Kto był największym wodzem Bizancjum?
W naszym rankingu największym wodzem bizantyjskim jest Bazyli II Bułgarobójca. Cesarz sam prowadził armie, wygrał pod Kleidion w 1014 roku i do 1018 roku podbił Bułgarię, zostawiając cesarstwo u szczytu potęgi. Punkt za nim jest Belizariusz, wódz Justyniana, który pobił Persów pod Darą w 530 roku, w 533 roku zniszczył królestwo Wandalów i przez ponad rok bronił Rzymu przed Gotami, a dalej Herakliusz, Aleksy I Komnen, Narses i Nikefor II Fokas.
Przez blisko tysiąc lat cesarstwo wschodniorzymskie, które historycy nazywają Bizancjum, trwało dzięki talentom swoich wodzów i cesarzy, którzy sami wyruszali na czele armii. Ta lista szereguje dwunastu, którzy najwięcej dokonali na polu bitwy, od Belizariusza w VI wieku po Jana II Komnena w XII. Cesarzy oceniamy tylko za bitwy, którymi dowodzili osobiście, dlatego nie ma tu Justyniana, który sam nie był czynnym żołnierzem. Przy każdym wpisie liczby podawane przez kronikarzy zestawiamy z tym, co przyjmują współcześni historycy. Dwunastu wodzów ułożyliśmy według punktów za rozpoznawalność, dorobek bojowy, skutek, pamięć i pewność źródeł, a nie według dat; zobacz, jak ich wybraliśmy.
1 Bazyli II Bułgarobójca, 958 do 1025
- Lata
- 958 do grudnia 1025
- W służbie
- Cesarz w latach 976 do 1025; sam prowadził armie na Bałkanach i w Syrii
- Największe zwycięstwo
- Kleidion, 29 lipca 1014
- Bilans
- Wygrał pod Kleidion (1014) i podbił Bułgarię (1018); pobity pod Bramą Trajana (986)
- Dziedzictwo
- Zostawił Bizancjum u szczytu potęgi; przydomek Bułgarobójca przyjął się dopiero w XII wieku
Bazyli II urodził się w 958 roku i panował od 976 roku, ale pierwsze lata spędził na walce o przetrwanie z buntownikami. Gdy w 987 roku Bardas Fokas ogłosił się cesarzem, Bazyli pokonał go z pomocą 6 tysięcy wikingów przysłanych przez Włodzimierza Kijowskiego i do 989 roku przywrócił porządek.1
Pierwsza wyprawa przeciw carowi bułgarskiemu Samuelowi skończyła się klęską pod Bramą Trajana w sierpniu 986 roku. Bazyli wracał niemal co roku. W 995 roku błyskawicznie przerzucił armię do północnej Syrii, dając każdemu żołnierzowi dwa muły, jednego do jazdy, drugiego pod bagaż. 29 lipca 1014 roku zamknął wojsko Samuela w przełęczy Kleidion w górach Bełasica; car zmarł 6 października, a w 1018 roku Bułgaria była już częścią cesarstwa. Według historyka Cyrila Mango zostawił państwo sięgające „od Krety po Krym”.2
Mit i fakt: słynna opowieść o oślepieniu 15 tysięcy jeńców, z których co setny zachował jedno oko, by prowadzić resztę do domu, opiera się na Janie Skylitzesie, który pisał około 1090 roku i przytacza ją jako pogłoskę. Georgios Theotokis uważa tę liczbę za przesadzoną, a Paul Stephenson wątpi w nią, bo Bułgarzy jeszcze potem wystawiali duże armie. Nawet przydomka Bułgarobójca nie używano za jego życia: Stephenson wywodzi go z XII wieku.3
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: Kleidion i podbój Bułgarii wyniosły Bizancjum na szczyt średniowiecznej potęgi. Klęska pod Bramą Trajana kosztuje go punkt za dorobek, a późne, przesadzone kroniki dwa za pewność źródeł, ale z 46 punktami i tak zajmuje pierwsze miejsce, punkt przed Belizariuszem, któremu tyle samo za dorobek odbiera porażka pod Kallinikum.
