Ryszard Lwie Serce: król krzyżowiec

Ryszard Lwie Serce był królem, który prawie nie mieszkał we własnym królestwie. Z dziesięciu lat panowania spędził w Anglii zaledwie kilka miesięcy, a urzędy i ziemie sprzedawał, by opłacić wojnę toczoną trzy tysiące kilometrów dalej. Mimo to rycerska odwaga uczyniła go bohaterem jego epoki i niezliczonych romansów, które powstały później. Britannica streszcza go jednym zdaniem: nieodpowiedzialny i porywczy, zdolny do wielkiego okrucieństwa, ale zarazem żołnierz najwyższej próby, zręczny polityk i liryk znacznej mocy.²

Dzieciństwo i młodość

Ryszard urodził się w Oksfordzie 8 września 1157 roku, zapewne w królewskim pałacu zwanym później Beaumont, jako trzeci syn króla Henryka II i Eleonory Akwitańskiej. Jako młodszy syn otrzymał dziedzictwo matki: w wieku jedenastu lat dostał księstwo Akwitanii, a w 1172 roku w Poitiers uroczyście objął je jako książę.³

Książę Akwitanii

Akwitania uczyniła z niego żołnierza. Wcześnie wykazał talent polityczny i wojskowy, zasłynął rycerską sprawnością i szybko nauczył się trzymać w ryzach niesfornych baronów Poitou i Gaskonii. Wcześnie poznał też bunt: w latach 1173 i 1174 przyłączył się do braci w wielkiej rewolcie przeciw ojcu, który dwa razy najechał Akwitanię, zanim Ryszard się poddał i uzyskał przebaczenie. Przez kolejne lata tłumił bunty we własnym księstwie, a jego surowość sprawiła, że w 1183 roku Gaskończycy powstali przy wsparciu jego braci, Henryka zwanego „Młodym Królem” i Godfryda Bretońskiego.⁴

Zbuntowany syn, koronowany król

Nagła śmierć Młodego Króla 11 czerwca 1183 roku uczyniła Ryszarda dziedzicem Anglii, Normandii i Andegawenii. Henryk II chciał, by oddał Akwitanię najmłodszemu bratu, Janowi; Ryszard, człowiek południa, odmówił. W listopadzie 1188 roku złożył hołd młodemu królowi Francji, Filipowi II, za wszystkie angielskie ziemie we Francji, a w 1189 roku obaj przegnali starego króla z Le Mans do Saumur, zmusili go do uznania Ryszarda za dziedzica i dręczyli aż do jego śmierci 6 lipca 1189 roku. Ryszard otrzymał Normandię 20 lipca, a jesienią tron Anglii.⁵

Miał jedną ambicję: poprowadzić krucjatę ogłoszoną po zdobyciu Jerozolimy przez Saladyna w 1187 roku. By ją opłacić, sięgnął głęboko do skarbca ojca i sprzedawał urzędy szeryfów i inne godności, a za te pieniądze wystawił potężną flotę i armię. W 1190 roku wyruszył do Ziemi Świętej przez Sycylię, zostawiając rządy w Anglii innym.⁶

Messyna i Cypr

Krucjata zaczęła się od wojny z chrześcijanami. Mieszkańcy Messyny byli wrogo nastawieni do krzyżowców i jesienią 1190 roku Ryszard wyważył taranem bramy i, jak opowiada kronikarz Richard z Devizes, w jeden dzień zdobył miasto. Nowy król Sycylii, Tankred z Lecce, trzymał u siebie owdowiałą siostrę Ryszarda, Joannę, i jej wiano. Na mocy ugody, która nastąpiła, traktatu w Messynie, Joannę wydano bratu, Tankred zapłacił 20 000 uncji złota tytułem jej wiana i kolejne 20 000 na poczet małżeństwa swojej córki z bratankiem Ryszarda, Arturem Bretońskim, i zaprzysiężono pokój.⁷

Płynąc dalej wiosną 1191 roku, Ryszard po drodze podbił Cypr. W Limassol 12 maja poślubił Berengarię z Nawarry. 8 czerwca dołączył do armii krzyżowców oblegającej Akkę.⁸

