Kto był największym wodzem Kartaginy?
Hannibal jest największym wodzem Kartaginy w naszym rankingu, za przejście przez Alpy i zwycięstwa nad Trebią, nad Jeziorem Trazymeńskim i pod Kannami, choć pod Zamą w 202 roku p.n.e. przegrał wojnę. Drugi jest jego ojciec Hamilkar Barkas, który ocalił Kartaginę w wojnie z najemnikami i zdobył dla niej południową Hiszpanię, a trzeci brat Hannibala, Hazdrubal.
Kartagina walczyła z Grekami na Sycylii przez dwa stulecia, a z Rzymem przez ponad sto lat, i jej wodzów znamy niemal wyłącznie z dzieł historyków po stronie wroga. Ta lista szereguje ośmiu, którzy najskuteczniej dowodzili jej armiami albo flotami, od Hannibala, syna Giskona, który w 409 roku p.n.e. zdobył Selinunt, po ród Barkidów walczący z Rzymem. Kolejność wynika z sumy punktów w pięciu ważonych kryteriach, opisanych w części jak wybraliśmy i ułożyliśmy wodzów, a nie z dat. Liczą się cudzoziemscy najemnicy, którzy dowodzili armią Kartaginy; jej wrogowie, jak Scypion Afrykański, nie, a bitwy mają osobny przewodnik, Największe bitwy Kartaginy.1
1 Hannibal, 247 do 183 p.n.e.
- Lata
- 247 do 183 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina: wódz w Hiszpanii od 221 p.n.e.; druga wojna punicka, 218 do 202 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Kanny, 216 p.n.e.: według Polibiusza około 40 tys. pieszych i 10 tys. jeźdźców wobec około 80 tys. rzymskiej piechoty i ponad 6 tys. jazdy
- Bilans
- Wygrał nad Trebią (218 p.n.e.), nad Jeziorem Trazymeńskim (217) i pod Kannami (216); przegrał pod Zamą (202)
- Dziedzictwo
- Kanny wciąż studiuje się jako wzorzec bitwy okrążającej
Hannibal był najstarszym synem Hamilkara Barkasa; u Polibiusza wspomina, jak w wieku dziewięciu lat przysiągł, że nigdy nie będzie przyjacielem Rzymian, a w 221 roku p.n.e. wojsko w Hiszpanii obrało go swoim wodzem. W 218 roku p.n.e. poprowadził w Alpy 50 tys. pieszych i 9 tys. jeźdźców, a po 17 dniach zszedł do Italii z około 26 tys. ludzi, jak podaje World History Encyclopedia.2
Wygrał nad Trebią w 218 roku p.n.e., nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 i pod Kannami w 216. Pod Kannami, według Polibiusza, około 80 tys. rzymskich pieszych i ponad 6 tys. jeźdźców starło się z mniej więcej 40 tys. kartagińskiej piechoty i 10 tys. jazdy. Hannibal pozwolił rzymskiemu centrum wbić się w szyk, zamknął je z obu stron afrykańską piechotą i rzucił jazdę na tyły. Polibiusz liczy około 70 tys. zabitych Rzymian, World History Encyclopedia 44 tys., przy 6 tys. poległych u Hannibala. Mit i fakt: pod Kannami nie walczył żaden słoń. Polibiusz pisze, że po bitwie nad Trebią padły wszystkie oprócz jednego, na którym Hannibal przejechał przez Etrurię.3
W 202 roku p.n.e. Scypion Afrykański pobił Hannibala pod Zamą, gdzie zginęło około 20 tys. jego żołnierzy, a on sam oznajmił senatowi Kartaginy, że wojna jest przegrana; zmarł na wygnaniu w 183 roku p.n.e., zażywszy truciznę. Kanny przetrwały go: Alfred von Schlieffen zbudował na nich swoją „koncepcję Kann”, a w 1914 roku młodszy Moltke radził synowi: „Studiuj Kanny”.4
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć; dorobek bojowy 4, bo przegrał pod Zamą, a z nią wojnę, i skutek 3, bo Rzym przetrwał i zniszczył Kartaginę. Mimo to ma 43 punkty, o osiem więcej niż ktokolwiek inny, i dlatego jest pierwszy.
