Najwięksi wodzowie starożytnego Rzymu

1 Juliusz Cezar, 100 do 44 p.n.e.

Lata

100 do 44 p.n.e.; zamordowany

W służbie

Republika Rzymska; podbił Galię w latach 58 do 51 p.n.e., od 49 p.n.e. prowadził wojnę domową

Największe zwycięstwo

Alezja, 52 p.n.e.: według jego własnych liczb 80 tys. oblężonych Galów i odsiecz z 250 tys. pieszych i 8 tys. jeźdźców

Bilans

Wygrał pod Alezją (52 p.n.e.), Farsalos (48), Tapsus (46) i Mundą (45); pobity pod Gergowią (52) i Dyrrachium (48)

Dziedzictwo

Jego wojny zakończyły republikę; jego Commentarii czyta się do dziś

Gajusz Juliusz Cezar, urodzony w 100 roku p.n.e., ruszył z legionami do Galii w 58 roku p.n.e. i podbijał ją przez większą część dekady. W 49 roku p.n.e. przekroczył Rubikon i wkroczył do Italii przeciw Pompejuszowi i senatowi, wygrał wojnę domową i zginął zasztyletowany w Rzymie 15 marca 44 roku p.n.e.²

Rozstrzygający w Galii był rok 52 p.n.e. Odparty przez Wercyngetoryksa pod Gergowią, Cezar zamknął go w grodzie Alezja na wzgórzu, gdzie według jego relacji broniło się 80 tys. Galów. Otoczył gród wewnętrznym pierścieniem umocnień długości około 18 km i zewnętrznym długości około 22,5 km i utrzymał oba przeciw odsieczy, którą szacował na 250 tys. pieszych i 8 tys. jeźdźców; Wercyngetoryks się poddał.³

Pod Farsalos w 48 roku p.n.e. jego 22 tys. żołnierzy pobiło 45 tys. Pompejusza, choć wcześniej Pompejusz wyparł go z linii oblężniczych pod Dyrrachium. Tapsus w Afryce i Munda w Hiszpanii zakończyły wojnę; Swetoniusz pisze, że wynik stał pod znakiem zapytania tylko dwa razy, pod Dyrrachium i pod Mundą, gdzie Cezar uznał bitwę za przegraną i myślał o samobójstwie. Mit i fakt: niemal na pewno nie urodził się przez cesarskie cięcie, bo matki zwykle nie przeżywały wtedy tego zabiegu, a jego matka Aurelia żyła jeszcze długo, gdy był dorosły.⁴

Dlaczego to miejsce: Jest pierwszy, bo jako jedyny Rzymianin ma komplet punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: jego imię zna każdy, jego wojny zakończyły republikę, a jego własną relację z nich wciąż się czyta. Gergowia i Dyrrachium kosztują go punkt za dorobek bojowy, a stronnicze Commentarii punkt za pewność źródeł, a i tak wyprzedza Scypiona o trzy punkty.

Pełna historia: Juliusz Cezar ›

2 Scypion Afrykański, 236 do 183 p.n.e.

Lata

236 do 183 p.n.e.

W służbie

Republika Rzymska, druga wojna punicka, w Hiszpanii i Afryce

Największe zwycięstwo

Zama, 202 p.n.e., nad Hannibalem; Kartagińczycy stracili 20 tys. zabitych i niemal tyle samo jeńców (Polibiusz)

Bilans

Zdobył Nową Kartaginę; wygrał pod Ilipą (206 p.n.e.) i Zamą; nie przegrał bitwy, którą dowodził (według wydawcy jego biografii)

Dziedzictwo

Wygrał drugą wojnę punicką; Kartagina zachowała dziesięć okrętów i miała zapłacić 10 tys. talentów

Publiusz Korneliusz Scypion, urodzony w 236 roku p.n.e., uczył się wojny od Hannibala. Jako siedemnastolatek wjechał w wir walki konnicy nad Padem, gdzie okrążono jego ojca, a pod Kannami widział, jak Hannibal niszczy armię rzymską.⁵

Wysłany do Hiszpanii, zdobył kartagińską bazę, Nową Kartaginę, gdy od rybaków dowiedział się, że lagunę można przejść w bród. Pod Ilipą w 206 roku p.n.e. Hazdrubal, syn Giskona, miał według Polibiusza około 70 tys. piechoty, 4 tys. jazdy i 32 słonie, a zwycięstwo Scypiona wyparło Kartaginę z Hiszpanii. Pod Zamą w 202 roku p.n.e. stanął przeciw samemu Hannibalowi, według współczesnych szacunków po około 40 tys. ludzi z każdej strony; zostawił w szyku przejścia, którymi przebiegły słonie Hannibala, a gdy Leliusz i Masynissa wrócili z jazdą i uderzyli na tyły Kartagińczyków, Hannibal stracił 20 tys. zabitych i niemal tyle samo jeńców, Rzymianie zaś ponad 1500 ludzi. Kartagina oddała wszystkie okręty wojenne poza dziesięcioma i zgodziła się zapłacić 10 tys. talentów w ciągu pięćdziesięciu lat. Przez dziesięć lat dowodzenia, jak pisze wydawca biografii pióra Dextera Hoyosa, nie przegrał ani jednej bitwy.⁶

Mit i fakt: już współcześni robili z niego ulubieńca bogów, któremu sprzyjało szczęście; Polibiusz, który znał jego przyjaciela Leliusza, podkreśla, że każdy sukces zawdzięczał rachunkowi i przezorności.⁷

Dlaczego to miejsce: Ma komplet punktów za dorobek bojowy i skutek: pokonał najlepszego wodza swoich czasów i wygrał wojnę, która dała Rzymowi panowanie nad zachodnią częścią Morza Śródziemnego. Jest dużo mniej znany niż człowiek, którego pokonał, więc za rozpoznawalność i pamięć ma po 4 punkty; to stawia go trzy punkty za Cezarem i trzy przed Konstantynem.