Akka

Krzyżowcy oblegali Akkę już przed przybyciem Ryszarda; w lipcu 1191 roku, miesiąc po jego wylądowaniu, miasto skapitulowało. Ryszard kłócił się z sojusznikami: obraził księcia Austrii Leopolda V, zrywając jego chorągiew, a skłócony z nim Filip II po upadku miasta wrócił do Francji.⁹ › Saladyn kontra Ryszard Lwie Serce

Warunki kapitulacji wymagały, by Saladyn uwolnił jeńców chrześcijańskich i zwrócił relikwię Krzyża Świętego. Gdy to nie nastąpiło, Ryszard kazał zabić muzułmańskich jeńców. Obie strony to zapisały: krzyżowcza kronika zwana Itinerarium, w przekładzie Jamesa Brundage'a, mówi o 2700 zakładnikach wyprowadzonych i ściętych 20 sierpnia, a sekretarz Saladyna, Baha ad-Din Ibn Szaddad, pisał o ponad trzech tysiącach powiązanych sznurami ludzi wymordowanych z zimną krwią.¹⁰

Arsuf

Ryszard pomaszerował potem wybrzeżem na południe, ku Jafie, porcie dla Jerozolimy. Armia Saladyna nękała kolumnę od Cezarei, którą krzyżowcy opuścili 1 września. 7 września, gdy wyszli z lasu pod Arsuf, ataki przybrały na sile i skupiły się na joannitach w tylnej straży. Ryszard powstrzymywał swoich, licząc, że wciągnie do walki główne siły Saladyna, aż joannici, tracąc konie, złamali szyk i ruszyli do szarży. Ryszard zamienił ją w ogólne natarcie, które przełamało armię Saladyna; Britannica szacuje zabitych na 700 krzyżowców i kilka tysięcy muzułmanów.¹¹ › Bitwa pod Arsuf 1191

Było to słynne zwycięstwo, ale nie miażdżące. Z obawy przed zasadzkami krzyżowcy nie ścigali wroga, a Saladyn zebrał siły. Od 9 września jego jeźdźcy znów ich nękali. Arsuf otworzył jednak drogę do Jafy, którą krzyżowcy zajęli, i nadszarpnął wojenną reputację Saladyna.¹²

Jerozolima poza zasięgiem, Jafa i rozejm

Dwa razy Ryszard doprowadził armię na kilka mil od Jerozolimy i dwa razy zawrócił. Miasto było celem całej krucjaty, ale utrzymanie go po odejściu europejskich armii wydawało się niemożliwe, a oddziały francuskie, niemieckie i angielskie zaciekle się kłóciły. Ryszard popierał w sporze o koronę Jerozolimy swego wasala Gwidona z Lusignan przeciw Konradowi z Montferratu, a gdy Konrad został zamordowany, plotka, według Britanniki niesłusznie, oskarżyła Ryszarda.¹³

W 1192 roku Saladyn uderzył na Jafę i zdobył miasto, podczas gdy załoga broniła się w cytadeli. Ibn Szaddad, który tam był, opisuje, jak wieść o oblężeniu skłoniła króla Anglii do porzucenia planu marszu na Bejrut i ruszenia na odsiecz, i jak o świcie muzułmanie usłyszeli frankijskie trąbki, gdy odsiecz przybyła morzem. Cytadela pozostała w rękach krzyżowców. Dwór brytyjski zalicza Jafę do zwycięstw Ryszarda nad Saladynem.¹⁴

Obie strony były wyczerpane. We wrześniu 1192 roku Ryszard zawarł z Saladynem rozejm na trzy lata: krzyżowcy zachowali Akkę i wąski pas wybrzeża, a chrześcijańscy pielgrzymi uzyskali swobodny dostęp do miejsc świętych w Jerozolimie.¹⁵

Niewola i okup

Drogę do domu zagradzali wrogowie. Omijając Francję, Ryszard popłynął przez Adriatyk, a sztorm wyrzucił jego statek na brzeg koło Wenecji. Podróżował w przebraniu z powodu nienawiści księcia Leopolda, ale w grudniu 1192 roku rozpoznano go pod Wiedniem i uwięziono w zamku księcia w Dürnstein nad Dunajem. Na początku 1193 roku wydano go cesarzowi Henrykowi VI, który przewoził go z zamku do zamku. Z tej niewoli wyrosła w XIII wieku legenda o minstrelu Blondelu szukającym swego pana.¹⁶

