Kto wygrał bitwę pod Anchialos?
W bitwie pod Anchialos, zwanej też bitwą nad Acheloosem, 20 sierpnia 917 roku car Bułgarii Symeon I rozbił wielką armię bizantyńską Leona Fokasa w pobliżu wybrzeża Morza Czarnego. Bizantyńskie natarcie zaczęło się pomyślnie, ale Symeon rzucił odwody na tyły przeciwnika, a odwrót, który nastąpił, zamienił się w bezładną ucieczkę i rzeź. Cesarstwo poniosło całkowitą klęskę, po której Bułgaria stała się na pewien czas główną potęgą Bałkanów.2
Pod koniec X wieku, wiele lat po bitwie, bizantyński historyk Leon Diakon wciąż mógł napisać, że pod Anchialos widać stosy kości w miejscu, gdzie wybito haniebnie uciekające wojsko Romajów. Potężna armia cesarska wyruszyła, by raz na zawsze rozprawić się z Bułgarią. W letni dzień nad niewielką rzeką na czarnomorskim wybrzeżu sama została zniszczona.3
Symeon, wychowanek Konstantynopola
Symeon urodził się około połowy lat sześćdziesiątych IX wieku jako młodszy syn Borysa I, chana, który ochrzcił Bułgarię. Jako młodzieniec trafił do Konstantynopola, gdzie studiował Demostenesa i Arystotelesa i rozpoczął życie mnisze. W 893 roku Borys obalił starszego brata Symeona, Włodzimierza, którego wybryki, jak pisze Miller, zagrażały państwu, i osadził na tronie Symeona.4
Objął państwo u szczytu potęgi. Jego stolica, Wielki Presław, była według współczesnego mu Jana Egzarchy cudem dla oczu, a Symeon kazał przełożyć na język słowiański tyle greckich ksiąg, że współcześni porównywali go z Ptolemeuszami. W 913 roku, jak pisze Leszka, sięgnął po tytuł basileusa, cesarza, co podniosło jego pozycję wobec władcy w Konstantynopolu.5
Korona z 913 roku
Pierwsza wojna Symeona z Bizancjum, w latach 90. IX wieku, wybuchła o handel: dwaj greccy kupcy przenieśli targ bułgarski z Konstantynopola do Tesaloniki i obłożyli go wysokimi cłami. Cesarz Leon VI wezwał na pomoc Madziarów, którzy spustoszyli Bułgarię, ale Symeon odpowiedział, pobił armię grecką pod Bulgarofygon koło Adrianopola i wywalczył korzystny pokój.6
Gdy cesarz Aleksander odmówił odnowienia tego pokoju, a potem w 913 roku zmarł, zostawiając na tronie małego Konstantyna VII, Symeon ruszył na Konstantynopol. Pod murami wyszedł mu naprzeciw patriarcha Mikołaj Mistyk, stojący na czele regencji, i położył mu na pochylonej głowie własne nakrycie głowy, epiriptarion. Historycy do dziś spierają się, czy była to koronacja, uznanie cesarskiego tytułu, czy zwykłe błogosławieństwo; Leszka omawia kilka rywalizujących interpretacji. Wszystko wskazuje też na to, że uzgodniono małżeństwo Konstantyna VII z córką Symeona.7
Wojna Zoe
W lutym 914 roku władza w regencji zmieniła się. Patriarchę odsunęła cesarzowa Zoe Karbonopsina, matka małego cesarza, i układ z 913 roku przestał obowiązywać. We wrześniu Symeon zajął Adrianopol, najpewniej w odpowiedzi na zerwane porozumienie, a nowa regencja postanowiła go zniszczyć.8
Spokój na wschodniej granicy pozwolił ściągnąć wojska z całego cesarstwa. Armią lądową dowodził Leon Fokas, domestyk schol, a Roman Lekapen, drungariusz floty i przyszły cesarz, miał popłynąć na Dunaj i przewieźć przez rzekę koczowniczych Pieczyngów, by uderzyli na Bułgarię od północy. Plan zawiódł, zanim doszło do bitwy: Roman pokłócił się z posłem Janem Bogasem, Symeon sam zabiegał o względy Pieczyngów i ci nigdy nie przekroczyli Dunaju.9
Armie
Żadne źródło bizantyńskie nie podaje liczebności armii. Arabski autor al-Masudi opisuje bitwę, w której 62 000 Bizantyńczyków starło się z 60 000 Bułgarów, i niektórzy uczeni przyjmują te liczby dla Anchialos, ale Leszka uznaje je za bezwartościowe dla obu stron, bo nie ma nawet pewności, że al-Masudi pisze o tej kampanii. Jego zdaniem tak liczne wojska nie były w rzeczywistości angażowane w konkretne wyprawy, a każdą z armii szacuje na około 15 000 do 25 000 żołnierzy.10
Źródła wymieniają za to bizantyńskich dowódców: Jana Grapsona na czele ekskubitorów, Olbiana Marulesa dowodzącego hikanatami, magistra Meliasa z oddziałem Ormian, brata Leona Bardasa Fokasa, synów Argyrosa Romana i Leona, a także patrycjusza Konstantyna Lipsa, zapewne jako doradcę Leona. Była to armia cesarskiej elity.11
