (rozpoznawalność 2), dlatego remisuje z Taginae na 30 punktach i przegrywa rozpoznawalnością.
14 Ad Decimum, 533
- Gdzie
- Ad Decimum, dziesiąty kamień milowy od Kartaginy, koło Tunisu, Tunezja
- Wojna
- Wojna z Wandalami
- Strony
- Belizariusz w imieniu cesarza Justyniana I przeciw królowi Wandalów Gelimerowi
- Siły
- Belizariusz przywiózł ok. 15 tys. żołnierzy, 10 tys. piechoty i 5 tys. jazdy; liczebność Wandalów nieznana
- Wynik
- Wandalowie rozbici, Kartagina zajęta dwa dni później
W 533 roku Justynian wysłał Belizariusza do Afryki przeciw Gelimerowi, który obalił króla Wandalów Hilderyka. Armia była niewielka, według odczytania Prokopiusza przez Bury'ego nie więcej niż 16 tys. ludzi, w tym 10 tys. piechoty i 5 tys. jazdy, i wylądowała na początku września. Prokopiusz, sekretarz Belizariusza, szedł z wojskiem i pisze o nim „my”.33
Gelimer zastawił pułapkę pod Ad Decimum, dziesięć mil od Kartaginy: jego brat Ammatas miał zamknąć drogę od strony miasta, Gibamund uderzyć z boku, a sam Gelimer od tyłu. 13 września plan się rozsypał. Ammatas przybył o kilka godzin za wcześnie z garstką ludzi, zabił własnoręcznie dwunastu Rzymian i poległ; Hunowie Belizariusza rozbili oddział Gibamunda; Gelimer rozproszył rzymską straż przednią, ale zatrzymał się, by opłakiwać ciało brata, a Belizariusz zebrał swoich i przegnał Wandalów w stronę Numidii. Prokopiusz pisał, że gdyby Ammatas nie zjawił się mniej więcej o ćwierć dnia za wcześnie, sprawa Wandalów nigdy nie upadłaby w ten sposób. Następnego wieczoru armia stanęła pod Kartaginą, a 15 września wkroczyła do miasta. W połowie grudnia Belizariusz pobił Gelimera ponownie pod Trikamarum, co zakończyło królestwo Wandalów, a Kartagina pozostała rzymska, aż w 698 roku zdobyli ją Arabowie.34
Dlaczego to miejsce: Bitwa dała Kartaginę, ale do końca królestwa potrzebne było jeszcze Trikamarum, więc rozstrzygnięcie 4, a Afryka pozostała rzymska przez ponad 150 lat, więc skutek 4; jedynym szczegółowym świadkiem jest Prokopiusz, więc pewność źródeł 3, a przy rozpoznawalności 2 i pamięci 2 daje to 29 punktów.
15 Oblężenie Rzymu, 537 do 538
- Gdzie
- Rzym, Włochy
- Wojna
- Wojna gocka
- Oblegający
- Król Ostrogotów Witiges; Prokopiusz pisze o co najmniej 150 tys. ludzi, czego historycy nie przyjmują
- Obrońcy
- Belizariusz z ok. 5 tys. ludzi, później wzmocniony
- Wynik
- Goci odstąpili po roku i dziewięciu dniach, w marcu 538
Belizariusz zajął Rzym bez walki pod koniec 536 roku, według datowania bazy Byzantine Battles, ale do jego obrony miał tylko około 5 tys. ludzi. Witiges ruszył na miasto z armią, którą Prokopiusz szacuje na co najmniej 150 tys. jeźdźców i piechurów. J. B. Bury uznał tę liczbę za daleko przesadzoną, bo cały lud Ostrogotów liczył, wkraczając do Italii, zapewne niespełna 100 tys.; baza Byzantine Battles przytacza współczesny szacunek około 45 tys.35
Oblężenie zaczęło się w marcu 537 roku i trwało rok i dziewięć dni. Goci zbudowali siedem obozów i przecięli akwedukty, a Belizariusz uruchomił młyny na łodziach zakotwiczonych na Tybrze. Wielki szturm odparto, a obrońcy Mauzoleum Hadriana zrzucali na napastników posągi; później do miasta przedarło się 1,6 tys. jazdy z odsieczą. Prokopiusz był w mieście i Belizariusz wysłał go nocą do Kampanii po wojsko i żywność. Głód i choroby wyniszczały oblegających tak samo jak oblężonych. Gdy rozejm się załamał, a bizantyński wódz Jan zajął Ariminum, dzień marszu od Rawenny, Witiges spalił obozy i w marcu 538 roku odstąpił, a Belizariusz uderzył na jego tyły przy moście Mulwijskim, gdzie wielu Gotów utonęło. Rzym ocalał, ale wojna o Italię trwała aż do zwycięstw Narsesa w 552 roku.36
