Hazdrubal Barkas: brat Hannibala

Pozostawiony jako dowódca kartagińskiej Hiszpanii, gdy Hannibal ruszył na Italię w 218 roku p.n.e., Hazdrubal walczył tam z Rzymianami przez mniej więcej dziesięć lat. Przegrał bitwę morską u ujścia Ebro w 217 roku p.n.e. i bitwę lądową pod Iberą w 216 lub 215 roku p.n.e., pomógł zniszczyć armie Scypionów w 212 lub 211 roku p.n.e. i wymknął się Scypionowi Afrykańskiemu pod Baeculą w 208 roku p.n.e. Jego marsz do Italii zakończył się bitwą nad Metaurem w 207 roku p.n.e.¹

Który Hazdrubal? To imię nosiło w tych czasach kilku Kartagińczyków. Ten był synem Hamilkara Barkasa. Nie należy go mylić z Hazdrubalem Pięknym, zięciem Hamilkara, który dowodził w Hiszpanii, dopóki nie został zamordowany w 221 roku p.n.e., ani z Hazdrubalem synem Giskona, który walczył u jego boku w Hiszpanii.²

Z czego słynął Hazdrubal Barkas?

Hazdrubala Barkasa pamięta się z trzech powodów. Przez mniej więcej dziesięć lat utrzymywał kartagińską Hiszpanię przeciw Rzymowi, gdy Hannibal walczył w Italii. Współuczestniczył w kampanii 212 lub 211 roku p.n.e., w której zginęli obaj rzymscy dowódcy w Hiszpanii, bracia Publiusz i Gnejusz Scypionowie. W 207 roku p.n.e. przekroczył Alpy, by zginąć nad Metaurem.³

Hamilkar Barkas wychowywał synów, Hannibala, Hazdrubala i Magona, w obozach wojskowych jako dziedziców swojej wojny z Rzymem; Mommsen pisze, że nazywał ich swoim „lwim miotem”.⁴

Wyruszając do Italii w 218 roku p.n.e., Hannibal zostawił Hazdrubalowi dowództwo w Hiszpanii i około 12 650 piechurów, w większości Libijczyków, około 2500 jeźdźców, w tym 1800 Numidów i Maurów, 21 słoni (Liwiusz podaje 14) oraz 57 okrętów wojennych, z których tylko 37 miało załogi. Jego zadaniem było utrzymać Hiszpanię przeciw Rzymianom i zachować ją jako źródło posiłków dla brata.⁵

Pierwsi uderzyli Rzymianie. W 218 roku p.n.e. Gnejusz Korneliusz Scypion wylądował w północno-wschodniej Hiszpanii i pokonał podkomendnego Hazdrubala, Hannona, zanim Hazdrubal zdążył nadejść. Hazdrubal zdołał jedynie zaskoczyć i wybić część załóg rzymskiej floty pod Tarrakoną, po czym wycofał się na zimę na południe od Ebro. W 217 roku p.n.e. jego flota została pobita u ujścia Ebro, a wkrótce do Gnejusza dołączył z posiłkami jego brat Publiusz.⁶

Czy Hazdrubal Barkas przegrał jakąś bitwę?

Tak, i to kilka. Przegrał bitwę morską u ujścia Ebro w 217 roku p.n.e., a Scypionowie rozgromili go pod Iberą w 216 lub 215 roku p.n.e. W 208 roku p.n.e. Scypion Afrykański pobił go pod Baeculą, choć Hazdrubal uszedł z częścią armii, a w 207 roku p.n.e. został pokonany i zginął nad Metaurem.⁷

Bitwa pod Iberą była skutkiem rozkazu z Kartaginy, wysłanego po zwycięstwie Hannibala pod Kannami, by poprowadził armię do Italii. Scypionowie zagrodzili mu drogę nad Ebro, a jego armia została rozbita. Liwiusz pisze, że Hiszpanie w centrum szyku, którzy woleli przegrać w Hiszpanii, niż zwyciężyć i dać się zaciągnąć do Italii, ustąpili niemal od razu. Marsz do Italii odwołano.⁸

Jak Hazdrubal Barkas pokonał Scypionów?

Poczekał, aż rozdzielą siły, i przekupił ich sojuszników. W 212 lub 211 roku p.n.e. wraz z Magonem i Hazdrubalem synem Giskona stanął przeciw obu Scypionom, którzy podzielili swoją armię. Zapłacił celtyberyjskim najemnikom w obozie Gnejusza Scypiona, by wrócili do domu. Publiusza Scypiona zabiły potem dwie pozostałe armie kartagińskie, a Gnejusz zginął wkrótce po nim.⁹

Wcześniej wezwano go do Afryki do walki z Syfaksem, numidyjskim królem sprzymierzonym z Rzymem; do Hiszpanii wrócił z większą armią, a po stronie Kartaginy walczył teraz numidyjski książę Masynissa. Po upadku Scypionów Kartagina panowała w całej Hiszpanii na południe od Ebro, a ocaleli Rzymianie z trudem utrzymywali linię rzeki.¹⁰

Rzym przysłał Gajusza Klaudiusza Nerona ze świeżymi wojskami. Neron osaczył Hazdrubala w wąwozie, który Liwiusz nazywa Czarnymi Kamieniami. Hazdrubal zaproponował, że opuści Hiszpanię, przez wiele dni przeciągał rokowania, a jego ludzie nocami wymykali się z pułapki, i uszedł, zanim Neron przejrzał podstęp. Mommsen nazywa to „niegodnym fortelem”, a Enciclopedia Italiana mówi o punickiej przebiegłości.¹¹

Dlaczego Hazdrubal wyruszył z Hiszpanii do Italii?