Pod groźbą wydania Filipowi II Ryszard przyjął warunki cesarza: okup 150 000 marek i oddanie królestwa cesarzowi, by otrzymać je z powrotem jako lenno. Tymczasem brat Jan zajął zamek Windsor i spiskował z Filipem, a ich matka, królowa Eleonora, utrzymała Anglię dla Ryszarda. Zebranie okupu było, jak pisze Britannica, jednym z najbardziej niezwykłych przedsięwzięć skarbowych stulecia. Ryszard odzyskał wolność w lutym 1194 roku i 17 kwietnia kazał się koronować ponownie, w Winchesterze, w obawie, że jego władza została podważona.¹⁷

Jak prowadził wojnę

Ryszard był przede wszystkim mistrzem wojny oblężeń i marszów. Zdobył szturmem Messynę, uczestniczył w oblężeniu Akki, przeprowadził armię wrogim wybrzeżem i pod Arsuf utrzymał ją w ryzach pod ciągłym ostrzałem aż do chwili, gdy przyszedł czas na szarżę. Za romantycznym wizerunkiem stał organizator, który zebrał pieniądze, flotę i armię w skali, z jaką mało który król jego czasów mógł się równać.¹⁸

Był też odważny aż do lekkomyślności i to właśnie ta porywczość, jak pisze Britannica, go zgubiła. Potrafił budzić lojalność i był zręcznym politykiem, ale też bezwzględnym: rzeź w Akce była jego decyzją. Wrogowie traktowali go poważnie: w relacji Ibn Szaddada z Jafy wieść o nadciągającym królu skłoniła Saladyna do natychmiastowego zakończenia oblężenia.¹⁹

Ostatnia wojna i śmierć

Miesiąc po drugiej koronacji Ryszard przeprawił się do Normandii i nigdy już do Anglii nie wrócił. Ostatnie pięć lat spędził na wojnie z Filipem II, przerywanej rozejmami, podczas gdy Anglią rządził justycjariusz i arcybiskup Canterbury Hubert Walter. Dla ochrony doliny Sekwany, drogi do Normandii, zbudował na skale w Les Andelys Château Gaillard, najsilniejszy zamek swoich czasów, a do śmierci odzyskał wszystkie swoje ziemie.²⁰

Koniec przyszedł niemal przypadkiem. Wicehrabia Limoges odmówił wydania skarbu złota znalezionego przez chłopa, a Ryszard obległ jego zamek w Châlus. Tam w pechowej chwili został ranny i zmarł 6 kwietnia 1199 roku, w wieku 41 lat. Pochowano go w kościele opactwa Fontevraud obok ojca, Henryka II, gdzie spoczęła też jego matka i gdzie zachowała się jego figura nagrobna. Z Berengarią nie miał dzieci, a następcą został brat Jan, który w ciągu sześciu lat stracił Normandię i Andegawenię.²¹

Pamięć i dziedzictwo

Ryszard był popularnym królem za życia i stał się bohaterem niezliczonych romantycznych legend: minstrela Blondela, pojedynku z Saladynem, który nigdy się nie odbył, Lwiego Serca wracającego, by naprawić krzywdy wyrządzone przez brata. Współcześni historycy, zauważa Britannica, oceniają go surowiej, jako króla, który zaniedbał Anglię dla swoich wojen i wydrenował ją dla swojego okupu. Oba obrazy zawierają część prawdy.²²

Pozostaje archetypem króla krzyżowca, a jego rywalizacja z Saladynem to jedna z wielkich opowieści średniowiecza. Przeczytaj też o jego przeciwniku, Saladynie, o bitwie pod Hattin, od której zaczęła się krucjata, o oblężeniu Jerozolimy w 1187 roku, o największych brytyjskich wodzach albo o tym, co wydarzyło się 7 września, w dniu bitwy pod Arsuf.²³