Pełna historia: Scypion Afrykański ›

3 Konstantyn Wielki, ok. 272 do 337 n.e.

Lata

Urodzony między około 272 a 285 rokiem (źródła się różnią); zmarł w 337

W służbie

Obwołany cesarzem przez wojska ojca w 306; od 324 jedyny władca cesarstwa

Największe zwycięstwo

Most Mulwijski, 312, nad Maksencjuszem; piszący znacznie później Zosimos podaje 90 tys. piechoty i 8 tys. jazdy wobec 170 tys. i 18 tys.

Bilans

Wygrał pod Weroną i przy moście Mulwijskim (312), pod Cibalae (316), Adrianopolem i Chryzopolis (324); pod Mardią (316) remis

Dziedzictwo

Zjednoczył cesarstwo, założył Konstantynopol, pierwszy cesarz chrześcijanin

Konstantyn urodził się w Naissus, na terenie dzisiejszej Serbii, między około 272 a 285 rokiem. Po śmierci ojca w 306 roku żołnierze Szóstego Legionu obwołali go cesarzem, a przez osiemnaście lat wywalczał sobie władzę przeciw rywalom z czasów tetrarchii.⁸

W 312 roku przeszedł Alpy, pobił wodzów Maksencjusza pod Weroną i starł się z samym Maksencjuszem przy moście Mulwijskim pod Rzymem, gdzie pokonaną armię zepchnięto do Tybru, a Maksencjusz utonął. Poganin Zosimos, piszący znacznie później, daje Konstantynowi 90 tys. piechoty i 8 tys. jazdy wobec 170 tys. i 18 tys., ale tych liczb nikt nie sprawdzi. Z Licyniuszem, władcą Wschodu, wygrał pod Cibalae w 316 roku, według anonimowej kroniki mając 20 tys. ludzi wobec 35 tys., potem stoczył nierozstrzygniętą bitwę pod Mardią i w zawartym pokoju dostał Illyricum. W 324 roku sforsował Hebros pod Adrianopolem, gdzie według Zosimosa padło blisko 30 tys. żołnierzy Licyniusza, jego syn Kryspus zniszczył wrogą flotę w Hellesponcie, a 18 września bitwa pod Chryzopolis zakończyła wojnę.⁹

Mit i fakt: świetlisty krzyż na niebie z napisem „Pod tym znakiem zwyciężysz” pochodzi od Euzebiusza, który usłyszał tę historię od cesarza po latach; Laktancjusz, piszący wkrótce po bitwie, mówi tylko o śnie, w którym Konstantyn dostał polecenie, by oznaczyć tarcze żołnierzy znakiem Chrystusa.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Ma komplet punktów za dorobek bojowy i skutek: w dwanaście lat wojen domowych pokonał w polu wszystkich rywali i znów oddał cesarstwo w ręce jednego władcy. Pamięta się go przede wszystkim jako cesarza, który uczynił Rzym chrześcijańskim, więc za pamięć ma 3, a stronnicze źródła, chrześcijańskie i pogańskie, trzymają pewność na 3, trzy punkty za Scypionem.

4 Trajan, 53 do 117 n.e.

Lata

18 września 53 do 9 sierpnia 117

W służbie

Cesarz rzymski 98 do 117; osobiście prowadził wojny dackie (101 do 106) i wojnę z Partami (114 do 117)

Największe zwycięstwo

Dacja, 101 do 106: Tapae, potem upadek Sarmizegetusy i śmierć Decebala

Bilans

Podbił Dację, Armenię i Mezopotamię; nie zdobył Hatry (116 lub 117)

Dziedzictwo

Rzym w największym zasięgu; Kolumna Trajana opowiada o wojnach dackich

Marek Ulpiusz Trajan urodził się w Italice koło Sewilli w 53 roku n.e. jako pierwszy cesarz pochodzący spoza Italii; syn generała, wyrósł w wojsku. Adoptowany przez Nerwę, w 98 roku został cesarzem.¹¹

W 101 roku przekroczył Dunaj przeciw królowi Daków Decebalowi i pobił go pod Tapae; Kasjusz Dion przytacza opowieść, że gdy zabrakło bandaży, kazał pociąć na nie własne szaty. Dakowie zawarli pokój i go złamali, a w drugiej wojnie Trajan, przeprawiwszy się przez Dunaj po zbudowanym przez siebie kamiennym moście, zdobył w 106 roku ich stolicę Sarmizegetusę; Decebal odebrał sobie życie, a Dacja została prowincją. W 114 roku ruszył na wschód, przyłączył Armenię, zdobył Ktezyfont i spłynął Tygrysem do Zatoki Perskiej, chwaląc się w liście do senatu, że zaszedł dalej niż Aleksander. Nie trwało to długo. Na tyłach wybuchły bunty, szturm na pustynne miasto Hatra się nie powiódł, Trajan zachorował i zmarł w Cylicji w 117 roku, a Hadrian od razu oddał wszystko, co leżało za Eufratem.¹²

Rzym pamięta go dzięki kolumnie poświęconej w 113 roku: spiralny fryz długości około 200 m z ponad 2600 postaciami w 155 scenach z wojen dackich. To propaganda wykuta w kamieniu, ale wiele jej szczegółów potwierdzają inne świadectwa.¹³

Dlaczego to miejsce: Za rozpoznawalność, dorobek bojowy, skutek i pamięć ma po 4 punkty: Dacja została rzymska, ale zdobycze na wschodzie przepadły w kilka miesięcy po jego śmierci. Główna relacja, Kasjusza Diona, przetrwała dla tych lat tylko w bizantyjskim skrócie, więc pewność źródeł to 2. Remisuje z Agryppą na 38 punktach i stoi wyżej, bo jest bardziej znany.