2 Belizariusz, ok. 505 do 565
- Lata
- Urodzony ok. 500 do 505 w Ilirii; zmarł w 565
- W służbie
- Główny wódz Justyniana I w Persji, Afryce i Italii, 530 do 559
- Największe zwycięstwo
- Dara, 530
- Bilans
- Wygrał pod Darą (530), Ad Decimum i Tricamarum (533), utrzymał Rzym (537 do 538); pobity pod Kallinikum (531)
- Dziedzictwo
- Bohater „Wojen” Prokopiusza i późniejszej legendy o ślepym żebraku
Belizariusz urodził się około 505 roku w Ilirii na Bałkanach i został wodzem, któremu Justynian I powierzał swoje największe wojny. Prawie wszystko, co o nim wiemy, pochodzi od jego sekretarza prawnego Prokopiusza, który towarzyszył mu na wyprawach.4
Pod Darą w 530 roku stanął z 25 tysiącami Rzymian przeciw perskiej armii, którą naoczny świadek Prokopiusz szacował na 40 tysięcy, a nazajutrz dołączyło do niej jeszcze 10 tysięcy. W pościgu padło około 5 tysięcy Persów. Rok później Persowie pobili go pod Kallinikum. W 533 roku popłynął do Afryki z najwyżej 16 tysiącami ludzi, 13 września zwyciężył pod Ad Decimum, dwa dni później wkroczył do Kartaginy, a w grudniu pod Tricamarum zniszczył królestwo Wandalów.5
W Italii zajął Rzym w 536 roku i przez rok i dziewięć dni bronił go z około 5 tysiącami żołnierzy przed Gotami Witigesa. Liczbę 150 tysięcy Gotów, którą według Prokopiusza podał Justynianowi sam Belizariusz, historyk J. B. Bury uznał za „daleko przesadzoną”: jego zdaniem cały lud Ostrogotów, wkraczając do Italii, nie liczył nawet 100 tysięcy. W 540 roku wszedł do Rawenny i wziął gockiego króla do niewoli, a w 559 roku rozbił najazd Bułgarów. Mit i fakt: Justynian nigdy nie kazał go oślepić i wygnać na żebry; ta opowieść pojawia się dopiero u dwunastowiecznego pisarza Jana Tzetzesa.6
Dlaczego to miejsce: Wymienia go każda lista wodzów bizantyjskich, za Darę, Kartaginę i Rzym. Poważna porażka kosztuje tu jednak punkt za dorobek, a Persowie pobili go pod Kallinikum w 531 roku. Italia podbita w połowie i dzieje znane głównie od własnego sekretarza kosztują go po punkcie za skutek i pewność źródeł: 45 punktów, jeden mniej niż Bazyli II.
3 Herakliusz, ok. 575 do 641
- Lata
- Ok. 575 do lutego 641
- W służbie
- Cesarz w latach 610 do 641; sam prowadził wojnę z Persją w latach 622 do 628
- Największe zwycięstwo
- Niniwa, grudzień 627
- Bilans
- Wygrał pod Niniwą (627); pobity pod Antiochią (613); jego armia przegrała nad Jarmukiem (636) pod wodzą Wahana
- Dziedzictwo
- Zwrócił Jerozolimie relikwię Krzyża Świętego; uczynił grekę językiem państwa
Herakliusz, syn namiestnika Kartaginy, w 610 roku przypłynął z flotą pod Konstantynopol i obalił cesarza Fokasa. Odziedziczył przegrywaną wojnę z Persją: prowadzona przez niego armia została ciężko pobita pod Antiochią w 613 roku, a w 614 roku Persowie zdobyli Jerozolimę z relikwią Krzyża Świętego, potem zaś część Egiptu.7
Od 622 roku sam przeniósł wojnę na ziemie perskie, w 623 roku uderzył na armeńską stolicę Dwin i nie przerwał wyprawy nawet wtedy, gdy w 626 roku Awarowie i Persowie oblegali Konstantynopol; odesłał tylko część wojska, a miasto przetrwało. Pod koniec 627 roku wkroczył do Mezopotamii i w grudniu rozbił główną armię perską przy ruinach Niniwy; według World History Encyclopedia bitwa trwała jedenaście godzin. Następnie złupił pałac Chosroesa II w Dastagerdzie; w ciągu kilku miesięcy Chosroesa obalił własny syn, a pokój z 628 roku oddał cesarstwu zajęte prowincje i Krzyż Święty. Mit i fakt: opowieść, że Herakliusz sam zabił perskiego wodza w pojedynku, jest przekazem, a nie potwierdzonym faktem.8
Triumf nie przetrwał. W 636 roku armia zebrana przez niego w Antiochii zginęła nad Jarmukiem pod wodzą ormiańskiego generała Wahana, a nie samego cesarza, i Syria przepadła na zawsze.9
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za skutek: Niniwa zakończyła ostatnią wielką wojnę z Persją i ocaliła cesarstwo. Porażka pod Antiochią i utrata Syrii ograniczają jego dorobek do 4 punktów, a nieliczne, głównie późniejsze źródła dają pewność 3, więc z 41 punktami traci cztery do Belizariusza.