2 Hamilkar Barkas, ok. 285 do 228 p.n.e.
- Lata
- Rok urodzenia nieznany (World History Encyclopedia szacuje go na około 285 p.n.e.); zmarł w Hiszpanii w 229 albo 228 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina: Sycylia, 247 do 241 p.n.e.; wojna z najemnikami w Afryce, 241 do 237 p.n.e.; Hiszpania, 237 do 229 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Piła, wojna z najemnikami: według Polibiusza wycięto ponad 40 tys. buntowników
- Bilans
- Utrzymał Herkte i Eryks przeciw Rzymowi, 247 do 241 p.n.e.; wygrał nad Bagradasem i pod Piłą; rozbity pod Helike w Hiszpanii, gdzie zginął
- Dziedzictwo
- Twórca kartagińskiego imperium w Hiszpanii i ojciec Hannibala
Hamilkar o przydomku Barkas, co według Livius.org znaczy po punicku „błyskawica”, objął dowództwo na Sycylii w 247 roku p.n.e., pod koniec pierwszej wojny punickiej. Z Herkte koło Palermo, a od 244 roku p.n.e. z góry Eryks przez sześć lat napadał i nękał Rzymian, nie oddając pola. Nepos twierdzi, że nigdy nie ustąpił tam wrogowi; wcześniejszy Polibiusz pisze tylko, że obie strony rozeszły się nierozstrzygnięte, „jak dwaj nietknięci i niezwyciężeni zawodnicy”, choć przyznaje Hamilkarowi palmę pierwszeństwa w tej wojnie za śmiałość i talent.5
Po klęsce na morzu w 241 roku p.n.e. nieopłaceni najemnicy z Sycylii zbuntowali się przeciw samej Kartaginie. Z około 10 tys. ludzi i 70 słoniami Hamilkar pobił buntowników nad rzeką Bagradas, a potem zamknął ich główną armię w górach w miejscu zwanym Piłą i wyciął ponad 40 tys. ludzi.6
W 237 roku p.n.e. Hamilkar przeprawił się do Hiszpanii i przez mniej więcej dziewięć lat podporządkowywał tamtejsze plemiona „siłą oręża albo dyplomacją”. W 229 roku p.n.e., według datowania Livius.org, oblegał Helike, gdy król Orisów, udając przyjaźń, przyszedł miastu z pomocą i, jak pisze Diodor, rozbił Hamilkara. Mit i fakt: nie wiadomo, jak zginął. Polibiusz mówi, że poległ w bitwie, Nepos, że w walce z Wettonami, a Diodor, że utonął w rzece.7
Dlaczego to miejsce: Ocalił Kartaginę w wojnie z najemnikami i zbudował w Hiszpanii bazę, której ludzie i srebro opłaciły wojnę Hannibala, więc skutek 4, ale na Sycylii nie wygrał rozstrzygającej bitwy, a pod Helike został rozbity, więc dorobek bojowy 3, o punkt mniej, jak Hannibal za Zamę; pamięta się go głównie jako ojca Hannibala, pamięć 3, a jego lata w Hiszpanii Polibiusz opisuje tylko w zarysie, pewność źródeł 3.
3 Hazdrubal Barkas, ok. 245 do 207 p.n.e.
- Lata
- Urodzony około 244 p.n.e. według szacunku World History Encyclopedia; poległ nad Metaurem w 207 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina: wódz w Hiszpanii od 218 p.n.e.; w 207 p.n.e. wkroczył do Italii przez Alpy
- Największe zwycięstwo
- Górny Betis, 211 p.n.e., razem z bratem Magonem i Hazdrubalem, synem Giskona: obaj bracia Scypionowie zginęli
- Bilans
- Wygrał nad górnym Betisem (211 p.n.e., wspólnie); przegrał bitwę morską u ujścia Ebro (217), pod Dertosą (215), pod Baeculą (208) i nad Metaurem (207)
- Dziedzictwo
- Jego śmierć pogrzebała ostatnią realną nadzieję Hannibala na posiłki w Italii
Drugi syn Hamilkara został w Hiszpanii, gdy w 218 roku p.n.e. Hannibal ruszył na Italię. Bracia Gnejusz i Publiusz Scypionowie nie dawali mu wytchnienia: w 217 roku p.n.e. Gnejusz pobił jego flotę u ujścia Ebro, a w 215 roku p.n.e. obaj rozbili go pod Dertosą; Liwiusz pisze, że uszedł z rzezi z garstką ludzi.8