Pełna historia: Trajan ›

5 Marek Agryppa, ok. 63 do 12 p.n.e.

Lata

Urodzony około 63 p.n.e. (według części źródeł 64 do 62); zmarł w 12 p.n.e.

W służbie

Główny wódz i admirał Oktawiana od 41 p.n.e.; konsul w 37, 28 i 27 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Akcjum, 31 p.n.e.: Antoniusz miał od 230 (Lendering) do 500 (Plutarch) okrętów wojennych, strona Oktawiana od 250 do ponad 400

Bilans

Zdobył Peruzję (40 p.n.e.); wygrał pod Mylae i Naulochos (36 p.n.e.) oraz pod Akcjum (31 p.n.e.)

Dziedzictwo

Wygrał dla Augusta wojny domowe; jego imię wciąż widnieje na Panteonie

Marek Wipsaniusz Agryppa urodził się około 63 roku p.n.e. w mało znanej rodzinie i chodził do szkoły z Oktawianem, późniejszym spadkobiercą Cezara. Był z nim w Grecji, gdy zamordowano Cezara, pomógł mu zebrać armię, a w 40 roku p.n.e. zmusił do kapitulacji w Peruzji Lucjusza, brata Marka Antoniusza; było to pierwsze z jego zwycięstw dla Oktawiana.¹⁴

Oktawian nie był admirałem, a flota Sekstusa Pompejusza głodziła Italię. Agryppa zbudował nową flotę, przekopał koło Neapolu port, w którym ją wyszkolił, i w 36 roku p.n.e. pobił eskadrę Sekstusa pod Mylae. We wrześniu pod Naulochos każda ze stron wystawiła 300 okrętów; zwycięstwo dały Agryppie cięższe jednostki i nowy hak abordażowy wystrzeliwany z katapulty, a Appian liczy trzy okręty stracone wobec 28 zatopionych pompejańskich i wszystkich pozostałych poza 17 spalonych, zdobytych lub rozbitych na brzegu. W 31 roku p.n.e. przeciął w Grecji linie zaopatrzenia Antoniusza i dowodził całą flotą pod Akcjum. Liczby się nie zgadzają: Plutarch daje Antoniuszowi 500 okrętów wojennych, a Oktawianowi 250, Jona Lendering szacuje flotę Antoniusza na 230, a World History Encyclopedia daje Oktawianowi ponad 400. Plutarch, powołując się na Augusta, mówi o 300 zdobytych okrętach.¹⁵

Mit i fakt: na fryzie Panteonu w Rzymie wciąż widnieje imię Agryppy, ale budowlę, którą dziś oglądamy, odbudował ponad sto lat później Hadrian, zachowując inskrypcję Agryppy.¹⁶

Dlaczego to miejsce: Ma komplet punktów za dorobek bojowy i skutek: Naulochos i Akcjum rozstrzygnęły dwie wojny i zakończyły wojny domowe. Jego zwycięstwa przypisano Augustowi, więc mało kto go zna: za rozpoznawalność i pamięć ma po 3. Remisuje z Trajanem na 38 punktach i stoi niżej, bo Trajan jest bardziej znany.

6 Pompejusz Wielki, 106 do 48 p.n.e.

Lata

106 do 28 września 48 p.n.e.; zamordowany w Egipcie

W służbie

Republika Rzymska; wojna domowa Sulli, Hiszpania przeciw Sertoriuszowi, piraci, wojna z Mitrydatesem, wojna domowa z Cezarem

Największe zwycięstwo

Wojna z piratami, 67 p.n.e.: morza oczyszczone w niecałe trzy miesiące (Plutarch)

Bilans

Wygrał w Afryce, z piratami i z Mitrydatesem; przechytrzony pod Lauron, rozbity pod Farsalos (48 p.n.e.)

Dziedzictwo

Przyłączył Syrię i przebudował rzymski Wschód

Gnejusz Pompejusz urodził się w 106 roku p.n.e. jako syn generała, a w wieku 23 lat zebrał z weteranów ojca prywatną armię trzech legionów i poprowadził ją na pomoc Sulli. W Afryce, jak pisze Plutarch, rozbił armię liczącą 20 tys. ludzi, z których uszło tylko 3 tys., a Sulla powitał go przydomkiem Magnus, „Wielki”. W Hiszpanii trafił na równego sobie: Sertoriusz osaczył go pod Lauron i kazał mu bezczynnie patrzeć, jak płonie sprzymierzone miasto.¹⁷

Największego dzieła dokonał na Wschodzie. Na mocy ustawy Gabiniusza z 67 roku p.n.e. podzielił Morze Śródziemne na trzynaście okręgów i według Plutarcha w niecałe trzy miesiące wymiótł piratów z morza, biorąc 90 okrętów wojennych i ponad 20 tys. jeńców. W 66 roku p.n.e. dostał wojnę z Mitrydatesem z Pontu, pobił króla w nocnej bitwie nad Eufratem, a potem uczynił Armenię królestwem zależnym, a Syrię prowincją rzymską; napisy niesione w jego triumfie chwaliły się 39 założonymi miastami. Potem przyszła wojna domowa z Cezarem. Pod Farsalos w 48 roku p.n.e. jego 45 tys. żołnierzy przegrało z 22 tys. Cezara, a on sam uciekł do Egiptu, gdzie zasztyletowano go, gdy schodził na ląd.¹⁸

Mit i fakt: nie nadał sobie przydomka „Wielki” sam; Plutarch pisze, że tak powitał go Sulla albo armia w Afryce, a sam Pompejusz zaczął go używać najpóźniej ze wszystkich.¹⁹

Dlaczego to miejsce: Za skutek ma 4 punkty, za wojnę z piratami i przebudowę Wschodu, ale za dorobek bojowy tylko 3, bo Sertoriusz przechytrzył go pod Lauron, a Cezar rozbił jego armię pod Farsalos; Plutarch i Cezar dają pewność źródeł 4. Remisuje z Sullą na 36 punktach i wyprzedza go rozpoznawalnością, 4 wobec 3.

