Dlaczego Bazylego II nazwano Bułgarobójcą?
Bazyli II zawdzięcza przydomek Bułgarobójca długiej i bezlitosnej wojnie, która zakończyła imperium bułgarskie. W 1014 roku pod Kleidion osaczył i zniszczył główną armię bułgarską, a według kronikarzy oślepił tysiące jeńców. Sam przydomek przylgnął do niego później, właśnie za to zwycięstwo: rozsławił się dopiero po jego śmierci, a Paul Stephenson wiąże go z polityką XII wieku. Do 1018 roku Bułgaria została w pełni wchłonięta przez cesarstwo.
Bazyli II był jednym z największych cesarzy-żołnierzy, a za jego panowania cesarstwo bizantyjskie osiągnęło szczyt średniowiecznej potęgi. W panowaniu trwającym nieomal pół wieku zdławił bunty w kraju, rozszerzył granice we wszystkich kierunkach i prowadził długą i bezlitosną wojnę, która zakończyła imperium bułgarskie. Zwycięstwo, które ją przypieczętowało, dało mu później przydomek, pod którym pamięta go historia: Bułgarobójca. Paul Stephenson, jak streszcza go Timothy May, wiąże ten przydomek z polityką XII wieku, gdy cesarze z dynastii Komnenów starali się wiązać swój wizerunek z jego postacią.1
Młodość: cesarz w cieniu
Bazyli urodził się w 957 lub 958 roku jako najstarszy syn cesarza Romana II i Teofano, wnuk Konstantyna VII i prawnuk Romana I Lekapena. W 960 roku koronowano go na współcesarza razem z młodszym bratem Konstantynem, ale gdy w 963 roku zmarł ich ojciec, chłopcy byli o wiele za młodzi, by rządzić.2
Przez trzynaście lat rzeczywistą władzę sprawowali w ich imieniu cesarze żołnierze: najpierw ojczym Nikefor II Fokas, potem Jan I Tzimiskes. Młody Bazyli dorastał jako młodszy wspólnik na monetach, patrząc, jak cesarstwem rządzą wodzowie z wielkich rodów ziemiańskich Azji Mniejszej, i to doświadczenie ukształtowało całe jego panowanie.3
Droga do władzy: walka o tron
Gdy w styczniu 976 roku zmarł Tzimiskes, władzę przejął eunuch Bazyli Parakoimomenos, cioteczny dziadek młodego cesarza. Jego autorytet, a zarazem autorytet Bazylego, natychmiast podważyli dwaj wodzowie z możnych rodów, którzy chcieli dla siebie godności starszego cesarza. Pierwszy, w 976 roku, zbuntował się Bardas Skleros i został pokonany przez Bardasa Fokasa; w 987 roku Fokas sam ogłosił się cesarzem i sprzymierzył ze Sklerosem.4
Bazyli objął tron młodo i musiał walczyć, by go utrzymać. Zdławił Fokasa z pomocą oddziału wojowników wareskich przysłanych przez Włodzimierza Kijowskiego, którego lud w zamian przyjął wiarę chrześcijańską, co okazało się brzemienne w skutki dla historii Rusi. Britannica podaje, że Włodzimierz otrzymał rękę siostry Bazylego, Anny, pod warunkiem przyjęcia chrześcijaństwa przez jego państwo, a Catherine Holmes szacuje oddział ruski na około 6 tysięcy ludzi. Fokas zginął w bitwie pod Abydos 13 kwietnia 989 roku; Skleros się poddał i zmarł w 991 roku. Część Rusów została w służbie cesarza, tworząc słynną gwardię wareską. Swego ciotecznego dziadka Bazyli odsunął już wcześniej, zsyłając go w 985 roku.5
Kampanie: wojna bułgarska
Głównym zmaganiem panowania Bazylego była wojna z imperium bułgarskim cara Samuela, który rządził z Macedonii i panował nad zachodnimi Bałkanami. Zaczęła się źle. W sierpniu 986 roku Bazyli ruszył na Serdykę (Sofię) i musiał się wycofać po ataku Samuela, a wojny domowe na lata odciągnęły go od Bałkanów. Od początku lat 90. wracał tam regularnie, a Britannica opisuje, jak rok po roku powoli wdzierał się w głąb państwa Samuela, prowadząc kampanie zimą i latem.6
W 1014 roku pod Kleidion Bazyli osaczył i zniszczył główną armię bułgarską. Holmes zwraca uwagę, że blokadę przełęczy przełamało uderzenie od tyłu poprowadzone przez wodza Bazylego, Nikefora Ksifiasa. Według kronikarzy cesarz oślepił tysiące jeńców, a Jan Skylitzes, kronikarz piszący kilkadziesiąt lat później, określił ich liczbę na piętnaście tysięcy, choć liczby te mogą być przesadzone; gdy złamanych ludzi odesłano do domu, car Samuel miał umrzeć ze wstrząsu. Sto lat wcześniej silniejsza była Bułgaria: car Symeon I zmiażdżył armię bizantyjską pod Anchialos w 917 roku.7
