Co wydarzyło się w bitwie pod Niniwą?
12 grudnia 627 roku wschodniorzymski cesarz Herakliusz pokonał sasanidzką armię perską pod wodzą Rhahzadha na równinie w pobliżu ruin Niniwy, na terenie dzisiejszego Iraku. Perski wódz poległ, a jego armia się wycofała. W ciągu kilku tygodni Herakliusz niszczył już pałace króla Chosroesa II, a pod koniec lutego 628 roku Chosroes został obalony przez własnego syna.5
Po pokoleniu, w którym Persowie zajęli rzymski Wschód, cesarz Herakliusz zrobił rzecz nie do pomyślenia: wmaszerował w głąb ziem wroga i wymusił bitwę na równinie w pobliżu starożytnych ruin Niniwy. Nie był to pogrom, ale złamał perski wysiłek wojenny.6
Kto wygrał bitwę pod Niniwą i dlaczego?
Wygrała wschodniorzymska armia Herakliusza. Cesarz sam wybrał teren, otwartą równinę, na której jego jazda i piechota walcząca w zwartym szyku mogły pokazać pełnię swoich możliwości, a poranna mgła ukryła jego zwrot przeciw ścigającym go Persom. Ich wódz Rhahzadh poległ wraz z wyższymi oficerami, a perskie posiłki przybyły za późno.7
Imperium nad przepaścią
W 602 roku uzurpator Fokas zamordował cesarza Maurycego, a Chosroes II, który zawdzięczał Maurycemu tron, rok później ruszył na wojnę, by pomścić swojego protektora. W pierwszej fazie Persowie zdobyli twierdzę Dara i rzymską Armenię; do 610 roku cała rzymska część Armenii i północna Mezopotamia były w ich rękach, a od Anatolii i Syrii dzielił ich już tylko Eufrat.8
W październiku tego roku młodszy Herakliusz, syn namiestnika Afryki, pożeglował na Konstantynopol, obalił Fokasa i został cesarzem, ale nie zdołał zatrzymać perskiego natarcia. Persowie zdobyli Damaszek w 613 roku i Jerozolimę w 614 roku, uprowadzając relikwię Krzyża Świętego, a po upadku Aleksandrii w 619 roku cały Egipt, najbogatsza prowincja cesarstwa, wkrótce znalazł się w ich rękach.9
W 622 roku Persowie rozpoczęli ostatnią fazę wojny, celując w serce cesarstwa w porozumieniu z Awarami z Niziny Węgierskiej. W 626 roku dwie armie perskie wtargnęły do Anatolii, a wielka armia awarska oblegała Konstantynopol, ale miasto się obroniło. Herakliusza tam nie było. W 624 roku oderwał się od własnych ziem, by walczyć na Zakaukaziu, i pozostał na wschodzie.10
Herakliusz uderza na wschód
Howard-Johnston nazywa to, co nastąpiło, jednym z najbardziej zdumiewających odwróceń losu w dziejach wojen. Herakliusz odbudował morale wielokrotnie pobitej armii, przedstawiając wojnę jako świętą, i zabiegał o to, by Turcy ze stepu stanęli po stronie Rzymu. W 627 roku najechali oni perskie Zakaukazie, a Herakliusz spotkał się z ich wodzem pod Tbilisi, które oblegała armia turecka.11