Pełna historia: Pompejusz Wielki ›

7 Sulla, 138 do 78 p.n.e.

Lata

138 do 78 p.n.e.

W służbie

Republika Rzymska; wojna z Jugurtą, wojna ze sprzymierzeńcami, pierwsza wojna mitrydatejska, wojna domowa; dyktator 82 do 79 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Cheronea, 86 p.n.e.: Appian daje Archelaosowi 120 tys. ludzi, Plutarch daje Sulli mniej niż 15 tys. piechoty i 1500 jazdy

Bilans

Wygrał pod Cheroneą (86 p.n.e.), Orchomenos i u Bramy Kollińskiej (82 p.n.e.); u Bramy Kollińskiej jego własne skrzydło poszło w rozsypkę

Dziedzictwo

Pierwszy Rzymianin, który zajął Rzym własną armią; dyktator proskrypcji

Lucjusz Korneliusz Sulla, urodzony w 138 roku p.n.e. w starej, lecz zubożałej rodzinie patrycjuszowskiej, wsławił się jako kwestor Mariusza, gdy namówił króla Bokchusa do wydania Jugurty. Jako konsul w 88 roku p.n.e. dostał wojnę z Mitrydatesem z Pontu, a kiedy dowództwo przegłosowano dla Mariusza, poprowadził armię na Rzym; po raz pierwszy rzymska armia wdarła się w święte granice miasta.²⁰

W Grecji zdobył Ateny, a w 86 roku p.n.e. starł się pod Cheroneą z wodzem Mitrydatesa Archelaosem. Appian daje Archelaosowi 120 tys. ludzi, a Sulli niecałą jedną trzecią tego; Plutarch, idąc za wspomnieniami samego Sulli, pisze o niespełna 15 tys. piechoty i 1500 jazdy. Pod Orchomenos jego legiony pierzchały przed jazdą pontyjską, dopóki Sulla nie chwycił znaku i nie wybiegł z nim przed szereg na wroga. Po powrocie do Italii w 83 roku p.n.e. wygrał wojnę domową u Bramy Kollińskiej Rzymu, w bitwie, w której jego lewe skrzydło zostało rozbite, a zwycięstwo na prawym odniósł Krassus. Jako dyktator ogłosił listy proskrypcyjne, które według jednego ze współczesnych wyliczeń kosztowały życie siedemdziesięciu senatorów i 1600 ekwitów.²¹

Mit i fakt: twierdzenie, że pod Cheroneą Sulla stracił tylko 14 albo 15 ludzi, pochodzi z jego własnych wspomnień i nikt nie mógł go sprawdzić.²²

Dlaczego to miejsce: Za dorobek bojowy ma 5: dwa razy pobił znacznie liczniejsze armie Mitrydatesa i wygrał wojnę domową w polu. Zawarł jednak z Mitrydatesem pokój, a pamięta się go jako dyktatora proskrypcji, więc za skutek ma 4, a za pamięć 3; wiele z tego, co wiemy, przekazuje Plutarch za wspomnieniami samego Sulli, więc pewność źródeł to 3. Remisuje z Pompejuszem na 36 punktach i ustępuje mu rozpoznawalnością, 3 wobec 4.

8 Aurelian, 214 do 275 n.e.

Lata

9 września 214 lub 215 do 275; zamordowany w drodze do Bizancjum

W służbie

Dowódca jazdy za Klaudiusza II; cesarz 270 do 275

Największe zwycięstwo

Emesa, 272, nad Zenobią z Palmyry

Bilans

Pobity pod Placencją (271); wygrał pod Fanum Fortunae, nad Metaurusem i pod Ticinum (271), pod Immae i Emesą (272) oraz pod Châlons (274)

Dziedzictwo

Zjednoczył cesarstwo jako „Odnowiciel świata”; zaczął budowę Murów Aureliana wokół Rzymu

Lucjusz Domicjusz Aurelian urodził się na Bałkanach w 214 lub 215 roku w skromnej rodzinie i doszedł do dowództwa jazdy za Klaudiusza II. Żołnierze obwołali go cesarzem w 270 roku, gdy cesarstwo rozpadło się na trzy części: Zachód należał do Cesarstwa Galijskiego, a znaczną część Wschodu trzymała królowa Palmyry Zenobia.²³

Zaczął źle. W 271 roku Jutungowie, łupiący Italię, pobili go pod Placencją tak dotkliwie, że według Historia Augusta cesarstwo omal nie upadło; doszedł jednak do siebie i rozbił ich pod Fanum Fortunae, nad Metaurusem i pod Ticinum, a potem zaczął wznosić nowe mury Rzymu, długie na około 19 km. W 272 roku ruszył na wschód, pobił armię Zenobii pod Antiochią, być może pod Immae, i ponownie pod Emesą, zdobył Palmyrę i pojmał królową, gdy próbowała przeprawić się przez Eufrat. Gdy Palmyra zbuntowała się w 273 roku, zniszczył ją. W 274 roku stanął pod Châlons przeciw galijskiemu cesarzowi Tetrykowi; Tetryk porzucił własną armię, a Galia i Brytania wróciły do Rzymu. Aurelian nazwał się restitutor orbis, „odnowicielem świata”, i zginął zamordowany w 275 roku.²⁴