Hiszpania wymykała się Kartaginie, a Hannibal potrzebował ludzi. Gdy Scypion Afrykański zdobył Nową Kartaginę, a potem w 208 roku p.n.e. pobił Hazdrubala pod Baeculą, Hazdrubal zostawił obronę Hiszpanii pozostałym wodzom kartagińskim i poprowadził armię ku Italii, gdzie połączona z wojskiem Hannibala mogła jeszcze odmienić losy wojny.¹²

Nowym dowódcą rzymskim był młody Publiusz Korneliusz Scypion, syn poległego Publiusza i przyszły Scypion Afrykański. W 209 roku p.n.e. zdobył z zaskoczenia Nową Kartaginę, stolicę Kartagińczyków w Hiszpanii, gdy trzy armie kartagińskie stały ponad dziesięć dni marszu od niej.¹³

W 208 roku p.n.e. Scypion odnalazł Hazdrubala pod Baeculą, w okręgu Kastulonu, w obozie na grzbiecie wzgórza z rzeką za plecami. Scypion posłał lekkozbrojnych prosto w górę zbocza, sam z połową ciężkiej piechoty obszedł jedno skrzydło, a Leliusz drugie. Hazdrubal, zgodnie z tym, co zaplanował na wypadek porażki, opuścił pole bitwy ze skarbem, słoniami i tylu zbiegami, ilu zdołał zebrać; Polibiusz liczy około 12 000 jeńców.¹⁴

Scypion go nie ścigał. Hazdrubal pomaszerował na północne wybrzeże Hiszpanii, przeszedł zachodnie Pireneje i przezimował w Galii. Wiosną 207 roku p.n.e. przekroczył Alpy znacznie łatwiej niż niegdyś Hannibal, bo ludy galijskie przepuściły go, a część z nich do niego dołączyła. Potem stracił czas na bezowocne oblężenie rzymskiej kolonii Placentia.¹⁵

Spod Placentii wysłał do Hannibala list, w którym proponował spotkanie w Umbrii. Rzymscy żołnierze przechwycili go i dostarczyli konsulowi Gajuszowi Klaudiuszowi Neronowi, temu samemu, którego Hazdrubal oszukał pod Czarnymi Kamieniami, a który stał wtedy naprzeciw Hannibala na południu. Neron z 7000 doborowych żołnierzy pomaszerował na północ do swojego kolegi Marka Liwiusza Salinatora pod Seną.¹⁶

Jak zginął Hazdrubal Barkas?

Zginął w bitwie nad Metaurem w 207 roku p.n.e. Armie obu rzymskich konsulów dopadły go nad rzeką Metaurus w środkowej Italii, a jego wojsko zostało oskrzydlone i zniszczone. Gdy bitwa była przegrana, wjechał w rzymską kohortę i poległ w walce, jak pisze Liwiusz, w sposób godny syna Hamilkara i brata Hannibala.¹⁷

Mając naprzeciw dwóch konsulów, Hazdrubal próbował uniknąć bitwy i się wymknąć, ale przewodnicy go opuścili, a jego armia zabłądziła wzdłuż rzeki, aż dopadli ją Rzymianie.¹⁸

Hazdrubal ustawił dziesięć słoni na przedzie, Hiszpanów na prawym skrzydle naprzeciw Liwiusza, a Galów na lewym, za trudnym terenem. Neron, nie mogąc dosięgnąć Galów, poprowadził oddziały za tyłami rzymskiej linii i uderzył na skrzydło i tyły Hiszpanów, a armia kartagińska się załamała.¹⁹

Straty są sporne. Polibiusz podaje nie mniej niż 10 000 poległych Kartagińczyków i Galów wobec 2000 Rzymian, Liwiusz zaś 56 000 zabitych wrogów i 5400 jeńców.²⁰

Neron pośpieszył z powrotem na południe i kazał rzucić głowę Hazdrubala przed placówki Hannibala. Hannibal opuścił Apulię i Lukanię i wycofał się do Bruttium, na sam czubek Italii.²¹

Jak historycy oceniają Hazdrubala Barkasa?

Starożytni pisarze chwalili jego odwagę, a współcześni historycy różnią się w ocenie jego dowodzenia. Polibiusz podziwiał to, że dopóki była nadzieja, dbał o własne bezpieczeństwo, a gdy bitwa była przegrana, wybrał śmierć. Mommsen uznał go za godnego brata Hannibala, Enciclopedia Italiana dowodzi zaś, że mimo wielkich środków nie sprostał zadaniu, które powierzył mu Hannibal.²²

Dodge obwinia o klęskę nad Metaurem jego powolność: zwłokę z wyjściem z Hiszpanii, oblężenie Placentii i nieostrożny sposób porozumiewania się z bratem. Liddell Hart twierdzi, że zwycięstwo Scypiona pod Baeculą zmusiło Hazdrubala do odbudowy armii w Galii, a tę zwłokę uważa za zgubną dla sprawy Kartaginy. Mommsen pisze, że po Metaurze wszyscy w Rzymie poczuli, że niebezpieczeństwo wojny minęło.²³

Scypion dokończył potem podboju kartagińskiej Hiszpanii, przeniósł wojnę do Afryki i pokonał Hannibala pod Zamą w 202 roku p.n.e.²⁴ › Najwięksi wodzowie Kartaginy

Poznaj resztę rodu wśród wielkich wodzów Kartaginy, a potem sprawdź się w quizie o bitwach starożytności.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.