Scypion Afrykański

Każdy wielki zdobywca trafia w końcu na przeciwnika, który poznał wszystkie jego sztuczki. Dla Hannibala był nim Publiusz Korneliusz Scypion: Rzymianin, który patrzył, jak Kartagińczyk niszczy kolejne armie, nauczył się jego metod i w końcu pobił go w Afryce. Polibiusz, przyjaciel najbliższego druha Scypiona, nazwał go być może najznakomitszym człowiekiem urodzonym przed jego własnym pokoleniem i wytykał innym autorom, że robią z niego ulubieńca fortuny, choć w rzeczywistości wszystko chłodno obliczał.¹

Młodość: syn konsula nad Ticinusem

Scypion urodził się w 236 roku p.n.e. w rodzie Korneliuszów Scypionów, jednym z wielkich rodów patrycjuszowskich Rzymu: konsulami byli jego ojciec, dziad i pradziad. W 218 roku p.n.e., gdy Hannibal przekroczył Alpy, ojciec Scypiona sprawował urząd konsula i poprowadził pierwszą armię rzymską przeciw najeźdźcy.²

Pierwszy raz Scypion pojawia się w dziejach właśnie w tej kampanii, w potyczce jazdy nad rzeką Ticinus. Polibiusz znał tę historię od Gajusza Leliusza, dozgonnego przyjaciela Scypiona: nastoletni Publiusz zobaczył rannego ojca otoczonego przez wrogów, nie zdołał poderwać swojej eskorty i sam rzucił się w tłum nieprzyjaciół, aż jego ludzie ruszyli za nim i konsul został ocalony. Liwiusz powtarza tę opowieść i dodaje, że zgadza się z nią większość autorów, ale odnotowuje, że historyk Celiusz przypisał ocalenie konsula niewolnikowi rodem z Ligurii. Britannica uznaje, że historia może być prawdziwa.³

Scypion poślubił Emilię, córkę Lucjusza Emiliusza Paulusa, konsula poległego pod Kannami. Polibiusz zapamiętał ją jako wielką damę, która chodziła w procesjach kobiet z orszakiem służby i ze złotymi i srebrnymi naczyniami. Mieli dwóch synów; starszy, Publiusz, zbyt chorowity na karierę publiczną, adoptował chłopca, który przeszedł do historii jako Scypion Emilianus.⁴

Kanny i przysięga w Canusium, 216 p.n.e.

Dwa lata później Scypion służył jako trybun wojskowy pod Kannami, gdzie Hannibal okrążył i zniszczył największą armię, jaką Rzym kiedykolwiek wystawił. Według Liwiusza ocaleli, którzy zebrali się w Canusium, powierzyli dowództwo bardzo jeszcze młodemu Scypionowi razem z Appiuszem Klaudiuszem. Gdy doszła wieść, że grupa młodych nobilów z Lucjuszem Cecyliuszem Metellusem chce porzucić Italię i odpłynąć, Scypion poszedł prosto do ich kwatery, wzniósł miecz nad ich głowami i kazał każdemu przysiąc, że nie opuści Republiki. Britannica również opisuje udaremniony w Canusium spisek dezerterów.⁵

W 213 roku p.n.e. Scypion został edylem kurulnym. Liwiusz i Britannica opowiadają, że trybuni sprzeciwiali się jego kandydaturze, bo nie osiągnął wymaganego wieku, a on odparł, że jeśli lud rzymski chce go wybrać edylem, to jest dość stary. Polibiusz podaje inną wersję: Scypion stanął do wyborów razem ze starszym bratem Lucjuszem i zdobył urząd dla nich obu, wcześniej opowiedziawszy matce o proroczym śnie.⁶

Dowództwo w Hiszpanii, 210 p.n.e.

W 211 roku p.n.e. rodzinę dotknęła katastrofa: ojciec i stryj Scypiona zostali pobici i zginęli w Hiszpanii, a Kartagińczycy doszli aż do rzeki Ebro. W 210 roku p.n.e., pisze Liwiusz, żaden doświadczony wódz nie chciał objąć dowództwa w Hiszpanii, dopóki Scypion, liczący około dwudziestu czterech lat, nie stanął na wzniesieniu na Polu Marsowym i nie zgłosił swojej kandydatury; głosowały za nim wszystkie centurie. Britannica podkreśla, że nie piastował żadnego wyższego urzędu: powierzenie osobie prywatnej dowództwa poza Italią stało się ważnym precedensem.⁷

Celem była Nowa Kartagina (Carthago Nova, dzisiejsza Kartagena), kwatera główna, arsenał i skarbiec wroga. Polibiusz wyjaśnia, że Scypion wiedział, iż wszystkie trzy armie kartagińskie w Hiszpanii są co najmniej dziesięć dni marszu od miasta, a rybacy powiedzieli mu, że lagunę za murami da się przy niskiej wodzie przejść w bród. Gdy główne siły szturmowały mury, oddział przeszedł płycizną i wspiął się na niebroniony północny odcinek; Scypion zapowiedział żołnierzom, że pomoc obiecał mu Posejdon. Miasto padło w jeden dzień, a z nim zapasy, zakładnicy i znakomity port. Britannica datuje szturm na 209 rok p.n.e.; Liwiusz umieścił go w roku 210, zaznaczając, że niektórzy autorzy podają rok następny.⁸