4 Aleksy I Komnen, 1057 do 1118
- Lata
- Ok. 1057 do 15 sierpnia 1118
- W służbie
- Cesarz w latach 1081 do 1118; sam prowadził armie przeciw Normanom, Pieczyngom i Seldżukom
- Największe zwycięstwo
- Lewunion, 29 kwietnia 1091
- Bilans
- Wygrał pod Lewunion (1091); pobity pod Dyrrachium (1081) i Drystrą (1087)
- Dziedzictwo
- Założył dynastię Komnenów, która rządziła do 1185 roku
Aleksy Komnen był 24-letnim wodzem, gdy w Wielkanoc 1081 roku sięgnął po tron, dziesięć lat po tym, jak klęska pod Manzikertem otworzyła Turkom Anatolię. Po kilku miesiącach na Bałkany wtargnęli Normanowie Roberta Guiscarda i jego syna Boemunda.10
Aleksy zaatakował ich pod Dyrrachium (dziś Durrës) w 1081 roku z armią, którą Historia Scripta, powołując się na Annę Komnenę, szacuje na około 20 tysięcy, a Balkan Military History na najwyżej 22 tysiące; jego gwardię wareską tworzyli głównie angielscy wygnańcy. Centrum bizantyjskie pękło, a cesarz musiał uciekać. Utrzymał się dzięki weneckiej flocie, a po śmierci Guiscarda w 1085 roku odzyskał miasto. W 1087 roku Pieczyngowie rozbili go pod Drystrą nad Dunajem, a w 1090 roku podeszli pod Konstantynopol. 29 kwietnia 1091 roku, ze sprzymierzonymi jeźdźcami kumańskimi, zmiażdżył ich pod Lewunion w Tracji. W 1095 roku poprosił Zachód o pomoc przeciw Seldżukom, a z rycerzami pierwszej krucjaty odzyskał w 1097 roku Niceę i część Azji Mniejszej.11
Większość szczegółów znamy z „Aleksjady”, którą jego córka Anna Komnena napisała w dużej mierze jako hołd dla ojca, dlatego historycy wciąż spierają się, na ile klęski pod Dyrrachium i Drystrą były jego winą.12
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za skutek, bo postawił na nogi rozpadające się cesarstwo i założył dynastię, która rządziła przez sto lat. Dwie przegrane bitwy ograniczają jego dorobek do 3 punktów; z Narsesem i Nikeforem II ma po 40 punktów i tyle samo za rozpoznawalność, więc wyżej stawia go większy skutek.
5 Narses, ok. 478 do 573
- Lata
- Ok. 478 do ok. 573
- W służbie
- Eunuch i szambelan pałacowy; dowodził w Italii od 552 roku do odwołania w 567 roku
- Największe zwycięstwo
- Taginae (Busta Gallorum), 552
- Bilans
- Wygrał pod Taginae i Mons Lactarius (552) oraz pod Casilinum nad Volturno (554); żadna porażka w polu nie jest znana
- Dziedzictwo
- Zakończył wojnę gocką; legenda obwinia go o wpuszczenie Longobardów do Italii
Narses był pałacowym eunuchem, szambelanem, a Frankowie lekceważyli jego talent wojskowy. Był już starcem, według jednej relacji osiemdziesięcioletnim, gdy w 552 roku Justynian wysłał go, by dokończył wojnę gocką, którą Belizariusz zostawił wygraną tylko w połowie.13
Na przełomie czerwca i lipca 552 roku spotkał gockiego króla Totilę pod Taginae, w umbryjskich Apeninach. J. B. Bury szacował armię cesarską na około 25 tysięcy, EBSCO na 15 tysięcy, wobec około 7,5 tysiąca Gotów. Narses pokonał gocką jazdę łucznikami i zwartym szykiem piechoty, poległo około 6 tysięcy Gotów, a Totila został śmiertelnie ranny w ucieczce.
Jego następca Teja zginął w kolejnej bitwie, pod Mons Lactarius w Kampanii w 552 roku (Britannica z 1911 roku datuje ją na 553). W 554 roku armia Franków i Alamanów pod wodzą Buccelina, którą Agatiasz szacował na 30 tysięcy, a Bury uważał za mniejszą, stanęła nad Volturno przeciw Narsesowi i jego około 18 tysiącom żołnierzy. Wódz wygiął szyk tak, by łucznicy razili wroga z boków, i najeźdźcy zostali niemal wybici.14
Rządził Italią, dopóki skargi Rzymian nie doprowadziły do jego odwołania w 567 roku, a w 568 roku wkroczyli Longobardowie. Mit i fakt: opowieść, że zaprosił ich na złość cesarzowi, pojawia się u późniejszych autorów, takich jak Paweł Diakon; Mariusz z Avenches i Grzegorz z Tours, piszący w tym samym stuleciu, nic o niej nie mówią.15
Dlaczego to miejsce: Nie znamy żadnej jego porażki w polu, więc ma komplet punktów za dorobek bojowy. Pamięta się go głównie jako rywala Belizariusza, a Italia szybko po jego odwołaniu przypadła Longobardom, stąd skutek 4 i pamięć 3; przy równych 40 punktach i równej rozpoznawalności ustępuje Aleksemu I skutkiem, a Nikefora II wyprzedza jako starszy.