Najpełniejszą relację z ostatniej kampanii zostawił Teofanes Wyznawca, którego kronika sięga 813 roku i opiera się na starszych źródłach. Według niego Herakliusz wkroczył do Persji razem z Turkami we wrześniu 627 roku, co przy zbliżającej się zimie było posunięciem nieoczekiwanym, a Turcy powoli rozeszli się do domów, zmęczeni zimnem i perskimi atakami. Chosroes zebrał swoje armie pod wodzą Rhahzadha, dzielnego i wojowniczego wodza, który szedł za Rzymianami, gdy ci palili miasta i niszczyli zbiory. 9 października Herakliusz dał wojsku tydzień odpoczynku w krainie Chamaetha, a 1 grudnia przeprawił się przez Wielki Zab i rozbił obóz w pobliżu Niniwy.12
Decyzje wodzów
Herakliusz nie ruszył prosto na pałace Chosroesa. Kaegi uważa, że po przeprawie przez Zab cesarz celowo skręcił na północny zachód: Persowie mieli uwierzyć, że chce uciec za Tygrys na ziemie rzymskie, i dać się wciągnąć na wybrany przez niego teren, a on sam zachowywał drogę odwrotu na wypadek niepowodzenia.13
Rhahzadh miał swoje rozkazy. Przeprawił się przez Zab innym brodem, około trzech mil niżej. Herakliusz wysłał dowódcę Baanesa z garstką wybranych żołnierzy, którzy zabili perskiego kapitana i przywieźli jego głowę, złoty miecz oraz dwudziestu kilku jeńców, wśród nich miecznika Rhahzadha. Jeniec zeznał, że Chosroes kazał Rhahzadhowi stoczyć bitwę i wysyła mu 3000 ludzi. Herakliusz wysłał tabor przodem i zaczął szukać pola bitwy, zanim posiłki dotrą na miejsce.14
Znalazł je na równinie na zachód od Wielkiego Zabu, około 23 lub 24 kilometrów od osad w ruinach Niniwy. Kaegi, który odwiedził te okolice w 1988 roku, umieszcza walkę na równinie Karamlays, przeciętej strumieniem, przy którym mogły pić rzymskie konie, poniżej wzgórz, na których Persowie schronili się później. Otwarty teren sprzyjał Rzymianom: ich podręcznik wojskowy, Strategikon, zalecał szukać go w walce z Persami, których siłą był łuk, i dochodzić do walki wręcz.15
Bitwa pod Niniwą
Według Teofanesa Rhahzadh ustawił armię w trzech zwartych zastępach, a bitwa rozpoczęła się w sobotę 12 grudnia. Cesarz wyjechał przed swoich ludzi, powalił perskiego wodza, a potem kolejno dwóch innych Persów; trzeci zranił go włócznią w wargę. Gdy zagrały trąby i szyki się zwarły, jego płowy koń Dorkon został ugodzony włócznią w udo, a pancerz ze ścięgien odbił ciosy mieczy wymierzone w jego łeb.16
Ormiańska historia przypisywana Sebeosowi, spisana w VII wieku, opowiada to inaczej. Herakliusz zwabił ścigających go Persów aż na równinę Niniwy, po czym zawrócił i uderzył z wielką siłą; nad równiną wisiała mgła i Persowie nie zauważyli zwrotu, dopóki armie się nie zderzyły. Kaegi uważa, że mgła doskonale posłużyła Rzymianom: psuła cel perskim łucznikom i ukryła manewr Herakliusza przed Rhahzadhem.17
Walka trwała od rana do jedenastej godziny dnia. Rhahzadh poległ, a razem z nim, według Teofanesa, trzej perscy dowódcy dywizji, niemal wszyscy ich oficerowie i większa część ich armii. Rzymianie zdobyli 28 sztandarów, nie licząc połamanych, i zdarli z poległych pancerze, hełmy i broń.18
Ilu żołnierzy walczyło pod Niniwą i ilu zginęło?