Po zdobyciu miasta, jak opowiadają Liwiusz i Polibiusz, Scypion oddał nietkniętą piękną brankę jej rodzinie i narzeczonemu. Liwiusz podaje imię młodzieńca, celtyberyjskiego możnego Allucjusza, i dodaje, że Scypion podarował mu złoto przyniesione jako okup, jako prezent ślubny; tę samą wersję przytacza duńska encyklopedia narodowa. Malarze od renesansu chętnie sięgali po tę scenę, zwaną wstrzemięźliwością Scypiona.⁹

Baecula i Ilipa: wyparcie Kartaginy z Hiszpanii

W 208 roku p.n.e. Scypion pobił Hazdrubala Barkasa pod Baeculą. Zamiast nacierać zwykłymi rzymskimi liniami, jak wyjaśnia Britannica, osłonił front lekką piechotą, a główne siły poprowadził na oba skrzydła wroga. Polibiusz i Liwiusz zgodnie notują, że Hiszpanie obwołali go potem królem, a on odmówił: tytułu króla, powiedział, nie da się znieść w Rzymie, woli być nazywany wodzem. Hazdrubal wymknął się z armią i pomaszerował do Italii, gdzie zginął nad Metaurem w 207 roku p.n.e.; Scypion nie próbował go ścigać.¹⁰

Rozstrzygający cios padł w 206 roku p.n.e. pod Ilipą, niedaleko Sewilli. Polibiusz przypisuje Hazdrubalowi, synowi Giskona, 70 000 piechoty, 4000 jazdy i 32 słonie wobec 45 000 piechoty i 3000 jazdy Scypiona; Liwiusz liczy po stronie kartagińskiej 50 000 piechoty i 4500 jazdy, zaznaczając, że niektórzy podawali 70 000. Przez kilka dni armie stawały naprzeciw siebie zawsze w tym samym szyku. Wreszcie, jak wyjaśniają Britannica i Polibiusz, Scypion wyszedł o świcie z odwróconym ugrupowaniem: hiszpańskich sojuszników postawił w centrum, rzymskie legiony na skrzydłach, i legiony obeszły oba skrzydła wroga, podczas gdy słabe centrum trzymał w tyle. Armie kartagińskie zostały zniszczone, a Hiszpania znalazła się w całości w rękach Rzymu.¹¹

Afryka, 205 do 203 p.n.e.

Wybrany na konsula na 205 rok p.n.e., Scypion chciał zostawić w spokoju Hannibala, zamkniętego na południu Italii, i uderzyć na samą Afrykę. Najpierw musiał przełamać opór w senacie; do Sycylii przeprawił się z armią, w której byli ochotnicy i ocaleli spod Kann, spragnieni zmazania hańby. Britannica i duńska encyklopedia zgodnie opisują, jak przeforsował ten plan wbrew silnemu sprzeciwowi.¹²

W 204 roku p.n.e. wylądował w Afryce z mniej więcej 35 000 żołnierzy i obległ Utykę. Na początku 203 roku p.n.e., z pomocą numidyjskiego księcia Masynissy, podpalił zimowe obozy Hazdrubala, syna Giskona, i jego sojusznika, króla Syfaksa, a potem rozbił ich nową armię na Wielkich Równinach nad górnym biegiem Bagradasu. Polibiusz, opisując pożar i rzeź w obozach tej nocy, nazwał to najświetniejszym i najśmielszym ze wszystkich dokonań Scypiona. Kartagina poprosiła o pokój, a potem odwołała Hannibala z Italii.¹³

Zama, 202 p.n.e.

Obaj wodzowie spotkali się pod Zamą w 202 roku p.n.e. Według Polibiusza Hannibal ustawił przed armią ponad osiemdziesiąt słoni. Scypion zostawił przejścia między manipułami, a lekka piechota zapędziła wiele zwierząt w te korytarze i poza pole bitwy. Jego jazda, rzymska pod Leliuszem i numidyjska pod Masynissą, rozbiła konnicę Hannibala. Weterani Hannibala w trzeciej linii długo trzymali się przeciw legionom, dopóki jazda rzymska i numidyjska nie wróciła i nie uderzyła im w tyły.¹⁴ › Bitwa pod Zamą, 202 p.n.e.