6 Nikefor II Fokas, ok. 912 do 969
- Lata
- Ok. 912 do nocy z 10 na 11 grudnia 969
- W służbie
- Wódz na granicy wschodniej, potem cesarz w latach 963 do 969
- Największe zwycięstwo
- Kreta, zdobyta 7 marca 961
- Bilans
- Zdobył Kretę (961), złupił Aleppo (962), wziął Adanę i Anazarbos (964) oraz Tars (965)
- Dziedzictwo
- Nazywany Białą Śmiercią Saracenów
Nikefor Fokas urodził się około 912 roku w wojskowym rodzie z Kapadocji i całe życie walczył z Arabami. W 960 roku wysłano go przeciw Krecie, arabskiej wyspie, której bizantyjskie floty co najmniej pięć razy nie zdołały odbić; TheCollector wymienia wyprawy z lat 825, 826, 843, 866, 911 i 949.16
Jego armada wylądowała 13 lipca 960 roku, a on przez całą zimę oblegał stolicę wyspy, Chandaks, dzisiejszy Heraklion. 7 marca 961 roku ogień rozpalony pod murami zawalił ich fragment i żołnierze wdarli się przez wyłom. Pod koniec 962 roku złupił Aleppo, stolicę emira Sajfa ad-Dauli, w 964 roku zdobył Adanę i Anazarbos w Cylicji, a w 965 roku Tars, w tym samym roku, w którym bizantyjska flota odzyskała Cypr. Za te zwycięstwa nazwano go Białą Śmiercią Saracenów.17
Jako cesarz od 963 roku nakładał wysokie podatki na wojny i stał się w stolicy znienawidzony. W 969 roku jego wojska zajęły Antiochię, ale w nocy z 10 na 11 grudnia tego roku zamordował go w sypialni Jan Tzimiskes. Mit i fakt: najsłynniejszy portret cesarza jako karła z wielką głową pochodzi od Liutpranda z Cremony, wrogo nastawionego posła z dworu niemieckiego, a nie od bezstronnego świadka.18
Dlaczego to miejsce: Kreta, Aleppo i Cylicja to najlepszy dorobek dziesięciowiecznej ofensywy, więc tu ma komplet punktów. Przed śmiercią nie posunął się dalej w głąb Syrii, a poza Grecją jest mniej znany niż Bazyli II, stąd skutek 4 i pamięć 3; z Aleksym I i Narsesem ma po 40 punktów i tyle samo za rozpoznawalność, więc ustępuje Aleksemu skutkiem, a Narsesowi jako młodszy.
7 Jan I Tzimiskes, ok. 925 do 976
- Lata
- Zm. 10 lub 11 stycznia 976; cesarz od grudnia 969
- W służbie
- Tron zdobył w grudniu 969, mordując Nikefora II
- Największe zwycięstwo
- Dorostolon (Sylistra), Ruś oblężona od 23 kwietnia do 22 lipca 971
- Bilans
- W 971 zdobył Presław i Dorostolon i wyparł Ruś z Bałkanów; w 975 złupił Baalbek i zajął Byblos
- Dziedzictwo
- Bułgaria przyłączona; granica znów na Dunaju, pierwszy raz od 602
Jan Tzimiskes był wodzem z pogranicza wschodniego, który w nocy z 10 na 11 grudnia 969 roku zamordował cesarza Nikefora II Fokasa i sam sięgnął po koronę. Razem z nią przejął wojnę, której nie zaczynał. To Bizancjum namówiło księcia kijowskiego Światosława do ataku na Bułgarię, a w 969 roku Rusowie trzymali już naddunajskie grody i wdzierali się do Tracji. Pierwszy cios, pod Arkadiopolem w 970 roku, zadał im nie cesarz, lecz jego wódz Bardas Skleros.19
Wiosną 971 roku Jan sam poprowadził armię na północ. Stanął pod bułgarską stolicą, Presławiem, wziął miasto szturmem i nazwał Ioannupolis, miastem Jana. Światosław cofnął się do naddunajskiej twierdzy Dorostolon, dzisiejszej Sylistry, gdzie Bizantyjczycy oblegali go od 23 kwietnia do 22 lipca, a flota z ogniem greckim zamykała rzekę. Popularne opracowania przypisują Światosławowi 60 tysięcy ludzi lub więcej i powtarzają za bizantyjskim historykiem Leonem Diakonem, że w ostatniej bitwie poległo 15 tysięcy Rusów; Internet Encyclopedia of Ukraine przyczynę klęski widzi natomiast we względnie niewielkiej liczebności jego wojska.