Liczebności żadnej z armii nie znamy. Teofanes nie podaje sum. Kaegi uważa, że armia Herakliusza mogła liczyć od 25 do 50 tysięcy ludzi, choć i to podejrzewa o przesadę; przekaz przypisujący cesarzowi 70 tysięcy żołnierzy wobec 12 tysięcy Persów uznaje za wątpliwy, a podaną przez jedno źródło wschodniochrześcijańskie liczbę 300 tysięcy Rzymian i 40 tysięcy Turków za absurdalną.19
Straty są równie niepewne. Teofanes pisze, że Rzymianie stracili 50 zabitych i wielu rannych, z których zmarło już tylko dziesięciu. Strat perskich nie podaje. Jak relacjonuje Kaegi, muzułmański historyk at-Tabari pisze o 6 tysiącach zabitych spośród 12 tysięcy Persów, a ormiański historyk Tomasz Arcruni o 4 tysiącach ocalałych, ale Kaegi uważa większość relacji at-Tabariego o tej kampanii za nietrafną. Sebeos twierdzi, że Rzymianie wyrżnęli Persów do nogi, po czym dodaje, że otoczeni niedobitkowie błagali o litość, a Herakliusz ich puścił.20
Perska armia nie została też unicestwiona. Kaegi podkreśla, że nie doszło do pogromu. Obie armie pozostały na polu bitwy w odległości dwóch strzałów z łuku; perscy jeźdźcy stali nad swoimi zabitymi do siódmej godziny nocy, po czym zwinęli obóz i przenieśli się u stóp stromej góry. 21 grudnia niedobitki, wzmocnione 3000 ludzi posiłków, znów szły za Rzymianami.21
Łupy były bogate: złote miecze i złote pasy wysadzane perłami, złota tarcza Rhahzadha ze 120 płytek i jego złoty napierśnik, jego kaftan razem z jego głową, bransolety i złote siodło. Do niewoli trafił żywcem Barsamuses, książę Iberów służących Persji.22
Czy Herakliusz naprawdę stoczył pojedynek z Rhahzadhem?
Raczej nie w formie formalnego pojedynku. Kaegi wywodzi tę opowieść z panegirycznej oficjalnej tradycji o wątpliwej wiarygodności, sięgającej zapewne zwycięskich biuletynów samego Herakliusza, w której cesarz kładzie trupem trzech perskich śmiałków, z Rhahzadhem na czele, i zostaje ranny razem ze swoim koniem. Sebeos, piszący z dala od cesarskiego dworu, mówi tylko, że Rzymianie zabili w bitwie perskiego wodza.23
Wersje się różnią. U Teofanesa Herakliusz powala kolejno trzech Persów, zanim zwarły się główne szyki; w Krótkiej historii patriarchy Nikefora, spisanej na początku IX wieku, to Rhahzadh wyzywa cesarza na pojedynek, a współcześni tłumacze Teofanesa nazywają tę relację nieścisłą. Dworski poeta Jerzy Pizyda, współczesny wydarzeniom, przedstawił Herakliusza w bitwie jako swego rodzaju magnes, który przyciąga do siebie jego żołnierzy.24
Upadek Chosroesa
Herakliusz nie zawrócił do domu. Zamiast przeprawiać się przez Tygrys, czego spodziewali się Persowie, uderzył na południe, w serce państwa Chosroesa, gdzie nie mogła go już zatrzymać żadna perska armia. Po ponownej przeprawie przez Wielki Zab wysłał turmarchę Jerzego z tysiącem jeźdźców, by zajął cztery mosty na Małym Zabie, przekroczył je 23 grudnia i spędził Boże Narodzenie w posiadłościach Jazdina, chrześcijańskiego urzędnika, który zarządzał podatkiem gruntowym Chosroesa.25
Chosroes, dowiedziawszy się 23 grudnia, że Rzymianie przekroczyli Tornę, uciekł ze swojego ulubionego pałacu w Dastagerd do Ktezyfonu. Armia, która na początku stycznia 628 roku weszła do Dastagerd, znalazła tam, jak liczy Teofanes, 300 rzymskich sztandarów zdobytych w dawnych wojnach. Herakliusz nie zaatakował samego Ktezyfonu: tłumacze Chronicon Paschale wyjaśniają, że powstrzymało go zniszczenie przez Chosroesa kluczowych mostów, i wycofał się przez góry Zagros na leże zimowe w Kanzakon w Azerbejdżanie, kraju, który Sebeos nazywa Atrpatakanem.26
Klęska i spustoszenie Mezopotamii zrujnowały prestiż Chosroesa. Pod koniec lutego 628 roku jego najstarszy syn Szirujeh, przy poparciu armii, obalił go niemal bezkrwawym przewrotem i objął tron jako Kawad II; Chosroesa zgładzono w więzieniu po kilku dniach. Herakliusz ogłosił tę wiadomość w zwycięskim liście, zachowanym w Chronicon Paschale, który odczytano z ambony Hagii Sophii w Konstantynopolu w Zielone Świątki, 15 maja 628 roku.27
Czy bitwa pod Niniwą była rozstrzygająca?