W 211 roku p.n.e., wspólnie z bratem Magonem i z Hazdrubalem, synem Giskona, dopadł Scypionów maszerujących osobno. Przekupił celtyberyjskich najemników Gnejusza, by wrócili do domów, i obie rzymskie armie zostały zniszczone, a obaj bracia zginęli; World History Encyclopedia nazywa to jedynym lądowym zwycięstwem Kartaginy w tej wojnie, którego nie odniósł Hannibal. Młodszy Scypion pobił go pod Baeculą w 208 roku p.n.e., ale Hazdrubal uszedł z pieniędzmi i słoniami w stronę Pirenejów.9
W 207 roku p.n.e. przeszedł Alpy. Rzymianie przechwycili gońców z jego listem do Hannibala, konsul Neron pospieszył na północ do swego kolegi, a nad Metaurem Hazdrubal rzucił się w wir walki i zginął. Polibiusz liczy nie mniej niż 10 tys. zabitych Kartagińczyków i Galów, Liwiusz 56 tys. Według Liwiusza Neron kazał rzucić jego głowę przed placówki Hannibala, a ten, wstrząśnięty, ujrzał w niej los czekający Kartaginę.10
Dlaczego to miejsce: Przez lata utrzymał Hiszpanię i w 211 roku p.n.e. zniszczył dwie rzymskie armie, ale przegrał na morzu u ujścia Ebro, a na lądzie pod Dertosą, pod Baeculą i nad Metaurem, więc dorobek bojowy 3, a jego marsz do Italii skończył się klęską, która kosztowała brata wojnę na Półwyspie Apenińskim, skutek 2; historia jego głowy utrzymuje go w pamięci, pamięć 3.
4 Ksantippos, aktywny 255 p.n.e.
- Lata
- Daty urodzenia i śmierci nieznane; w służbie Kartaginy w 255 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina, jako spartański wódz najemny, pierwsza wojna punicka
- Największe zwycięstwo
- Pod Tunesem, 255 p.n.e.: 12 tys. pieszych, 4 tys. jeźdźców i blisko 100 słoni wobec rzymskiej armii Regulusa
- Bilans
- Wygrał swoją jedyną znaną bitwę i wziął do niewoli konsula Regulusa; potem odpłynął do domu
- Dziedzictwo
- Zakończył pierwszą rzymską inwazję na Afrykę
W 256 roku p.n.e. Rzym przeniósł pierwszą wojnę punicką do Afryki. Konsul Marek Atyliusz Regulus pobił armię kartagińską, zajął Tunes i zaproponował pokój na warunkach tak ciężkich, że senat Kartaginy je odrzucił. Wśród żołnierzy świeżo zaciągniętych w Grecji był Spartanin Ksantippos, który mówił, że Kartaginę pokonali nie Rzymianie, ale jej własni wodzowie. Władze oddały mu armię, a gdy musztrował ją przed miastem, żołnierze, jak pisze Polibiusz, wiwatowali i wołali go po imieniu.11
W 255 roku p.n.e. wyruszył w pole z 12 tys. pieszych, 4 tys. jeźdźców i blisko 100 słoniami, trzymał się równiny, ustawił słonie w jednej linii przed piechotą, a jazdę na obu skrzydłach. Rzymska jazda poszła w rozsypkę, słonie stratowały pierwsze szeregi, a kartagińscy jeźdźcy zamknęli Rzymian od tyłu. Polibiusz pisze, że ocalało tylko około 2 tys. Rzymian, Regulus dostał się do niewoli z mniej więcej 500 ludźmi, a Kartagina straciła około 800 najemników; znacznie późniejszy Appian daje Regulusowi 30 tys. żołnierzy.12
Mit i fakt: Appian opowiada, że zazdrośni Kartagińczycy odesłali Ksantipposa z honorami do domu, a kapitanom okrętów kazali wyrzucić go za burtę. Polibiusz pisze tylko, że rozsądnie odpłynął wkrótce potem do ojczyzny i że o jego odejściu krąży też inna opowieść.13
Dlaczego to miejsce: Jeden najemny Spartanin rozbił pierwszą rzymską inwazję na Afrykę i pojmał jej konsula, więc skutek 3, ale było to jedno zwycięstwo przed odejściem, dorobek bojowy 3, a poza opowieścią Polibiusza mało kto go zna, rozpoznawalność 2; ta jedna bitwa, która ocaliła miasto, daje mu punkt przewagi nad Magonem Barkasem, który nie wygrał żadnej bitwy jako jedyny dowódca.