Dlaczego to miejsce: Obrona utrzymała Rzym, ale wojna toczyła się jeszcze latami, więc rozstrzygnięcie 3 i skutek 3, a całość opiera się na samym Prokopiuszu z niemożliwą liczbą Gotów, więc pewność źródeł 3; przy rozpoznawalności 3 i pamięci 2 remisuje z Bafeus na 28 punktach i wygrywa rozpoznawalnością.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy bizantyńskie
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę i każde oblężenie Cesarstwa Wschodniorzymskiego, wygrane czy przegrane, od podziału cesarstwa w 395 roku do upadku Konstantynopola w 1453 roku. Oblężenia Konstantynopola liczą się w pełni, bo z losem stolicy wiązał się los całego państwa: dlatego są tu lata 626, 717, 1204 i 1453. Adrianopol z 378 roku jest starszy niż podział z 395 roku i trafił do przewodnika po największych bitwach starożytności, wodzów tych armii oceniamy w rankingu największych wodzów Cesarstwa Bizantyńskiego, stronę osmańską w największych bitwach imperium osmańskiego, a oblężenia wyróżniające się skalą w największych oblężeniach w historii.37
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy bizantyńskie są największe i najbardziej znane; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią Bizancjum i pojawia się na większości list bitew bizantyńskich, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę albo los cesarstwa, 1, gdy nie rozstrzygnęła niczego poza samym dniem walki.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła granice, dynastie albo układ sił na pokolenia, 1, gdy kilka lat później mapa wyglądała tak samo.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (pamięć narodowa lub cerkiewna, pomnik, przysłowie, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne; liczby podane tylko przez kronikarzy, takich jak Prokopiusz, Teofanes czy Skylitzes, dostają 3 lub mniej.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego upadek Konstantynopola jest pierwszy i dlaczego Manzikert, najsłynniejsza bizantyńska bitwa w polu, jest dopiero druga: Roman IV wrócił z niewoli po tygodniu, większość jego armii uszła, a Anatolię cesarstwo straciło w wojnach domowych, które przyszły potem, a nie na samym polu bitwy.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Upadek Konstantynopola | 5 | 5 | 5 | 5 | 4 | 49 |
| 2 | Manzikert | 5 | 4 | 5 | 4 | 4 | 45 |
| 3 | Złupienie Konstantynopola | 4 | 5 | 5 | 4 | 5 | 45 |
| 4 | Jarmuk | 4 | 5 | 5 | 3 | 3 | 41 |
| 5 | Kleidion | 4 | 4 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 6 | Arabskie oblężenie Konstantynopola | 3 | 5 | 5 | 3 | 3 | 38 |
| 7 | Oblężenie Konstantynopola przez Awarów | 2 | 5 | 5 | 4 | 3 | 37 |
| 8 | Niniwa | 3 | 5 | 4 | 3 | 3 | 36 |
| 9 | Pliska | 3 | 3 | 4 | 4 | 3 | 34 |
| 10 | Oblężenie Chandaksu | 2 | 5 | 4 | 2 | 3 | 31 |
| 11 | Dorostolon | 2 | 5 | 4 | 2 | 3 | 31 |
| 12 | Taginae | 3 | 4 | 3 | 2 | 3 | 30 |
| 13 | Odzyskanie Konstantynopola | 2 | 4 | 4 | 2 | 4 | 30 |
| 14 | Ad Decimum | 2 | 4 | 4 | 2 | 3 | 29 |
| 15 | Oblężenie Rzymu | 3 | 3 | 3 | 2 | 3 | 28 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Bafeus, 1302. Pierwsze zwycięstwo Osmana nad armią bizantyńską: 27 lipca 1302 roku pod Nikomedią (Halil İnalcık opowiadał się za 1301 rokiem) około 5 tys. tureckich jeźdźców rozbiło mniej więcej 2 tys. ludzi Muzalona, a cesarstwo straciło wiejskie tereny Bitynii. Znamy ją głównie z relacji bizantyńskiego historyka Jerzego Pachymeresa, więc pewność źródeł 2; remisuje z oblężeniem Rzymu i przegrywa rozpoznawalnością.38