Zagłodzony Światosław 23 lipca podpisał pokój, oddał ziemie nad Dunajem, a w drodze do domu zginął z rąk Pieczyngów. Wschodnią Bułgarię przyłączono do cesarstwa, a granica pierwszy raz od 602 roku znów biegła Dunajem. W 975 roku Jan przeszedł przez Syrię, złupił Baalbek i zajął Byblos, ale zawrócił przed Jerozolimą; zmarł w styczniu 976 roku.20
Dlaczego to miejsce: Dorobek bojowy na 5, bo rozstrzygającą wojnę wygrał osobiście, i skutek na 4 za wyparcie Rusi z Bałkanów i przyłączenie Bułgarii. Niespełna sześć lat panowania, między Nikeforem II a Bazylim II, ogranicza rozpoznawalność do 3, a pamięć do 2 punktów.
8 Leon III Izauryjczyk, ok. 680 do 741
- Lata
- Ur. ok. 680 (rok niepewny); zm. 18 czerwca 741
- W służbie
- Cesarz od 25 marca 717 do śmierci
- Największe zwycięstwo
- Obrona Konstantynopola przed oblężeniem arabskim, 15 sierpnia 717 do 15 sierpnia 718
- Bilans
- Obronił stolicę w latach 717 do 718 dzięki ogniowi greckiemu i Bułgarom; w 740 z synem Konstantynem wygrał pod Akroinon
- Dziedzictwo
- Ocalił stolicę; zapoczątkował ikonoklazm, który zaciążył na jego pamięci
W latach 711 do 717 Bizancjum miało czterech cesarzy w sześć lat, a kalif szykował przeciw stolicy olbrzymią wyprawę. Leon, żołnierz, który urodził się jako Konon, ruszył na Konstantynopol, zmusił Teodozjusza III do abdykacji i 25 marca 717 roku wjechał do miasta jako cesarz. Mit i fakt: wbrew przydomkowi nie pochodził z Izaurii; jego rodzina wywodziła się z Syrii, a WarHistory.org podaje jako miejsce urodzenia Germanikeję.21
Pięć miesięcy później, 15 sierpnia 717 roku, brat kalifa Maslama okopał się pod murami lądowymi. Średniowieczni kronikarze dają mu od 80 do 120 tysięcy ludzi i nawet 1800 okrętów; według serwisu Byzantine World współcześni historycy podchodzą do tych liczb sceptycznie, bo kronikarze obu stron mieli powód, by wyolbrzymiać zagrożenie. Gdy flota arabska próbowała zamknąć Bosfor, Leon wysłał na nią okręty z ogniem greckim i spalił pierwszą eskadrę.
Tej zimy śnieg leżał sto dni, a głód i choroby zabiły w obozie arabskim tysiące ludzi. Sprzymierzeni z Leonem Bułgarzy chana Terwela uderzali na oblegających od tyłu i zabili ich wiele tysięcy; WarHistory.org podaje 22 tysiące. 15 sierpnia 718 roku armię odwołano. W 740 roku Leon z synem Konstantynem dopadł pod Akroinon we Frygii 20-tysięczny oddział łupieżczy Abdallaha al-Battala i rozbił go; według Teofanesa ocalało tylko 6800 ludzi.22
Dlaczego to miejsce: Skutek na 5, bo obrona Konstantynopola w 718 roku utrzymała stolicę i całe cesarstwo. Oblężenie wygrane ogniem greckim, srogą zimą i z pomocą Bułgarów to jednak skromniejszy dorobek niż zwycięstwa w polu, a ikonoklazm, który ogłosił w 730 roku, przesłania jego pamięć, więc dorobek, pamięć, rozpoznawalność i pewność źródeł mają po 3 punkty.23
9 Maurycy, 539 do 602
- Lata
- 539 do 27 listopada 602
- W służbie
- Od 577 naczelny wódz w wojnie z Persją; cesarz od 13 sierpnia 582
- Największe zwycięstwo
- Konstantyna, przeciw Persom, 581
- Bilans
- Jako wódz wygrał pod Kallinikum (580) i Konstantyną (581); jako cesarz zakończył wojnę z Persją w 591; obalony w 602
- Dziedzictwo
- Strategikon, podręcznik wojskowy noszący jego imię
Urodzony w 539 roku w Kapadocji Maurycy dowodził gwardią cesarską, gdy jego protektor Tyberiusz II mianował go w 577 roku naczelnym wodzem w wojnie z Persją. Walczył w perskiej Mezopotamii i Armenii, a Livius wymienia jego zwycięstwa pod Kallinikum w 580 i pod Konstantyną w 581 roku (EBSCO datuje bitwę pod Konstantyną na 580 rok). W 582 roku wrócił w triumfie, poślubił córkę cesarza i objął po nim tron.24
Jako cesarz zakończył wojnę z Persją w równym stopniu polityką co orężem. Gdy w 590 roku w Persji wybuchła wojna domowa, poparł młodego Chosroesa II; w 591 roku wojska bizantyjskie pomogły rozbić buntownika Bahrama, a wdzięczny szach oddał rozległe ziemie w Armenii i na Kaukazie. Wojnę z Awarami i Słowianami na Bałkanach zostawił swoim wodzom: zwycięstwa pod Viminacium i nad Cisą w 599 roku odniósł Pryskus.