Mit i fakt: Historia Augusta twierdzi, że jednego dnia zabił własną ręką 48 Sarmatów, a w ciągu kilku dni ponad 950, ale ten zbiór miesza fikcję z faktami, a wszystkie relacje o jego panowaniu powstały mniej więcej sto lat później.²⁵

Dlaczego to miejsce: Za skutek ma 5: w cztery lata kampanii poskładał cesarstwo rozbite na trzy części. Klęska pod Placencją kosztuje go punkt za dorobek bojowy, mało kto go zna, więc rozpoznawalność 3, a późne i niepewne źródła trzymają pewność na 2, co daje mu miejsce punkt za Sullą i Pompejuszem.

9 Gajusz Mariusz, 157 do 86 p.n.e.

Lata

Urodzony ok. 157 p.n.e. pod Arpinum; zmarł w styczniu 86 p.n.e.

W służbie

Siedmiokrotny konsul; wódz Rzymu w Numidii i przeciw Cymbrom i Teutonom

Największe zwycięstwo

Akwy Sekstyjskie, 102 p.n.e.

Bilans

Wygrał wojnę z Jugurtą (107 do 105 p.n.e.), pod Akwami Sekstyjskimi (102) i wspólnie z Katulusem pod Vercellae (101); wypędzony z Rzymu przez Sullę (88)

Dziedzictwo

Okrzyknięty „trzecim założycielem Rzymu”; „reformy Mariusza” to w dużej mierze pomysł nowożytnych badaczy

Gajusz Mariusz, „nowy człowiek” z Arpinum, urodzony około 157 roku p.n.e., wybił się dzięki wojsku i był konsulem siedem razy, częściej niż ktokolwiek przed nim. Jako konsul w 107 roku p.n.e. przejął wojnę z Jugurtą, królem Numidii, i jak pisze Salustiusz, wypełnił legiony ochotnikami, głównie z najuboższych obywateli. Dwukrotnie pobił Jugurtę w polu, ale wojnę zakończyła dyplomacja: w 105 roku p.n.e. król Bokchus wydał Jugurtę kwestorowi Mariusza, Sulli.²⁶

Tymczasem wędrujący Cymbrowie i Teutoni rozbili rzymską armię pod Arauzjo, a Rzym rok po roku wybierał Mariusza na konsula. W 102 roku p.n.e. zniszczył Ambronów i Teutonów pod Akwami Sekstyjskimi w południowej Galii, a w 101 roku, razem z Kwintusem Katulusem, Cymbrów pod Vercellae w północnej Italii. Liczbom nie można ufać: dla Akw Sekstyjskich Plutarch podaje ponad 100 tysięcy zabitych lub wziętych do niewoli, a Periochae Liwiusza 200 tysięcy zabitych i 90 tysięcy jeńców; dla Vercellae od 120 do 160 tysięcy zabitych i 60 tysięcy jeńców. Według Plutarcha lud okrzyknął go trzecim założycielem Rzymu. Wygnany przez Sullę w 88 roku p.n.e., wrócił z Cynną, wymordował wrogów i zmarł kilka dni po objęciu siódmego konsulatu.²⁷

Mit i fakt: żaden autor starożytny nie wspomina o „reformach Mariusza”; jak pokazuje historyk Michał Norbert Faszcza, tę zawodową armię zbudowali z kilku fragmentów źródeł dziewiętnastowieczni badacze.²⁸

Dlaczego to miejsce: Dwa zwycięstwa, które uratowały Italię przed Cymbrami i Teutonami, dają mu po 4 punkty za dorobek bojowy i skutek. Rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł zostają na 3: poza historią Rzymu mało kto go zna, słynnych reform być może nie było, a liczby pochodzą od Plutarcha i późnych streszczeń. Razem 34 punkty, jeden mniej niż Aurelian.

Pełna historia: Gajusz Mariusz ›

10 Marek Antoniusz, 83 do 30 p.n.e.

Lata

Urodzony 14 stycznia 83 p.n.e.; odebrał sobie życie w Aleksandrii w 30 p.n.e.

W służbie

Dowódca jazdy i zastępca Cezara; triumwir rządzący Wschodem, 43 do 31 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Filippi, 42 p.n.e.

Bilans

Wygrał pod Filippi (42 p.n.e.); pobity pod Mutiną (43), stracił 20 tys. piechoty i 4 tys. jazdy w Medii (36, według Plutarcha) i przegrał pod Akcjum (31)

Dziedzictwo

Antoniusz Szekspira: pamiętany bardziej jako kochanek Kleopatry niż jako wódz

Marek Antoniusz, urodzony w 83 roku p.n.e., wsławił się jako dowódca jazdy w Egipcie i Galii, a pod Farsalos w 48 roku p.n.e. prowadził lewe skrzydło Cezara. Po idach marcowych walczył o schedę z dziedzicem Cezara, Oktawianem, i pierwszą rundę przegrał: w kwietniu 43 roku p.n.e. pod Mutiną konsulowie Hircjusz i Pansa, mając u boku Oktawiana, dwukrotnie go pobili i przepędzili za Alpy.²⁹