Anchialos, 917. Car Symeon rozbił armię Leona Fokasa nad rzeką Achelous pod Anchialos 20 sierpnia 917 roku, a kilkadziesiąt lat później Leon Diakon pisał, że wciąż widać tam sterty kości. Symeon nigdy jednak nie zdobył Konstantynopola i w 924 roku zgodził się na rozejm, więc rozstrzygnięcie i skutek tylko 3.39
Dara, 530. Belizariusz przekopał przed murami przerywany rów i według Prokopiusza z 25 tys. ludzi pobił 40 tys. Persów, do których przed główną bitwą dołączyło jeszcze 10 tys. z Nisibis. Rok później Persowie wygrali jednak pod Kallinikos, a Wieczny Pokój z 532 roku kosztował Justyniana 11 tys. funtów złota, więc rozstrzygnięcie i skutek 2.40
Myriokefalon, 1176. Manuel I szedł na seldżucką stolicę Ikonion, dał się zamknąć w górskiej przełęczy i wykupił odwrót oddaniem przygranicznych twierdz. Według Byzantine Battles Manuel porównał tę klęskę do Manzikertu, ale w długim liście do Henryka II angielskiego, jak zauważa A. A. Wasiliew, starał się ją złagodzić; większość armii ocalała, więc rozstrzygnięcie 3.41
Akroinon, 740. Leon III i jego syn Konstantyn V rozgromili we Frygii 20 tys. arabskich najeźdźców pod wodzą Abd Allaha al-Battala, według Byzantine Battles pierwsze wielkie zwycięstwo cesarstwa nad Arabami w otwartej bitwie; według Teofanesa uszło tylko 6,8 tys. Wszystko opiera się na tej krótkiej wzmiance, więc pewność źródeł 2, a bitwa jest niemal zapomniana.42
Jakie było największe zwycięstwo Bizancjum?
Według naszych punktów największym zwycięstwem Bizancjum jest Kleidion w 1014 roku, gdzie Bazyli II rozbił armię cara Samuela i zapoczątkował koniec pierwszego państwa bułgarskiego. Dalej są dwie obrony stolicy, przed Arabami w latach 717 do 718 i przed Awarami w 626 roku, a potem zwycięstwo Herakliusza pod Niniwą w 627 roku.43
Najbardziej podziwianego zwycięstwa nie ma w piętnastce. Pod Darą w 530 roku Belizariusz przekopał linię rowów i pobił liczniejszą armię perską, według Prokopiusza 40 tys. ludzi, mając 25 tys., a wcześniejsze wersje tego przewodnika zaczynały się właśnie od Dary. Bitwa niewiele jednak rozstrzygnęła: rok później Persowie wygrali pod Kallinikos, a Justynian zapłacił 11 tys. funtów złota za Wieczny Pokój z 532 roku, więc Dara ma po 2 punkty za rozstrzygnięcie i skutek i znalazła się wśród bitew blisko listy. Sam Belizariusz jest pierwszy w naszym rankingu największych wodzów Cesarstwa Bizantyńskiego, a jego kampanie są na tej liście pod Ad Decimum i w Rzymie.44
Jaka była najcięższa klęska cesarstwa bizantyńskiego?
Najcięższą był upadek Konstantynopola w 1453 roku, który zakończył dzieje cesarstwa, a przed nim złupienie miasta przez krzyżowców w 1204 roku, które rozbiło państwo na 57 lat. W polu Jarmuk w 636 roku kosztował cesarstwo Syrię na zawsze, a Manzikert w 1071 roku otworzył Turkom Anatolię przez wojny domowe, które po nim przyszły.45
Manzikert często przedstawia się jako bitwę, która zniszczyła armię bizantyńską. Tak nie było: Paul Markham szacuje straty Bizantyjczyków na najwyżej około 8 tys., a Roman IV odzyskał wolność po mniej więcej tygodniu. Najczarniejszy dzień dla cesarza przyszedł pod Pliską w 811 roku, gdzie Nikefor I zginął z dużą częścią armii w bułgarskiej pułapce, jako pierwszy władca bizantyński od ponad 400 lat, który poległ z rąk obcych. Adrianopol z 378 roku, gdzie Goci zabili cesarza Walensa, poprzedza podział cesarstwa i jest w przewodniku po największych bitwach starożytności.46
Jeśli mamy pełną opowieść o bitwie, jej wpis do niej odsyła, a każda ma własne źródła. Poznaj ludzi, którzy prowadzili te armie, w rankingu największych wodzów Cesarstwa Bizantyńskiego i zobacz nasze zasady redakcyjne.
