Nikefor II Fokas: biała śmierć Saracenów

Jego wojny rozstrzygały raczej oblężenia i blokady niż bitwy w polu: trwające całą zimę oblężenie Chandaksu na Krecie w latach 960-961, zdobycie Aleppo w 962 roku, upadek Mopsuestii i Tarsu w 965 roku oraz blokada Antiochii. Opisują je dwaj greccy historycy, Leon Diakon i Jan Skylitzes, i na obu opiera się ten tekst.²

Skąd pochodził Nikefor Fokas?

Nikefor urodził się około 912 roku w rodzie Fokasów, jednym z wielkich rodów wojskowych bizantyjskiej Azji Mniejszej. Jego dziad, Nikefor Starszy, walczył z Arabami w południowej Italii, a ojciec, Bardas Fokas, na początku lat 50. X wieku dowodził armiami wschodnimi. Brat Leon i siostrzeniec Jan Tzimiskes również zostali czołowymi wodzami.³

O jego życiu prywatnym przed objęciem tronu wiadomo niewiele. Pierwsza żona zmarła, a ich jedyny syn Bardas zginął w wypadku podczas konnych ćwiczeń, ugodzony włócznią przez młodego krewnego. Nikefor nosił włosiennicę, przez lata nie jadł mięsa i mówił o wstąpieniu do klasztoru, a bliskim przyjacielem był dla niego Atanazy, założyciel Wielkiej Ławry na Athos.⁴

Jak Nikefor Fokas doszedł do dowództwa?

Nikefor wybił się w długiej wojnie z Sajf ad-Daulą, hamdanidzkim emirem Aleppo. Gdy emir pokonał w 953 roku Bardasa Fokasa i wziął do niewoli jego syna Konstantyna, Nikefor, dotąd wódz prowincjonalny, zastąpił ojca pod koniec 954 lub w 955 roku jako domestyk scholów, czyli dowódca armii wschodnich.⁵

Potem szala się przechyliła. W 958 roku Jan Tzimiskes zdobył Samosatę nad Eufratem, a George Dennis przypisuje Nikeforowi, jego bratu Leonowi i Tzimiskesowi kilka wielkich zwycięstw, po których spustoszono część północnej Syrii. Leon Diakon odnotowuje, że jako wódz, a potem domestyk, Nikefor złupił i spalił wiele miast.⁶

Jak Nikefor Fokas odbił Kretę?

W 960 roku Roman II wysłał Nikefora z wielką flotą i armią na Kretę, którą Arabowie władali od lat 20. IX wieku. Wylądował, zepchnął obrońców do Chandaksu, stołecznej twierdzy wyspy, i oblegał go przez całą zimę. W marcu 961 roku jego wojsko wdarło się do miasta przy użyciu machin oblężniczych, tarana i saperów; Skylitzes podaje datę 7 marca.⁷

Emir Abd al-Aziz, przez Bizantyjczyków zwany Kurupasem, dostał się do niewoli wraz z synem Anemasem. Leon Diakon opisuje triumf na hipodromie w 961 roku, ze złotem, zbrojami i jeńcami prowadzonymi przed ludem; Skylitzes twierdzi, że Nikefora nie wpuszczono wtedy do stolicy, a triumf odbył dopiero w kwietniu 963 roku. Ostrogorski uznał odzyskanie Krety za największe zwycięstwo Bizancjum od stuleci.⁸

Największe zwycięstwa Nikefora II Fokasa

Poza Kretą największe sukcesy odniósł na wschodzie. W grudniu 962 roku wkroczył do Aleppo, stolicy Hamdanidów, choć nie zdobył jego cytadeli. Jako cesarz w 965 roku zajął Mopsuestię i Tars, kończąc podbój Cylicji, a jego flota odzyskała w tym samym roku Cypr. Jego wodzowie zdobyli Antiochię w październiku 969 roku, na kilka tygodni przed jego śmiercią.⁹

Tars odparł jego pierwszy atak w 964 roku. Leon Diakon pisze, że Nikefor przez zimę ćwiczył wojsko, wiosną 965 roku wrócił i głodem zmusił miasto do kapitulacji, pozwalając mieszkańcom odejść. Co do Mopsuestii źródła się różnią: Leon umieszcza jej upadek w 964 roku, a Skylitzes i arabski kronikarz Jahja z Antiochii latem 965 roku.¹⁰