Pogodzony z Oktawianem, rozstrzygnął wojnę pod Filippi w październiku 42 roku p.n.e.; Appian daje obu stronom po 19 legionów. Antoniusz zdobył obóz Kasjusza, gdy Brutus rozbijał skrzydło Oktawiana, a w drugiej bitwie przełamał szyk Brutusa. Jona Lendering zalicza go do najlepszych wodzów epoki. W 36 roku p.n.e. najechał Medię z armią, która według Plutarcha liczyła 60 tysięcy rzymskiej piechoty, 10 tysięcy jazdy i 30 tysięcy sprzymierzeńców. Nie zdobył Praaspy i musiał się cofnąć; Plutarch podaje, że zginęło 20 tysięcy piechurów i 4 tysiące jeźdźców, ponad połowa od chorób. W 31 roku p.n.e. Agryppa zamknął jego flotę pod Akcjum; Antoniusz przedarł się za Kleopatrą, jego wojsko skapitulowało, a w 30 roku p.n.e. odebrał sobie życie w Aleksandrii.³⁰

Mit i fakt: u Plutarcha zakochany Antoniusz wypływa z bitwy „pociągnięty przez kobietę”, ale Lendering widzi w tym zaplanowany wyłom na popołudniowym wietrze, który ocalił wodzów, a przegrał wojnę. Dramat Szekspira Antoniusz i Kleopatra utrwalił w pamięci kochanka, nie żołnierza.³¹

Dlaczego to miejsce: Kleopatra i Szekspir sprawiają, że jest lepiej znany niż jego bitwy, więc rozpoznawalność 4, ale pamięć 3. Filippi było jego zwycięstwem, lecz Mutina, Media i Akcjum to porażki, więc dorobek bojowy 3, a Filippi rozstrzygnęło, kto rządzi, tylko do Akcjum, więc skutek 3. Ma 33 punkty, tyle co Scypion Emilianus, i wyprzedza go rozpoznawalnością.

11 Scypion Emilianus, 185 do 129 p.n.e.

Lata

Urodzony w 185 lub 184 p.n.e.; zmarł nagle w 129 p.n.e., podejrzewano zabójstwo

W służbie

Syn Emiliusza Paulusa, adoptowany przez Scypionów; konsul w 147 i 134 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Kartagina, 146 p.n.e.

Bilans

Zdobył Kartaginę (146 p.n.e.) i Numancję (133 p.n.e.), obie oblężeniem; wieniec murowy w Hiszpanii (151)

Dziedzictwo

Niszczyciel Kartaginy, który nad nią płakał; protektor historyka Polibiusza

Scypion Emilianus urodził się w 185 lub 184 roku p.n.e. jako syn Emiliusza Paulusa i został adoptowany przez syna Scypiona Afrykańskiego. Pierwszą bitwę widział zapewne pod Pydną w 168 roku p.n.e., w 151 roku w Hiszpanii zdobył wieniec murowy za wdarcie się na wrogi mur, a w latach 149 i 148 służył jako trybun wojskowy pod Kartaginą. Tamtejsza sława dała mu konsulat na rok 147, choć był na niego za młody.³²

Gdy objął dowództwo, odciął Kartaginę murem od lądu i zamknął wejście do portu groblą. Wiosną 146 roku p.n.e. jego żołnierze wdarli się do miasta i według Appiana przez sześć dni i nocy walczyli o każdy dom, aż 50 tysięcy mężczyzn i kobiet wyszło z cytadeli, by się poddać. U Appiana Scypion płacze, cytuje Homera o upadku Troi i mówi Polibiuszowi, że lęka się takiego losu dla Rzymu; miasto zrównano z ziemią, a mieszkańców sprzedano. W 134 roku p.n.e. Rzym znów zrobił go konsulem, by skończył wojnę z Numancją w Hiszpanii. Miesiącami musztrował rozprężoną armię, odmawiał bitew, które proponowali mu Numantyjczycy, i otoczył miasto murem i siedmioma wieżami. Mając około 60 tysięcy ludzi przeciw mniej więcej 4 tysiącom obrońców, latem 133 roku p.n.e., po jedenastu miesiącach, zagłodził miasto do kapitulacji.³³

Mit i fakt: nikt nie posypał ruin Kartaginy solą; Appian nic o tym nie pisze, a opowieść jest późniejszym wymysłem.³⁴

Dlaczego to miejsce: Zniszczenie Kartaginy jako państwa daje mu komplet punktów za skutek, a Numancja zakończyła drugą wojnę, ale oba sukcesy to oblężenia, nie bitwy w otwartym polu, więc dorobek bojowy 4. Mało kto zna go inaczej niż jako przybranego wnuka Scypiona Afrykańskiego, więc rozpoznawalność 2, więc ma 33 punkty, tyle co Marek Antoniusz, i ustępuje mu rozpoznawalnością.

12 Oktawian August, 63 p.n.e. do 14 n.e.

Lata

Urodzony w 63 p.n.e.; pierwszy cesarz Rzymu od 27 p.n.e.; zmarł w 14 n.e.