Kleidion nie zakończyło wojny od razu. Bazyli przezimował na Bałkanach i potrzebował jeszcze około czterech lat, by wymusić kapitulację. Gdy w 1018 roku pod Dyrrachium zginął car Iwan Władysław, bułgarska rodzina carska i dowódcy się poddali, a Bazyli uczcił zwycięstwo pochodem przez Macedonię, dziękczynieniem w Partenonie w Atenach i triumfem w Konstantynopolu. Do 1018 roku Bułgaria została w pełni wchłonięta przez cesarstwo, a jej ziemie zamieniono w bizantyjskie prowincje.8
Cesarstwo u szczytu
Równie aktywny był Bazyli na wschodzie. W 995 roku przemaszerował z Bałkanów przez Azję Mniejszą na odsiecz Antiochii i północnej Syrii; to jeden z forsownych marszów, o których wspomina Britannica. Wojną i dyplomacją zdobył ziemie od Gruzji i Armenii: po niezdecydowanym najeździe na Gruzję w 1021 roku przyszło rozstrzygające zwycięstwo w 1022 roku, a ormiańskie państwo Waspurakan zostało wcielone do cesarstwa. W południowej Italii przywrócono porządek, a w chwili jego śmierci oddział awangardy wylądował już w Mesynie, przygotowując odzyskanie Sycylii. Mimo kosztownych wojen zostawił po sobie pełny skarbiec.9
Jego dyplomacja sięgała równie daleko jak armie. W czasie wojny bułgarskiej pozyskał Wenecję do osłony wybrzeża dalmatyńskiego i Adriatyku przed atakami Bułgarów. Na zachodzie, jak podaje Britannica, próbował osadzić w Rzymie greckiego papieża i wydać ulubioną bratanicę Zoe za cesarza niemieckiego Ottona III, z urodzenia w połowie Bizantyjczyka; oba plany upadły, ale władza bizantyjska w południowej Italii, jak opisuje Holmes, stopniowo umacniała się wobec cesarzy z dynastii Ottonów i buntowników longobardzkich.10
Charakter i styl dowodzenia
Bliscy mu w czasie pisarze i iluminatorzy przedstawiają niewysokiego, dobrze zbudowanego mężczyznę o jasnoniebieskich oczach, okrągłej twarzy i bujnych bokobrodach, które, jak odnotowuje Britannica, kręcił w palcach, gdy był zagniewany lub udzielał audiencji. Ubierał się skromnie, nawet w cesarskiej purpurze wybierał tylko ciemny odcień, mówił szorstko i gardził retoryką. Historyk Michał Psellos, jak streszcza go Holmes, przedstawiał surowego władcę, pogardzającego zbytkiem, czuwającego zarówno nad rządem, jak i nad granicami.11
Jego sposobem prowadzenia wojny była cierpliwość i wyniszczenie, a nie jedna rozstrzygająca bitwa: coroczne kampanie, działania zimowe, twierdza po twierdzy, a kluczowe ciosy zadawali zaufani wodzowie, tacy jak Ksifias. W kraju ta sama bezwzględność służyła jego władzy. Ustawa z 996 roku uderzyła w „możnych”, nakazując zwrot bez odszkodowania ziemi, którą od 927 roku przejęli od drobnych rolników, a wielkie majątki konfiskowano. Mimo kosztownych wojen zostawił pełny skarbiec, częściowo przechowywany w specjalnie zbudowanych podziemnych komorach.12
Śmierć i dziedzictwo
Bazyli zmarł 15 grudnia 1025 roku. Przygotował sobie grób wśród cesarzy w kościele Świętych Apostołów, ale zdecydował się spocząć w monasterze św. Jana Ewangelisty na Hebdomonie, za murami miasta, obok placów musztry wojska; jak pisze Holmes, po śmierci, tak jak za życia, mógł czuwać nad swoimi żołnierzami.13
Bazyli nigdy się nie ożenił i nie zostawił dziedzica, i do końca żył jak żołnierz, surowy i niestrudzony. Jego przydomek, Bułgarobójca, zyskiwał sławę w wiekach po jego śmierci; cesarze z dynastii Komnenów w XII wieku starali się łączyć swój wizerunek z jego postacią, a Michał Choniates stawiał go obok Herakliusza. Poza wszelką wątpliwością jest to, że zostawił Bizancjum silniejsze, niż było od czterystu lat. Ponieważ zabrakło zdolnego następcy, jak zauważa Britannica, jego dzieło szybko zostało zaprzepaszczone.14
Poznaj innych wielkich wodzów cesarstwa bizantyjskiego, wśród nich wcześniejszego cesarza żołnierza, Nikefora II Fokasa, zobacz Kleidion na tle innych największych bitew cesarstwa albo porównaj ich wszystkich z najlepszymi wodzami świata w zestawieniu największych wodzów w historii. Potem sprawdź się w quizie o bitwach bizantyjskich.
