Kto wygrał bitwę pod Kleidion?
Bitwę pod Kleidion 29 lipca 1014 roku wygrało Cesarstwo Bizantyjskie. Car Bułgarii Samuel zamknął przed cesarzem Bazylim II przełęcz w górach Biełasica, ale gdy na tyły umocnień zeszła bizantyjska kolumna Nicefora Ksifiasza, armia bułgarska poszła w rozsypkę. Według kronik Bazyli kazał oślepić około 15 tysięcy jeńców, zostawiając co setnemu jedno oko, by poprowadził pozostałych do domu, a Samuel zmarł z rozpaczy. W ciągu czterech lat Bułgaria została wcielona do cesarstwa.1
Jesienią 1014 roku drogami ku Ochrydzie ciągnął niezwykły pochód: długie szeregi mężczyzn trzymających się nawzajem, każda setka prowadzona przez jednego towarzysza, który zachował jedno oko. Tyle zostało z armii cara Samuela, odesłanej do domu przez cesarza, który pobił ją pod Kleidion. Kiedy Samuel wyszedł im naprzeciw i zrozumiał, co widzi, padł, jak piszą kronikarze, bez zmysłów na ziemię i zmarł dwa dni później.2
Dwa rywalizujące imperia
Przez trzy stulecia Bizancjum i Bułgaria walczyły o Bałkany. Za Symeona I, na początku X wieku, Bułgaria stała się na pewien czas główną potęgą Półwyspu Bałkańskiego, a jej władca tytułował się carem Bułgarów i Greków; w 917 roku rozgromił armię bizantyjską pod Anchialos. Po Symeonie państwo targały jednak waśnie i spory religijne, zagrażali mu Serbowie, Pieczyngowie i Madziarzy; Ruś zajęła stolicę, a w 971 roku cesarz Jan Tzimiskes zdobył Wielki Presław. Samuel przeniósł później stolicę na zachód, w końcu do Ochrydy.3› Bitwa pod Anchialos, 917
Samuel i Bazyli
Z Ochrydy car Samuel odbudował państwo bułgarskie, opierając je na Macedonii. Naprzeciw stanął Bazyli II, cesarz od 976 roku, który najpierw musiał obronić własny tron przed dwoma zbuntowanymi wodzami i umocnił go dopiero w 989 roku dzięki pomocy Włodzimierza Kijowskiego i Waregów, z których wyrosła potem jego słynna gwardia.4
Bazyli stronił od zbytku i mało dbał o literaturę; pod wieloma względami, jak pisze Mark Cartwright, żył jak surowy mnich. Nigdy się nie ożenił i większość czasu spędzał na granicach lub w ich pobliżu. Był ponury, nieufny i bezlitosny, i umiał czekać.5
Wojna zaczęła się dla niego fatalnie. W sierpniu 986 roku jego armia, licząca według Marka Cartwrighta około 60 tysięcy ludzi, bez powodzenia oblegała Serdikę, dzisiejszą Sofię. W drodze powrotnej ludzie Samuela dopadli ją w górskiej przełęczy zwanej Trajanowymi Wrotami i rozbili; przepadły sztandary, a cesarz ledwie uszedł do Konstantynopola. Na rewanż czekał 28 lat. Od tej pory aż do 1014 roku obaj walczyli z przerwami, gdy Bazyli musiał zwracać się na wschód, by chronić Antiochię i Aleppo.6
Wojna na wyniszczenie
Bazyli wyciągnął wnioski z klęski. Prowadził kampanie zimą i latem i odbierał Samuelowi ziemie kawałek po kawałku: Grecję do 997 roku, Pliskę w 1000, Skopje w 1004, Dyrrachion około 1005 roku. Historyk J. J. Norwich, przywoływany przez Cartwrighta, opisuje wodza, który nigdy nie podejmował operacji, dopóki nie był pewny zwycięstwa, i w bitwie zakazywał żołnierzom łamać szyk.7
Samuel nie mógł już stawić czoła cesarskiej armii w otwartym polu. Umocnił więc górskie przełęcze prowadzące do Górnej Macedonii wałami i załogami, licząc, że zmusi Bizantyjczyków do oblężeń daleko od zaopatrzenia, a lekkie oddziały i górscy Słowianie będą przecinać ich linie. Przez kilka lat, pisał George Finlay, krwawa i nierozstrzygnięta wojna wyczerpywała królestwo Ochrydy, nie naruszając potęgi cesarstwa.8
Przełęcz Kleidion
W 1014 roku Bazyli uznał, że jest gotów do ostatecznego wysiłku. Idąc w górę doliny Strymonu, zastał przełęcz Kleidion w górach Biełasica silnie umocnioną, a na czele armii bułgarskiej stał sam Samuel. Cesarz uznał, że przełęczy nie da się wziąć szturmem, i stanął przed nią obozem.9