Polibiusz liczy ponad 1500 poległych Rzymian i ponad 20 000 Kartagińczyków, a do niewoli trafiło niemal tyle samo. Wojna dobiegła końca. Scypion przyznał stosunkowo łagodne warunki Kartaginie i samemu Hannibalowi, a w 201 roku p.n.e. przyjął za to zwycięstwo przydomek Afrykański.¹⁵

Styl dowodzenia

Scypion był pierwszym rzymskim wodzem, który pobił metody Hannibala jego własnymi narzędziami: szybkością, zaskoczeniem, podstępem i uderzeniem na skrzydła. Britannica zwraca uwagę na nową taktykę, której nauczył swoje wojsko w Hiszpanii, na zasłony lekkiej piechoty i rozdzielone siły główne, które pod Baeculą i Ilipą biły w skrzydła wroga, oraz na użycie jazdy pod Zamą, gdzie tym razem to Rzym, a nie Hannibal, miał silniejszą konnicę.¹⁶

Rozumiał też żołnierzy. Polibiusz porównuje go do spartańskiego prawodawcy Likurga: pozwalał wojsku wierzyć, że jego plany pochodzą od bogów, jak w przypadku Posejdona pod Nową Kartaginą, bo żołnierze lepiej walczą, gdy sądzą, że niebo jest po ich stronie, a w rzeczywistości wszystko planował na zimno. Britannica dodaje, że szczęśliwy spadek wody w lagunie pod Nową Kartaginą umocnił wiarę żołnierzy w boską opiekę nad ich wodzem.¹⁷

Późne lata i śmierć

Pokój przyniósł zaszczyty. W 199 roku p.n.e. Scypion był cenzorem i został princeps senatus, pierwszym człowiekiem senatu, i zachował tę godność do śmierci; w 194 roku p.n.e. był konsulem po raz drugi. W 190 roku p.n.e. wyruszył na wschód jako legat swojego brata Lucjusza w wojnie z Antiochem III, królem Syrii, ale był zbyt chory, by wziąć udział w rzymskim zwycięstwie pod Magnezją, po którym Lucjusz przyjął przydomek Azjatycki.¹⁸

W Rzymie przeciwnicy z Markiem Porcjuszem Katonem na czele wzięli braci na celownik. Lucjusza oskarżono w sprawie 500 talentów otrzymanych od Antiocha, a sam Afrykański mógł zostać pozwany. Liwiusz opowiada, że wezwany przed zgromadzenie Scypion przypomniał, iż przypada właśnie rocznica jego zwycięstwa nad Hannibalem, i poszedł na Kapitol złożyć dzięki bogom, a całe zgromadzenie ruszyło za nim. Liwiusz przyznaje zarazem, że źródła nie zgadzają się co do oskarżyciela, daty ani wyniku tych „procesów Scypionów”.¹⁹

Rozgoryczony, Scypion wycofał się do swojego gospodarstwa w Liternum w Kampanii. Britannica podaje, że zmarł tam w 184 lub 183 roku p.n.e. Już autorzy starożytni się spierali: Liwiusz pisze, że Polibiusz i Rutyliusz umieszczali jego śmierć w 183 roku p.n.e., w roku, w którym Hannibal zażył truciznę, sam jednak dowodzi, że zmarł wcześniej. Według Liwiusza jedni twierdzili, że Scypion zmarł i został pochowany w Rzymie, inni, że w Liternum; mówiono też, że kazał zbudować sobie grób w swoim majątku, aby jego pogrzeb nie odbył się w niewdzięcznej ojczyźnie.²⁰

Dziedzictwo i pamięć

Liwiusz widział oba możliwe groby Scypiona: pomnik w Liternum z jego posągiem, który na oczach historyka obaliła burza, oraz grobowiec Scypionów za Bramą Kapeńską w Rzymie, z trzema posągami, o których mówiono, że przedstawiają Publiusza, Lucjusza i poetę Enniusza. Ród Scypiona długo jeszcze liczył się w Rzymie: jego młodszą córkę, pisze Liwiusz, zaręczono z Tyberiuszem Semproniuszem Grakchem, a adoptowany wnuk, Scypion Emilianus, odziedziczył majątek Emilii.²¹

Werdykt Britanniki opiera się na jednym fakcie: młody trybun, który przeżył Kanny, zakończył drugą wojnę punicką i otrzymał za to przydomek Afrykański. Polibiusz, piszący pokolenie później, sięgał dalej: w jego relacji z Zamy Kartagińczycy walczyli o życie i panowanie w Afryce, a Rzymianie o władzę nad światem, i Britannica zauważa, że dla Polibiusza był to pierwszy moment, gdy Rzymianin mógł dostrzec zarys światowego imperium. Polibiusz chciał też obalić legendę szczęściarza: każdy sukces Scypiona, twierdził, wynikał z przewidywania.²²

Czy to on, czy Juliusz Cezar był największym wodzem Rzymu, rozważamy w tekście Scypion kontra Cezar, a pojedynek z wielkim rywalem w artykule Hannibal kontra Scypion. Całą walkę opisuje tekst Rzym kontra Kartagina, a Scypion zajmuje miejsce wśród największych wodzów starożytnego Rzymu.