Maurycy nie był lubiany w wojsku i w listopadzie 602 roku oddziały, którym kazał zimować za Dunajem, zbuntowały się, obwołały wodzem oficera Fokasa i ruszyły na stolicę; Maurycy zginął w Chalcedonie razem z pięcioma synami. Mit i fakt: Strategikon nosi jego imię, ale autorstwa Maurycego nie da się dowieść, a jedna z prac wskazuje jego szwagra Filippikosa; tak czy inaczej podręcznik kształtował bizantyjską sztukę wojenną przez stulecia.25
Dlaczego to miejsce: Pamięć na 4, bo dzięki Strategikonowi wciąż się go studiuje. Własne zwycięstwa odniósł jako wódz przed 582 rokiem, a bałkańskie należą do Pryskusa, więc dorobek, skutek, rozpoznawalność i pewność źródeł mają po 3 punkty.
10 Jan Kurkuas, ok. 900 do po 946
- Lata
- Daty urodzin i śmierci nieznane; wódz na wschodzie od 923 roku przez ponad dwadzieścia lat
- W służbie
- Domestyk scholów (naczelny wódz na wschodzie) za Romana I
- Największe zwycięstwo
- Melitene, zdobyta w 934
- Bilans
- Zdobył Melitene (934); rozbił Rusów na lądzie (941); zajął Nisibis, Darę, Amidę i Martyropolis (943); oblegał Edessę (944)
- Dziedzictwo
- Zdobył dla Konstantynopola Mandylion, relikwię z Edessy
Jan Kurkuas wywodził się z ormiańskiej rodziny od dawna osiadłej w cesarstwie. W 923 roku cesarz Roman I Lekapen mianował go domestykiem scholów, czyli dowódcą armii polowej na wschodzie, i według Petera Charanisa Kurkuas sprawował tę funkcję ponad dwadzieścia dwa lata. Powierzono mu wojnę w Armenii i Mezopotamii, przeciw emiratom, które od pokoleń pustoszyły bizantyjską Anatolię.26
Ofensywa na wschodniej granicy ruszyła około 927 roku, a jej najważniejszą zdobyczą była Melitene we wschodniej Kapadocji, zajęta w 934 roku. W 941 roku, gdy flota ruska zaatakowała Konstantynopol, Kurkuasa ściągnięto z Azji i rozbił najeźdźców na lądzie. Potem wkroczył do Górnej Mezopotamii i w 943 roku zajął nadgraniczne twierdze Nisibis, Darę, Amidę i Martyropolis. W 944 roku obległ Edessę i odstąpił od niej w zamian za słynną relikwię, Mandylion, oraz obietnicę, że więcej miasta nie zaatakuje; relikwię przewieziono do Konstantynopola. Jego kampanie to częściej oblężenia i rajdy niż wielkie bitwy w polu, ale zamieniły granicę obronną w granicę, która przesuwała się na wschód, a jego następcy, Nikefor Fokas i Jan Tzimiskes, budowali na zdobytym przez niego terenie.27
Dlaczego to miejsce: Dorobek i skutek na 4: dwadzieścia lat kampanii dało Melitene i twierdze w Mezopotamii, a wojnę na wschodzie przestawiło z obrony na atak. Znają go głównie specjaliści, więc rozpoznawalność i pamięć mają po 2 punkty, a pewność źródeł 3.
11 Konstantyn V, 718 do 775
- Lata
- 718 do 775; zmarł z choroby na wyprawie
- W służbie
- Walczył u boku ojca, Leona III; samodzielny cesarz 741 do 775
- Największe zwycięstwo
- Anchialos, przeciw chanowi Telecowi, 30 czerwca 763
- Bilans
- Wygrał pod Akroinon z Leonem III (740), pod Markellai (756), pod Anchialos (763) i znów w 774; według Teofanesa pobity w przełęczy bałkańskiej w 759
- Dziedzictwo
- Ikonofilscy autorzy zohydzili go jako Kopronymosa, „noszącego imię od gnoju”
Syn Leona III walczył u boku ojca pod Akroinon w 740 roku. Wkrótce po objęciu samodzielnych rządów musiał odbijać własną stolicę: jego szwagier Artabazd zajął Konstantynopol w 742 roku, a Konstantyn pokonał go i do 744 roku odzyskał tron. W latach 746 do 752 skutecznie walczył w północnej Syrii i Armenii.28
Jego wielką wojną była wojna z Bułgarią: dziewięć wypraw od 756 roku aż do śmierci. Według serwisu Byzantine Battles pierwsza zakończyła się krwawym zwycięstwem nad chanem Winechem pod nadgraniczną twierdzą Markellai w 756 roku. W 759 roku Bułgarzy zaskoczyli jego armię w przełęczy Starej Płaniny; Teofanes wymienia wśród licznych zabitych Leona, stratega temu Trakesjon, choć jedna z nowszych relacji uznaje to starcie za zwycięstwo Bizancjum.