5 Magon Barkas, ok. 243 do 203 p.n.e.
- Lata
- Około 243 do 203 p.n.e.; według niektórych starożytnych autorów przeżył wojnę (Livius.org)
- W służbie
- Kartagina, druga wojna punicka: Italia 218 do 216 p.n.e., Hiszpania 215 do 206 p.n.e., Liguria 205 do 203 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Trebia, 218 p.n.e.: dowodził ukrytą zasadzką 1 tys. jeźdźców i 1 tys. pieszych, pod rozkazami Hannibala
- Bilans
- Współudział w zwycięstwie nad Scypionami (211 p.n.e.); pobity przez Sylanusa (207), pod Ilipą (206) i w kraju Insubrów (203)
- Dziedzictwo
- Opowieść Liwiusza o złotych pierścieniach wysypanych w przedsionku kartagińskiego senatu
Magon, najmłodszy syn Hamilkara, przeszedł Alpy razem z Hannibalem. Przed bitwą nad Trebią w 218 roku p.n.e. Hannibal posłał go z tysiącem jeźdźców i tysiącem pieszych, by ukrył się nad rzeką; gdy Rzymianie przebrnęli na drugi brzeg, ludzie Magona uderzyli im na tyły. Pod Kannami stał u boku Hannibala w centrum, a według Liwiusza zawiózł potem wieść o zwycięstwie do Kartaginy i kazał usypać w przedsionku senatu stos złotych pierścieni zdjętych z poległych Rzymian.14
Od 215 roku p.n.e. walczył w Hiszpanii. Razem z bratem Hazdrubalem i z Hazdrubalem, synem Giskona, zniszczył w 211 roku p.n.e. armie obu Scypionów; potem jednak, według Liwiusza, pobił go Sylanus w 207, w 206 dzielił wielką klęskę pod Ilipą, a jego nocny atak na Nową Kartaginę odparto jeszcze tego samego roku. Mit i fakt: samej Nowej Kartaginy nie stracił. Magon, który poddał ją w 209 roku p.n.e., był komendantem załogi; Magon Barkas był wtedy w pobliżu Słupów Heraklesa.15
W 205 roku p.n.e. wylądował w Genui z 12 tys. pieszych i 2 tys. jeźdźców. Dwa lata później rzymskie legiony pobiły go w kraju Insubrów. Liwiusz pisze, że o wyniku bitwy przesądziła rana Magona i że zmarł od niej na morzu u brzegów Sardynii; inni autorzy, jak zauważa Livius.org, każą mu przeżyć wojnę.16
Dlaczego to miejsce: Każda opowieść o tej wojnie wymienia trzech synów Hamilkara, rozpoznawalność 3, ale jego słynna zasadzka była częścią bitwy Hannibala, a sam przegrywał w Hiszpanii i w Italii, dorobek bojowy 2, i nic z tego, co wygrał, nie przetrwało, skutek 2; do Ksantipposa traci jeden punkt.
6 Maharbal, aktywny 219 do 216 p.n.e.
- Lata
- Daty urodzenia i śmierci nieznane; syn Himilkona, aktywny 219 do 216 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina, pod rozkazami Hannibala: Hiszpania, 219 p.n.e.; Italia, 218 do 216 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Po bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim, 217 p.n.e.: przyjął kapitulację zbiegłych Rzymian i rozbił 4 tys. jeźdźców Gajusza Centeniusza
- Bilans
- Prowadził oblężenie Saguntu pod nieobecność Hannibala (219 p.n.e.); poza tym walczył jako jeden z dowódców Hannibala
- Dziedzictwo
- Zdanie, które zapisał Liwiusz: Hannibal umie zwyciężać, ale nie umie korzystać ze zwycięstwa
Maharbal, syn Himilkona, należał do najważniejszych oficerów Hannibala. Liwiusz pisze, że gdy w 219 roku p.n.e. Hannibal musiał odejść spod oblężonego Saguntu, Maharbal tak energicznie prowadził oblężenie, że nieobecności wodza nikt nie odczuł, a w 218 roku p.n.e., przed starciem nad Ticinusem, Hannibal wysłał go z 500 jeźdźcami numidyjskimi, by pustoszył ziemie sprzymierzeńców Rzymu.17
Najlepsze dni przyszły po bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku p.n.e. Około 6 tys. Rzymian przebiło się z pułapki; Maharbal ścigał ich całą noc, a rano, wygłodzeni, poddali mu się w zamian za obietnicę życia, której Hannibal nie dotrzymał, bo, jak pisze Polibiusz, Maharbal nie miał prawa jej składać. Wkrótce potem dopadł 4 tys. jeźdźców Gajusza Centeniusza, połowę wybił w pierwszej szarży, a resztę wziął do niewoli.18
Sławę przyniósł mu jednak wieczór po Kannach. U Liwiusza namawia Hannibala, by wysłał go przodem z jazdą, bo za pięć dni będzie ucztował na Kapitolu, a gdy wódz się waha, mówi mu, że umie zwyciężać, ale nie umie korzystać ze zwycięstwa. Mit i fakt: nie ma pewności, że to jego słowa. Aulus Gelliusz przytacza najstarszą wersję, z Katona, w której obiad na Kapitolu obiecuje bezimienny dowódca jazdy, a Plutarch wkłada wymówkę w usta Kartagińczyka zwanego Barkasem.19
Dlaczego to miejsce: To jedno zdanie utrzymuje go w pamięci, pamięć 3, a jego udział opisują i Polibiusz, i Liwiusz, pewność źródeł 3, ale służył jako dowódca jazdy Hannibala i sam prowadził tylko oddziały, nigdy armii w walnej bitwie, dorobek bojowy 2, a nic z tego, co zrobił, nie zmieniło biegu wojny, skutek 2.