Leon szacuje armię z 965 roku na 400 000 ludzi. Schlumberger uważał tę liczbę za zapewne przesadzoną, a tłumacze Leona dodają, że Warren Treadgold podejrzewa przesadę albo błąd kopisty zamiast 40 000; ponieważ Leon powtarza tę liczbę, sami uznają przesadę za bardziej prawdopodobną. Zaznaczają też, że opis upadku Tarsu u Leona różni się od innych źródeł.¹¹

Na zachodzie wiodło się źle. Flotę wysłaną na Sycylię w 964 lub 965 roku rozbito, a za jego panowania ostatnie bizantyjskie twierdze na wyspie padły łupem muzułmanów. W Syrii najeżdżał ponownie w 966 i 968 roku i dwa razy stanął pod Antiochią, siedzibą patriarchy, w rękach muzułmanów od 636 lub 637 roku, gdy klęska Bizancjum nad Jarmukiem otworzyła Arabom drogę do Syrii.¹²

Wracając w 968 roku do stolicy, zostawił wojska do blokady Antiochii. Skylitzes pisze, że zbudował na Czarnej Górze twierdzę dla Michała Burtzesa, a dowództwo wojsk w Cylicji powierzył swojemu eunuchowi Piotrowi. 28 października 969 roku, pod nieobecność cesarza, Burtzes i Piotr zdobyli miasto, które według Ostrogorskiego było pod panowaniem muzułmanów ponad trzy stulecia.¹³

Jak Nikefor Fokas został cesarzem?

Roman II zmarł 15 marca 963 roku, zostawiając dwóch małych synów, Bazylego II i Konstantyna VIII, a regentką została cesarzowa Teofano. Minister Józef Bringas próbował odsunąć Nikefora, lecz w lipcu 963 roku armia wschodnia obwołała go cesarzem w Cezarei. Po walkach na ulicach stolicy 16 sierpnia 963 roku został koronowany w Hagii Sofii.¹⁴

Panował jako starszy cesarz obok obu chłopców, których prawa pozostały nienaruszone. 20 września 963 roku poślubił Teofano. Patriarcha Polieuktos sprzeciwiał się temu związkowi, bo było to drugie małżeństwo, a do tego krążyła plotka, że Nikefor był ojcem chrzestnym jednego z jej dzieci. Ojca Bardasa uczynił cezarem, brata Leona kuropalatesem, a Janowi Tzimiskesowi dał dowództwo na wschodzie.¹⁵

Dlaczego Nikefor II Fokas był niepopularny?

Jego wojny były kosztowne, a płacili za nie poddani. Nikefor podniósł podatki i wypuścił lżejszą złotą monetę, tetarteron; Skylitzes pisze, że podatki pobierał w cięższej monecie, a wypłacał w lżejszej. Jego i brata Leona oskarżano o spekulację zbożem w czasie niedoboru, a ustawa z 964 roku zakazała nowych nadań ziemi na rzecz klasztorów.¹⁶

Gniew wybuchł w dzień Wniebowstąpienia, zapewne w 967 roku. Po bójce mieszczan z ormiańskimi żołnierzami cesarza tłum lżył go w drodze powrotnej z kościoła Pege i obrzucał kamieniami; Leon Diakon wspomina kobietę i jej córkę, które rzucały je z dachu. Potem Nikefor otoczył murem część Wielkiego Pałacu i zamienił ją w twierdzę.¹⁷

Leon, wówczas student w stolicy, pisze, że widział, jak Nikefor spokojnie jechał dalej wśród obelg. Zagraniczni posłowie mniej go podziwiali. Liutprand z Cremony, wysłany przez Ottona I w 968 roku po przymierze małżeńskie, spotkał się z odmową, był trzymany niemal jak więzień i usłyszał, że jego pan nie jest cesarzem rzymskim, lecz barbarzyńskim królem.¹⁸

W swoim sprawozdaniu Liutprand nazwał Nikefora „potworem, a nie człowiekiem, karłem o tłustej głowie i oczkach małych jak u kreta” (przekład z angielskich tłumaczeń Hendersona i Wrighta). Leon Diakon, który go widział, kreśli spokojniejszy portret: śniady, przygarbiony mężczyzna o gęstych ciemnych włosach, czarnych oczach pod krzaczastymi brwiami i siwiejącej brodzie.¹⁹

Zostawił też groźne dziedzictwo na Bałkanach, pokolenie po bułgarskim zwycięstwie pod Anchialos w 917 roku. Odmówił Bułgarii płaconej jej daniny i opłacił księcia kijowskiego Światosława, by na nią uderzył. Ruś najechała kraj w 968 roku, a w 969 roku zajęła bułgarską stolicę, co zamieniło słabego sąsiada na znacznie groźniejszego.²⁰

Jak zginął Nikefor II Fokas?