Wielki dzień nadszedł 30 czerwca 763 roku pod Anchialos nad Morzem Czarnym, gdzie rozbił chana Teleca, a Bułgarię ogarnął chaos. Znów wygrał w 774 roku i wciąż walczył z Bułgarami, gdy w 775 roku zmarł z choroby na wyprawie. Mit i fakt: opowieść, że przy chrzcie zanieczyścił chrzcielnicę i stąd nazwano go Kopronymosem, to plotka; mnisi, którzy spisali jego dzieje, nienawidzili go za walkę z ikonami.29
Dlaczego to miejsce: Dorobek na 4 za dziewięć wypraw na Bułgarię i miażdżące zwycięstwo pod Anchialos, osłabiony sporną porażką z 759 roku; skutek na 3, bo państwo bułgarskie przetrwało, a przez wrogich mu kronikarzy rozpoznawalność i pamięć mają tylko po 2 punkty. Ma tyle samo punktów (27) co Jan II Komnen, a także tę samą rozpoznawalność i skutek, więc remis rozstrzyga starszeństwo.
12 Jan II Komnen, 1087 do 1143
- Lata
- 13 września 1087 do 8 kwietnia 1143
- W służbie
- Cesarz 1118 do 1143, syn i następca Aleksego I
- Największe zwycięstwo
- Beroja, przeciw Pieczyngom, 1122
- Bilans
- Wygrał pod Beroją (1122) i Haram (1128); zdobył Anazarbos w Cylicji (1137); Szajzar się wykupił, a marsz na Aleppo zawiódł (1138)
- Dziedzictwo
- Zwany Kaloioannesem, „Janem Pięknym”, za charakter
Jan był synem Aleksego I Komnena i Ireny Dukainy, a tron po ojcu objął w 1118 roku. Przez większą część 25 lat panowania wojował nad Dunajem, w Anatolii i w Syrii.30
W 1122 roku Pieczyngowie ze stepu przekroczyli Dunaj. Jan spotkał ich pod Beroją, dzisiejszą Starą Zagorą w Bułgarii, uśpił czujność ich wodzów obietnicą układu, a potem uderzył na tabor; gdy wprowadził do walki gwardię wareską, krąg wozów pękł. Rozbił Pieczyngów tak doszczętnie, że już nigdy nie zagrozili Bizancjum. Potem stłumił bunt Serbów, a pod Haram w 1128 roku wyparł Węgrów z powrotem na ich ziemie.
Po wyprawach na Turków Daniszmendydów w latach 1130 do 1136 ruszył w 1137 roku na południe, zdobył Anazarbos, stolicę Ormian cylicyjskich, i zmusił krzyżowców z Antiochii do uznania jego zwierzchnictwa. Wyprawa do Syrii w 1138 roku poszła gorzej: obległ Szajzar, ale emir wykupił się uległością i trybutem, a marsz na Aleppo się nie powiódł. Zmarł w 1143 roku po wypadku na polowaniu. Mit i fakt: przydomek Kaloioannes, Jan Piękny, nie był ironiczny; jak pisze John Julius Norwich, cytowany przez World History Encyclopedia, chwalił jego charakter, a nie wygląd.31
Dlaczego to miejsce: Dorobek na 4: osobiście wygrał pod Beroją i Haram, choć Szajzar i Aleppo mu się wymknęły, a skutek na 3, bo zdobycze w Syrii niczego trwale nie rozstrzygnęły. Mało kto go zna, więc rozpoznawalność i pamięć mają po 2 punkty; ma tyle samo punktów (27) co Konstantyn V, a także tę samą rozpoznawalność i skutek, więc wyżej stoi starszy Konstantyn.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy wodzów bizantyjskich
Za wodza bizantyjskiego uznaliśmy wodza albo cesarza, który dowodził armiami cesarstwa wschodniorzymskiego od 476 roku do upadku Konstantynopola w 1453 roku. Cesarzy oceniamy tylko za bitwy, którymi dowodzili osobiście, dlatego Justynian, który sam nie był czynnym żołnierzem, pojawia się tu tylko za sprawą swoich wodzów. Wcześniejsi wodzowie rzymscy są w przewodniku po największych wodzach starożytnego Rzymu, sułtani, którzy zabrali cesarstwu ziemie, wśród największych wodzów osmańskich, a bitwy cesarstwa w największych bitwach cesarstwa bizantyjskiego.32
Rozważyliśmy 24 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, kim byli najwięksi wodzowie bizantyjscy; dorobek bojowy, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy wódz jest znany daleko poza historią Bizancjum i pojawia się na większości list wielkich wodzów bizantyjskich, 1, gdy nazwisko znają tylko specjaliści.