7 Hazdrubal Piękny, ok. 270 do 221 p.n.e.
- Lata
- Około 270 do 221 p.n.e., według dat World History Encyclopedia
- W służbie
- Kartagina: wojna z Numidami pod Hamilkarem; wódz w Hiszpanii, 229 do 221 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Odwet na Orisach po śmierci Hamilkara: według Diodora zdobył ich dwanaście miast
- Bilans
- Diodor przypisuje mu stłumienie buntu Numidów i podbój Orisów; Polibiusz pisze, że więcej zdobył dyplomacją niż wojną
- Dziedzictwo
- Założył Nową Kartaginę (Kartagenę) i zawarł z Rzymem traktat o Ebro
Hazdrubal zwany Pięknym był zięciem Hamilkara i, jak pisze Polibiusz, dowódcą jego floty; Liwiusz powtarza plotkę, że łaski Hamilkara zdobył jako chłopiec dzięki urodzie. Diodor podaje, że Hamilkar odesłał go do Afryki, by stłumił bunt Numidów, i że Hazdrubal wybił 8 tys. ludzi, a 2 tys. wziął do niewoli.20
Gdy Hamilkar zginął w Hiszpanii, wojsko okrzyknęło wodzem Hazdrubala. Według Diodora najpierw pomścił teścia na Orisach, których król rozbił Hamilkara, i zajął ich dwanaście miast, potem poślubił córkę iberyjskiego księcia i sami Iberowie obwołali go wodzem. Polibiusz i Liwiusz zgodnie piszą, że potęgę Kartaginy poszerzał bardziej, zjednując sobie wodzów plemion, niż wojując. Od około 228 roku p.n.e. budował nową stolicę nad jednym z najlepszych portów Morza Śródziemnego, w pobliżu kopalń srebra: Nową Kartaginę, dzisiejszą Kartagenę.21
Rzym, widząc, że Hazdrubal tworzy imperium większe, niż Kartagina kiedykolwiek miała, zawarł z nim traktat, w którym Kartagińczycy zobowiązali się nie przekraczać Ebro z bronią w ręku. W wersji Liwiusza traktat gwarantował też wolność Saguntowi, a oblężenie tego miasta przez Hannibala rozpętało następną wojnę. W 221 roku p.n.e. Hazdrubal został zamordowany po ośmiu latach rządów: u Polibiusza przez Celta z osobistej zemsty, u Diodora przez niewolnika i po dziewięciu latach.22
Dlaczego to miejsce: Zrobił z kartagińskiej Hiszpanii państwo ze stolicą i granicą, skutek 3, ale bardziej traktatem i małżeństwem niż bitwą, dorobek bojowy 2; znają go tylko czytelnicy dziejów wojen punickich, rozpoznawalność 2, a z jego ośmiu lat zostało kilka zdań u Polibiusza, Liwiusza i Diodora, pewność źródeł 2.
8 Hannibal Magon, aktywny 410 do 406 p.n.e.
- Lata
- Rok urodzenia nieznany; zmarł na zarazę podczas oblężenia Akragas, 406 p.n.e.
- W służbie
- Kartagina, wojna na Sycylii z Selinuntem i Syrakuzami, 410 do 406 p.n.e.