W służbie

Triumwir od 43 p.n.e., jedynowładca po Akcjum; osobiście pod Mutiną, Filippi, Peruzją, na Sycylii, w Dalmacji i Hiszpanii

Największe zwycięstwo

Akcjum, 31 p.n.e., wygrane dla niego przez Agryppę

Bilans

Współzwycięzca spod Mutiny (43 p.n.e.), zdobył Peruzję (40); jego skrzydło rozbite pod Filippi (42), pobity na morzu przez Sekstusa Pompejusza (36)

Dziedzictwo

21 razy obwołany imperatorem; założyciel cesarstwa, którego bronili jego wodzowie

Gajusz Oktawiusz, urodzony w 63 roku p.n.e., był politycznym nikim, gdy zabójstwo jego stryjecznego dziadka Juliusza Cezara w 44 roku p.n.e. uczyniło go dziedzicem Cezara. Na własną rękę zebrał armię z weteranów Cezara i w kwietniu 43 roku p.n.e. walczył u boku konsulów pod Mutiną. Swetoniusz przytacza twierdzenie Antoniusza, że z pierwszej bitwy uciekł, ale wszyscy zgadzają się, że w drugiej sam niósł orła rannego chorążego.³⁵

Pod Filippi w 42 roku p.n.e., osłabiony chorobą, został wyparty z obozu przez ludzi Brutusa i schronił się u Antoniusza, który wygrał bitwę. W 40 roku p.n.e. zagłodził brata Antoniusza w Peruzji. W wojnie z Sekstusem Pompejuszem tracił floty w sztormach i przegrał bitwę morską, aż Agryppa zniszczył flotę Sekstusa pod Naulochos w 36 roku p.n.e.; Antoniusz drwił, że Oktawian leżał na wznak w odrętwieniu, dopóki Agryppa nie przegnał wroga. Według Swetoniusza osobiście prowadził tylko dwie wojny z obcymi: w Dalmacji, gdzie został ranny, i z Kantabrami w Hiszpanii. A jednak w Res Gestae wylicza trzy triumfy i 21 okrzyknięć imperatorem, a założone przez niego cesarstwo przetrwało.³⁶

Mit i fakt: Akcjum pamięta się jako zwycięstwo Oktawiana, ale flotą, która w 31 roku p.n.e. zablokowała i pobiła tam Antoniusza, dowodził Agryppa.³⁷

Dlaczego to miejsce: Pierwszego cesarza zna każdy, kto czytał o Rzymie, więc rozpoznawalność 4, a jego wojny są dobrze udokumentowane, więc pewność źródeł 4. Oceniany za bitwy, którymi sam dowodził, z rozbitym skrzydłem pod Filippi i z Naulochos i Akcjum wygranymi przez Agryppę, dostaje 2 za dorobek bojowy i 3 za skutek. Ma 32 punkty, tyle co Tytus, i wyprzedza go rozpoznawalnością.

Pełna historia: Oktawian August ›

13 Tytus, 39 do 81 n.e.

Lata

Urodzony 30 grudnia 39 n.e.; cesarz 79 do 81; zmarł w 81

W służbie

Legat XV legionu w Judei od 67; dowódca wojny od 69, gdy Wespazjan ruszył po tron

Największe zwycięstwo

Jerozolima, 70 n.e.

Bilans

Zdobył Jerozolimę (70 n.e.); w latach 67 do 68 brał udział w zdobywaniu miast powstańców pod wodzą ojca

Dziedzictwo

Łuk Tytusa z menorą ze Świątyni niesioną w triumfie

Tytus, starszy syn Wespazjana, urodził się 30 grudnia 39 roku n.e., wychowywał na dworze razem z Brytanikiem, synem Klaudiusza, i służył jako trybun wojskowy w Germanii i Brytanii. W 67 roku poprowadził XV legion na wojnę żydowską pod rozkazami ojca. Swetoniusz przypisuje mu zdobycie Tarichei i Gamli, ale John Donahue przestrzega, że Józef Flawiusz mu schlebia i że Tytus nigdy sam nie zdobył do końca żadnego umocnionego miasta.³⁸

Gdy w 69 roku Wespazjan wyruszył po tron, Tytus został, by skończyć wojnę. Wiosną 70 roku obległ Jerozolimę z czterema legionami; w niespełna cztery tygodnie jego żołnierze przebili się przez zewnętrzny mur, a wał oblężniczy pozwolił dokończyć dzieła głodowi. W środku, według naszego zsumowania liczb Józefa Flawiusza, około 23 400 bojowników dzieliło się na dwa wrogie stronnictwa. W sierpniu spłonęła Świątynia; starożytne liczby ofiar wahają się od około 600 tysięcy do 1,1 miliona u Józefa Flawiusza. W 71 roku odbył z ojcem triumf, a około 82 roku przy Świętej Drodze stanął Łuk Tytusa z menorą wśród łupów.³⁹

Mit i fakt: nie wiadomo, czy Tytus chciał zniszczenia Świątyni. Józef Flawiusz, Żyd o silnych sympatiach prorzymskich, pisze, że Tytus głosował za jej oszczędzeniem, a podpalił ją żołnierz bez rozkazu; późniejszy chrześcijański kronikarz Sulpicjusz Sewer twierdzi, że to Tytus przekonywał, by ją zburzyć.⁴⁰

Dlaczego to miejsce: Upadek Jerozolimy i Łuk Tytusa sprawiają, że jego imię żyje daleko poza historią Rzymu, więc pamięć 4. To jednak jego jedyna wielka kampania, oblężenie, które zakończyło bunt w prowincji, więc dorobek bojowy 3 i skutek 3, a Józef Flawiusz pisał dla jego rodu, więc pewność źródeł 3. Ma 32 punkty, tyle co Oktawian August, i ustępuje mu rozpoznawalnością.

14 Kwintus Fabiusz Maksymus, ok. 275 do 203 p.n.e.

Lata

Urodzony ok. 275 p.n.e.; zmarł w 203 p.n.e., gdy Hannibal opuszczał Italię

W służbie

Pięciokrotny konsul; dyktator po klęsce nad Jeziorem Trazymeńskim, 217 p.n.e.

Największe zwycięstwo

Tarent, 209 p.n.e.