Marsz przez góry
Bazyli wysłał wtedy Nicefora Ksifiasza, namiestnika Filipopola, z silnym oddziałem, by okrążył górę od południa i zszedł na tyły pozycji bułgarskiej. 29 lipca Ksifiasz uderzył od tyłu, a Bazyli od czoła. Mimo wysiłków Samuela Bułgarzy ustąpili na całej linii. Tylko dzielność jego syna Gabriela Radomira uratowała cara przed niewolą i pozwoliła mu dotrzeć do Prilepu.10
Oślepienie
Kronikarze bizantyjscy piszą, że Bazyli wziął około 15 tysięcy jeńców. Kazał ich oślepić, zostawiając co setnemu jedno oko, by każda grupa mogła wrócić do swego cara. Gdy pochód zbliżył się do Ochrydy, Samuel wyszedł mu naprzeciw. Na widok rozmiarów klęski upadł i zmarł dwa dni później.11
Historycy podchodzą do tej opowieści ostrożnie. Już George Finlay w połowie XIX wieku ostrzegał, że liczb podawanych przez bizantyjskich dziejopisów nie trzeba brać dosłownie, i przypominał, że oślepianie było przez stulecia okrucieństwem znanym w całej Europie: Ryszard Lwie Serce odesłał do domu piętnastu oślepionych rycerzy francuskich, prowadzonych przez jednego, któremu zostawiono prawe oko. Paul Stephenson dowodzi, że oślepionych musiało być znacznie mniej, skoro Bułgarzy jeszcze potem wystawiali przeciw Bazylemu duże armie.12
Koniec Bułgarii
Kleidion nie zakończył wojny od razu. Wkrótce po bitwie oddział Teofilakta Botaniatesa, namiestnika Tesaloniki, został osaczony i wybity w wąwozach na drodze do Strumicy, a Bazyli musiał się wycofać. O śmierci Samuela dowiedział się w Mozynopolis 24 października 1014 roku. Opór kontynuował syn Samuela, Gabriel Radomir, a okrucieństwo spod Kleidion, jak ocenił Finlay, tylko go wzmogło.13
Kampanię 1015 roku otworzył bunt Wodeny, która wypędziła cesarską załogę i musiała zostać ponownie oblężona. Pod Mogleną Ksifiasz i Konstantyn Diogenes odwrócili bieg rzeki, wykopali podkop pod murem, podparli go belkami i spalili podpory, aż mur runął; miasto wzięto szturmem, a mężczyzn zdolnych do walki przesiedlono do Waspurakanu w Armenii. Złamanie oporu prowadzonego przez następców Samuela zajęło jeszcze cztery lata.14
Serce państwa bułgarskiego jednak przestało bić. W 1018 roku Bazyli wkroczył do Ochrydy, stolicy Samuela, gdzie poddała mu się wdowa po carze i jej rodzina, a Bułgaria utraciła niepodległość; triumf świętował później w Atenach i w Konstantynopolu. Pod władzą Bizancjum Bułgaria pozostała aż do 1185 roku. Nowych poddanych traktowano łagodniej niż ich armię: Bazyli utrzymał niskie podatki, pozwalał płacić w naturze i zostawił Kościołowi bułgarskiemu własnego arcybiskupa w Ochrydzie. Jego wyprawy sięgnęły Gruzji, Armenii i Mezopotamii, ale po jego śmierci w 1025 roku następcy w ciągu jednego lub dwóch pokoleń roztrwonili to dziedzictwo.15
Narodziny Bułgarobójcy
Bazyli II przeszedł do historii jako Bułgarobójca, a Kleidion uchodzi za powód tego przydomka. Paul Stephenson wykazał jednak, że współcześni tak go nie nazywali: znali go jako Bazylego Porfirogenetę albo po prostu Bazylego Młodszego. Przydomek przyjął się dopiero w XII wieku, gdy cesarze z dynastii Komnenów i Angelosów kultywowali etos wojskowy, a zwłaszcza po bułgarskim powstaniu Piotra i Asena w 1185 roku.16
Legenda wróciła w XIX i XX wieku, gdy greccy działacze narodowi włączyli Bizancjum do dziejów Grecji, a Grecy i Słowianie rywalizowali o Macedonię; zwycięstwo Bazylego nad Bułgarami stało się wtedy jednym z centralnych epizodów tej opowieści. Nawet słynnego portretu cesarza z psałterza, z pokonanymi wrogami padającymi mu do stóp, nie da się, jak dowodzi Stephenson, powiązać z wojną bułgarską.17
Szerszy obraz dają zestawienia największych bitew cesarstwa bizantyjskiego i największych wodzów cesarstwa bizantyjskiego.