- Dorobek bojowy (×2). 5, gdy osobiście odniósł kilka rozstrzygających zwycięstw, przy przewadze wroga i z niewieloma porażkami, 1, gdy sam nie wygrał żadnej znaczącej bitwy.
- Skutek (×2). 5, gdy jego zwycięstwa ocaliły cesarstwo albo na pokolenia zmieniły jego granice, 1, gdy nie zmieniły niczego trwale.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż się go studiuje, naśladuje i pamięta w pamięci narodowej i kulturze, 1, gdy jest zapomniany.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy jego kampanie opisują niezależne i współczesne źródła, 1, gdy opierają się na jednej późnej albo stronniczej relacji.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi wódz bardziej znany, potem ten, którego zwycięstwa więcej zmieniły, a na końcu starszy. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Zatrzymaliśmy się na dwunastu, bo kolejni kandydaci mają słabszy dorobek albo znamy ich z jednej kroniki. Sekcja „Blisko listy” wyjaśnia na przykład, dlaczego na liście nie ma Konstantyna XI, chyba najbardziej znanego cesarza bizantyjskiego po Justynianie: pamięta się go za śmierć podczas ostatniej obrony Konstantynopola w 1453 roku, najpewniej przy Bramie św. Romana, a nie za zwycięstwa, które zmieniły bieg wojny.33
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Dorobek bojowy ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bazyli II Bułgarobójca | 5 | 4 | 5 | 5 | 3 | 46 |
| 2 | Belizariusz | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 45 |
| 3 | Herakliusz | 4 | 4 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 4 | Aleksy I Komnen | 4 | 3 | 5 | 4 | 4 | 40 |
| 5 | Narses | 4 | 5 | 4 | 3 | 4 | 40 |
| 6 | Nikefor II Fokas | 4 | 5 | 4 | 3 | 4 | 40 |
| 7 | Jan I Tzimiskes | 3 | 5 | 4 | 2 | 4 | 35 |
| 8 | Leon III Izauryjczyk | 3 | 3 | 5 | 3 | 3 | 34 |
| 9 | Maurycy | 3 | 3 | 3 | 4 | 3 | 32 |
| 10 | Jan Kurkuas | 2 | 4 | 4 | 2 | 3 | 29 |
| 11 | Konstantyn V | 2 | 4 | 3 | 2 | 3 | 27 |
| 12 | Jan II Komnen | 2 | 4 | 3 | 2 | 3 | 27 |
Blisko listy
Czterech wodzów było blisko i nie weszło do dwunastki:
Konstantyn XI Paleolog, 1405 do 1453. Jako despota Morei zajął w 1444 roku Teby i Ateny, ale 10 grudnia 1446 roku Osmanowie przełamali jego mur Heksamilion na Przesmyku Korynckim i spustoszyli Moreę. Jako cesarz bronił Konstantynopola od początku kwietnia do 29 maja 1453 roku, mając około 7 tysięcy ludzi, w tym 5 tysięcy Bizantyjczyków; naoczny świadek Jerzy Sfrantzes doliczył się niespełna 5 tysięcy obrońców i 200 tysięcy Osmanów, a współcześni historycy szacują oblegających na 60 do 80 tysięcy. Zginął w ostatnim szturmie; jak dokładnie, nie wiadomo.34 › Upadek Konstantynopola, 1453
Manuel I Komnen, 1118 do 1180. Najbardziej znany z Komnenów sam prowadził wiele wypraw, ale choroba nie pozwoliła mu stanąć pod Sirmium w 1167 roku, gdzie Węgrów pokonał jego siostrzeniec Andronik Kontostefanos. Bitwa, którą dowodził osobiście, pod Miriokefalon w 1176 roku, była zasadzką i klęską, którą sam Manuel porównał do Manzikertu.35
Michał VIII Paleolog, 1224 do 1282. Odbudował cesarstwo, gdy 25 lipca 1261 roku odzyskano Konstantynopol, ale miasto wpadło w ręce jego wodza Aleksego Strategopulosa, którego niewielki oddział zaskoczył je niespodziewanym wypadem, a zwycięstwo pod Pelagonią w 1259 roku odniósł brat cesarza, Jan. Ta lista liczy władcom tylko bitwy, którymi dowodzili osobiście.36
Jerzy Maniakes, zm. 1043. W 1032 roku odbił Edessę, a od 1038 roku odzyskał dużą część wschodniej Sycylii; wśród jego Waregów walczył Harald Srogi. Odwołany i uwięziony po kłótni z bratem cesarza, patrzył, jak zdobycze na Sycylii przepadają, w 1043 roku zbuntował się i zginął pod Ostrowem w chwili zwycięstwa, więc jego triumfy niewiele zmieniły.37
Porównaj ich z najlepszymi wodzami świata w zestawieniu największych wodzów w historii albo prześledź ich wojny w największych bitwach cesarstwa bizantyjskiego.
Sprawdź się w quizie o bitwach Bizancjum.