Nikefor został zamordowany w swojej sypialni w nocy z 10 na 11 grudnia 969 roku. Spiskowcom przewodził jego siostrzeniec Jan Tzimiskes, którego cesarz wcześniej odsunął od dowództwa, a pomagała im cesarzowa Teofano, która ukryła w pałacu uzbrojonych ludzi. Tzimiskes tej samej nocy przejął tron i panował jako Jan I do 976 roku.²¹

Leon Diakon opowiada, jak w padającym śniegu Tzimiskes i jego towarzysze podpłynęli łodzią pod pałac i zostali po kolei wciągnięci na górę w koszu. Zastali cesarza śpiącego, zranili go, lżyli i zabili. Jego ciało leżało w śniegu przez cały następny dzień, zanim potajemnie pochowano je w kościele Świętych Apostołów.²²

Rolę Teofano źródła przedstawiają różnie. Leon pisze, że to ona przemyciła zabójców do pałacu, a Ostrogorski nazywa ją kochanką i wspólniczką Tzimiskesa. Według Skylitzesa Tzimiskes, któremu patriarcha Polieuktos odmówił koronacji przed odbyciem pokuty, zrzucił winę na dwóch zabójców działających z poduszczenia cesarzowej, a Teofano wygnano z pałacu.²³

Dlaczego Nikefora nazywano białą śmiercią Saracenów?

Przydomek pochodzi z dworu. Gdy w Zielone Świątki 968 roku Liutprand z Cremony przyglądał się procesji Nikefora do Hagii Sofii, śpiewacy wysławiali cesarza jako „bladą śmierć Saracenów” (w przekładach angielskich „the pale death of the Saracens”). Historycy, na przykład Ostrogorski, używają tego określenia, w wersji „biała śmierć Saracenów”, dla jego zwycięstw nad Arabami.²⁴

Czy Nikefor Fokas pisał podręczniki wojskowe?

Jego imię noszą dwa traktaty wojskowe. Praecepta militaria, powstałe około 965 roku, zawierają wskazówki do kampanii przeciw Arabom, a ich wydawca Eric McGeer dowodzi, że napisał je sam cesarz. Traktat O potyczkach, o wojnie podjazdowej na pograniczu, spisał na jego polecenie oficer bliski rodowi Fokasów, zapewne wkrótce po jego śmierci.²⁵

McGeer i tłumacze Leona wskazują, jak wiernie opis bitwy pod Tarsem u Leona odpowiada zaleceniom Praecepta. George Dennis przypuszcza, że autorem traktatu O potyczkach mógł być brat cesarza Leon, którego zwycięstwa traktat opisuje, choć nie wymienia go z imienia.²⁶

Jakie dziedzictwo zostawił Nikefor II Fokas?

Nikefor przełamał granicę w górach Taurus, która trzymała się od stuleci. Kreta, Cypr, Cylicja i Antiochia wróciły do cesarstwa, a Aleppo wkrótce po jego śmierci stało się państwem trybutarnym. Ostrogorski uznaje jego panowanie i rządy dwóch następców za szczyt potęgi wojskowej średniowiecznego Bizancjum, którą najdalej posunął Bazyli II, panujący w latach 976-1025.²⁷

Jego epitafium, przypisywane Janowi, metropolicie Melitene, i zachowane w rękopisach Skylitzesa, wzywa go do powstania z grobu przeciw Rusi i kończy się słowami o tym, który „zwyciężył wszystko prócz kobiety”. Większość wiedzy o nim pochodzi od Leona Diakona, którego Historia obejmuje lata 959-976 i którą Wasiliew nazywa jedynym współczesnym greckim źródłem do tego panowania.²⁸

Wydawca Skylitzesa, za historyczką Rosemary Morris, wyróżnia dwie tradycje o Nikeforze: przychylną u Leona Diakona i wrogą, z której korzystał Skylitzes, wyliczający powody, dla których cesarza nienawidzono.²⁹ › Największe bitwy Cesarstwa Bizantyjskiego

Poznaj innych wielkich wodzów cesarstwa bizantyjskiego albo porównaj ich z najlepszymi na świecie w zestawieniu największych wodzów w historii.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.