Swoimi skutkami tak, jako bitwa mniej wyraźnie. Rzymianie nie zdołali zdobyć perskiego obozu, a Kaegi nazywa Niniwę skromnym zwycięstwem, które przerodziło się w rozstrzygające: gdy między Herakliuszem a ziemiami uprawnymi Mezopotamii nie stała już żadna perska armia, szerzyła się panika, a prestiż Chosroesa się kruszył. Także Howard-Johnston uznaje je za zwycięstwo rozstrzygające, bo zaprowadziło Herakliusza w rejon stołeczny i ośmieliło opozycję wobec króla na dworze i w naczelnym dowództwie.28
Kawad II natychmiast poprosił o pokój. Rokowania były trudne, ale perskie wojska okupacyjne opuściły rzymski Bliski Wschód w 629 roku, a w marcu 630 roku Herakliusz uroczyście wkroczył do Jerozolimy, przywożąc fragmenty Krzyża Świętego.29
Dlaczego bitwa pod Niniwą była ważna
Niniwa zakończyła wojnę, którą Howard-Johnston nazywa ostatnią wielką wojną starożytności, wojnę totalną, w której każde z imperiów rzuciło na szalę wszystko, co miało. Oba wyszły z niej wyczerpane. W ciągu dwóch dekad po śmierci Mahometa w 632 roku Arabowie odebrali Rzymianom Syrię, Palestynę i Egipt, a Persom Mezopotamię i Iran; Ktezyfon padł pod koniec lat trzydziestych VII wieku, a ostatni król sasanidzki, Jazdegerd III, został pokonany i zginął jako zbieg na dalekim północnym wschodzie. Poznaj cesarza, który ją wygrał: Herakliusz.30
Herakliusz dożył dużej części tych wydarzeń. W 636 roku Arabowie rozbili rzymską armię polową nad Jarmukiem, a gdy cesarz zmarł w 641 roku, po 30 latach i 10 miesiącach panowania, Syria i Palestyna były stracone, a Arabowie zajmowali Egipt.31
Jak pamięta się bitwę pod Niniwą?
Mniej jako bitwę, a bardziej jako rozdział historii Krzyża Świętego. List samego Herakliusza, odczytany w Hagii Sophii, zaczynał się od wersetu psalmu „Niech cała ziemia wykrzykuje na cześć Boga” i przedstawiał zwycięstwo jako dzieło Boga, a Kaegi uważa, że relacja Teofanesa o bitwie wywodzi się ostatecznie z takiego oficjalnego komunikatu.32
Samo miejsce było na wpół zapomniane. Kaegi zauważa, że greckie relacje z kampanii nie wspominają ani ruin asyryjskiej Niniwy z jej dwoma wzgórzami Nebi Junus i Kujundżik, ani zwycięstwa Aleksandra pod pobliską Gaugamelą; dla współczesnych Herakliuszowi Niniwa była głównie syryjską nazwą chrześcijańskiej wspólnoty. Szerzej o tej epoce piszemy w przewodnikach największe bitwy cesarstwa bizantyjskiego i największe bitwy imperium perskiego.33