Bitwa nad Acheloosem
Armie starły się 20 sierpnia 917 roku w pobliżu twierdzy Anchialos na wybrzeżu Morza Czarnego. Jan Skylitzes umieszcza bitwę pod twierdzą Acheloos, w której Leszka widzi płynącą obok Anchialos rzeczkę Acheloos; stąd dwie nazwy bitwy. Symeon obserwował pole walki ze wzniesienia. W jednym z listów patriarchy Mikołaja Mistyka jest wzmianka o śmierci konia cara, co skłoniło niektórych historyków do wniosku, że Symeon walczył osobiście; Leszka przypuszcza, że koń padł, gdy Bizantyńczycy uderzyli na bułgarskie stanowisko dowodzenia.12
To, co wiemy o przebiegu walki, wskazuje na dwie fazy. W pierwszej natarcie bizantyńskie odrzuciło pierwszą linię Bułgarów i przez pewien czas wyglądało na to, że cesarstwo odniesie zaplanowane zwycięstwo. Wtedy Symeon rzucił odwody na tyły armii bizantyńskiej. Uderzenie wywołało zamieszanie, Bizantyńczycy zaczęli się cofać, a główne siły bułgarskie, które same już ustępowały z pola, zawróciły i wróciły do walki. Wzięta w dwa ognie armia cesarska rozsypała się w bezładnej ucieczce.13
Dlaczego Bizantyńczycy ulegli
Bizantyńscy dziejopisarze z trudem tłumaczyli katastrofę i opowiadali dwie historie. Skylitzes pisze, że Leon Fokas zsiadł z konia przy źródle, by zmyć pot i się odświeżyć. Koń, wolny od uzdy, pobiegł bez jeźdźca przez obóz, żołnierze uznali, że wódz poległ, wpadli w popłoch i rzucili się do ucieczki. Leon Diakon winił politykę: nadeszła wieść, że Roman Lekapen odpłynął do Konstantynopola, by sięgnąć po tron, a Leon Fokas porzucił szyk, by zdążyć tam przed nim.14
Sam Skylitzes nie umiał rozstrzygnąć, która wersja jest prawdziwa, i uznał, że nie ma to znaczenia, bo bitwa i tak została sromotnie przegrana. Obie opowieści mówią o wodzach, którzy myśleli o własnych ambicjach, a nie o cesarstwie. Romanowi zarzucano, że zostawił armię lądową jej losowi i nie ratował uciekających; przed oślepieniem uchroniło go tylko wsparcie wpływowych ludzi na dworze. W ciągu trzech lat został ogłoszony współcesarzem, co w praktyce uczyniło go władcą cesarstwa.15
Rzeź
Ucieczka kosztowała Bizantyńczyków znacznie więcej niż sama walka. Źródła bizantyńskie zamiast liczb przynoszą tylko lament: jedno mówi o żołnierzach tratujących się nawzajem, inne o śmierci od miecza, w wodzie i pod kopytami koni i o tym, że ocalało niewielu. Wśród poległych byli Konstantyn Lips, Jan Grapson i inni doświadczeni dowódcy. Leon Fokas zbiegł do Mesembrii i stamtąd popłynął do Konstantynopola.16
William Miller w Cambridge Medieval History ujął to jednym słowem: Symeon unicestwił armię bizantyńską pod Anchialos. Kości, które po dziesięcioleciach wciąż widział Leon Diakon, są najbardziej przejmującym świadectwem, jak wielu ludzi tam zginęło.17
Po Anchialos
Wojska Symeona poszły za ciosem i ruszyły w stronę Konstantynopola, a Leon Fokas, któremu regencja wciąż ufała, jeszcze tego roku znów stanął im naprzeciw pod Katasyrtami, na przedpolu stolicy. Źródła różnią się co do wyniku; Leszka dochodzi do wniosku, że Bułgarzy, którzy raczej łupili, niż oblegali, nie dotarli pod mury. Bułgaria, jak pisze Miller, stała się na krótko główną potęgą Półwyspu Bałkańskiego, a jej władza sięgała od Morza Czarnego do Jońskiego.18
Zwycięstwo zmieniło ambicje Symeona. Według Leszki przekonało go, że miejsce w chrześcijańskim świecie może wywalczyć tylko siłą, a może i że Bóg jest po jego stronie. W ciągu kilku lat przyjął tytuł basileusa Romajów, cesarza nie tylko Bułgarów, a w 923 roku jego wojska znów stanęły pod Konstantynopolem. Nigdy go nie zdobył.19
Symeon zmarł w 927 roku. Jego słabszy syn Piotr poślubił wnuczkę Romana Lekapena i uzyskał uznanie carskiego tytułu, ale Bułgaria podupadała pod ciosami Madziarów, Pieczyngów i Rusi. Niespełna sto lat po Anchialos Bazyli II rozbił armię bułgarską pod Kleidion w 1014 roku, a w 1018 roku Bułgaria utraciła niepodległość.20› Bazyli II Bułgarobójca
Szerszy obraz epoki przynosi strona średniowiecza, a inne wydarzenia tego dnia zebrano w kalendarium 20 sierpnia w historii.