Bilans

Triumf nad Ligurami (233 p.n.e.); ratunek dla Minucjusza (217), odzyskanie Tarentu (209); wymanewrowany fortelem Hannibala z wołami (217)

Dziedzictwo

„Cunctator”, czyli Zwlekający; strategia fabiańska i Towarzystwo Fabiańskie

Kwintus Fabiusz Maksymus, ze starego patrycjuszowskiego rodu Fabiuszów, był pięć razy konsulem i odbył triumf nad Ligurami, zanim Hannibal wkroczył do Italii. Gdy Hannibal zniszczył armię konsularną nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku p.n.e., Rzym mianował Fabiusza dyktatorem. Wiedząc, że jego wojsko nie wygra walnej bitwy, trzymał się wzgórz, nękał furażerów i pozwalał najeźdźcy się wyczerpywać.⁴¹

Nie przysporzyło mu to popularności. Hannibal wymknął się z pułapki w Kampanii, pędząc na Rzymian strzegących przełęczy około 2 tysięcy wołów z płonącymi pochodniami na rogach. Przydomek „Cunctator”, czyli Zwlekający, był najpierw drwiną, a dowódca jazdy Minucjusz dostał równą mu władzę; gdy Hannibal wciągnął Minucjusza w zasadzkę, Fabiusz ruszył na ratunek, a Polibiusz uznał, że znów wszystko ocaliła jego ostrożność. Konsulowie z 216 roku porzucili jego metodę i przegrali pod Kannami. W 209 roku p.n.e., piąty raz jako konsul, odzyskał Tarent dzięki pomocy zza murów; Liwiusz mówi o 30 tysiącach pojmanych niewolników, a Plutarch o 30 tysiącach Tarentyńczyków sprzedanych w niewolę. Zmarł w 203 roku p.n.e., mniej więcej wtedy, gdy Hannibal odpłynął z Italii.⁴²

Mit i fakt: zwlekanie nie wygrało wojny; Fabiusz zwalczał plan Scypiona, by przenieść ją do Afryki, a to właśnie ten plan przyniósł zwycięstwo. Mimo to Liwiusz przytacza wers Enniusza „jeden człowiek, zwlekając, ocalił nam państwo”, a w 1884 roku brytyjskie Towarzystwo Fabiańskie przyjęło jego imię.⁴³

Dlaczego to miejsce: Słowo „fabiański” utrzymuje go w pamięci, więc pamięć 4, a Polibiusz, Liwiusz i Plutarch opisują go szczegółowo, więc pewność źródeł 4. Sam nie wygrał jednak żadnej wielkiej bitwy, więc dorobek bojowy 2, a wojnę zakończył Scypion, nie on, więc skutek 3. Ma 31 punktów, tyle co Flawiusz Aecjusz, i remisuje z nim w rozpoznawalności i skutku, ale wyprzedza go jako starszy.

15 Flawiusz Aecjusz, ok. 391 do 454 n.e.

Lata

Urodzony ok. 391; zabity przez Walentyniana III w pałacu 21 września 454

W służbie

Dowódca armii polowej w Galii od lat 20. V wieku; przez ćwierć wieku najważniejszy człowiek cesarstwa zachodniego

Największe zwycięstwo

Pola Katalaunijskie, 451

Bilans

Odsiecz dla Arelate (427), powstrzymał Attylę (451); pobity przez Bonifacego pod Ariminum (432)

Dziedzictwo

„Ostatni z Rzymian”, wódz, który zatrzymał Attylę

Flawiusz Aecjusz, urodzony około 391 roku, spędził część młodości jako zakładnik u Hunów i nauczył się ich języka. Wsławił się odsieczą Arelate (Arles), obleganego przez Wizygotów w 427 roku, w 432 roku przegrał pod Ariminum bitwę z rywalem Bonifacym, a mimo to wrócił i przez ćwierć wieku dźwigał losy Zachodu. Jak zauważa J. B. Bury, jego najlepszym wojskiem byli huńscy posiłkowi, którzy w 436 roku rozbili dla niego królestwo Burgundów.⁴⁴

W 451 roku Attyla najechał Galię; Jordanes, piszący sto lat później, daje mu pół miliona ludzi. W sojuszu z królem Wizygotów Teodorykiem Aecjusz przyszedł z odsieczą Orleanowi i dopadł Hunów na Polach Katalaunijskich pod Troyes. Teodoryk poległ, ale Hunów zepchnięto do ich obozu; Jordanes pisze o 165 tysiącach zabitych po obu stronach. W 452 roku Hunowie najechali Italię i zrównali z ziemią Akwileję, a w 454 roku Walentynian III, przekonany, że wódz mu zagraża, zabił go w pałacu własnym mieczem.⁴⁵

Mit i fakt: ta bitwa nie ocaliła cywilizacji zachodniej; Bury zauważa, że Attyla był już w pełnym odwrocie, i dowodzi, że zagrożenie „nie znaczyło tak wiele, jak się powszechnie zakłada”. Prokopiusz pisał, że „ostatnim z Rzymian” można nazwać zarówno Aecjusza, jak i jego rywala Bonifacego.⁴⁶

Dlaczego to miejsce: Pamiętany jako ostatni z Rzymian, dostaje 4 za pamięć. Na Polach Katalaunijskich powstrzymał jednak Attylę, nie zażegnując zagrożenia, a Zachód upadł w ciągu pokolenia od jego zabójstwa, więc dorobek bojowy 3 i skutek 3; głównym świadkiem jest piszący sto lat później Jordanes, więc pewność źródeł 2. Ma 31 punktów, tyle co Fabiusz Maksymus, remisuje z nim w rozpoznawalności i skutku, ale ustępuje mu jako młodszy.