- Największe zwycięstwo
- Selinunt, 409 p.n.e.: zdobyty szturmem po dziewięciu dniach; Diodor liczy 16 tys. zabitych i ponad 5 tys. jeńców
- Bilans
- Zdobył szturmem Selinunt i Himerę (409 p.n.e.); żadnej znanej klęski; zmarł pod Akragas (406)
- Dziedzictwo
- Zapoczątkował kartagińską prowincję na zachodzie Sycylii, która przetrwała do podboju wyspy przez Rzym
Hannibal, syn Giskona, był wnukiem Hamilkara, który zginął pod Himerą w 480 roku p.n.e.; jego ojciec z powodu tamtej klęski dokonał żywota na wygnaniu w Selinuncie. Diodor pisze, że sprawował wtedy w Kartaginie najwyższą władzę i z natury nienawidził Greków, a gdy w 410 roku p.n.e. Segesta poprosiła Kartaginę o pomoc przeciw Selinuntowi, to jemu powierzono wojnę.23
Wylądował koło Lilybajonu z armią, którą Efor szacował na 200 tys. pieszych i 4 tys. jeźdźców, a Timajos na niewiele ponad 100 tys.; Diodor podaje obie liczby. Jego wieże oblężnicze przewyższyły zaniedbane mury Selinuntu, a po dziewięciu dniach szturmów Iberowie wdarli się do miasta. Diodor liczy 16 tys. zabitych i ponad 5 tys. jeńców, a World History Encyclopedia powtarza te liczby. Potem zdobył szturmem Himerę i zrównał ją z ziemią, a według Diodora około 3 tys. wziętych do niewoli mężczyzn zaprowadził na miejsce, gdzie zginął jego dziad, i po torturach kazał wszystkich zabić.24
W 406 roku p.n.e. wysłano go znowu, razem z krewnym Himilkonem, by zdobył Akragas, ale w obozie wybuchła zaraza i Hannibal był wśród zmarłych. Himilkon dokończył wojnę, a pokój z 405 roku p.n.e. kazał Selinuntowi, Akragas i Himerze płacić Kartaginie trybut; Livius.org przypisuje Hannibalowi pierwsze zorganizowanie kartagińskiej prowincji, która przetrwała do czasu, gdy Sycylię zajęli Rzymianie.25
Dlaczego to miejsce: Dwa miasta zdobyte szturmem w jednej kampanii i żadnej znanej klęski dają mu najlepszy dorobek bojowy wśród Kartagińczyków przed Barkidami, dorobek bojowy 4, a jego wojna uczyniła zachodnią Sycylię kartagińską, skutek 3, ale opisuje ją tylko Diodor, pewność źródeł 2, a poza książkami specjalistów nikt tego imienia nie zna, rozpoznawalność 1.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy wodzów kartagińskich
Za wodza kartagińskiego uznaliśmy wodza, który dowodził armiami albo flotami Kartaginy, od jej wojen z Grekami na Sycylii w V wieku p.n.e. do upadku miasta w 146 roku p.n.e. Cudzoziemscy najemnicy liczą się, gdy dowodzili armią Kartaginy, dlatego jest tu Spartanin Ksantippos; wrogowie Kartaginy nie, więc Scypion Afrykański, który pokonał Hannibala, jest w przewodniku po największych wodzach starożytnego Rzymu, a greccy wodzowie Sycylii wśród największych wodzów starożytnej Grecji. Same bitwy szeregujemy w przewodniku Największe bitwy Kartaginy, a Hannibala porównujemy z najlepszymi na świecie wśród największych wodzów w historii.26
Rozważyliśmy 21 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, kim byli najwięksi wodzowie Kartaginy; dorobek bojowy, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy wódz jest znany daleko poza historią Kartaginy i pojawia się na większości list wielkich wodzów kartagińskich, 1, gdy nazwisko znają tylko specjaliści.
- Dorobek bojowy (×2). 5, gdy osobiście odniósł kilka rozstrzygających zwycięstw, przy przewadze wroga i z niewieloma porażkami, 1, gdy sam nie wygrał żadnej znaczącej bitwy.
- Skutek (×2). 5, gdy jego zwycięstwa ocaliły Kartaginę albo na pokolenia zmieniły jej granice, 1, gdy nie zmieniły niczego trwale.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż się go studiuje, naśladuje i pamięta w kulturze, 1, gdy jest zapomniany.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy jego kampanie opisują niezależne i współczesne źródła, 1, gdy opierają się na jednej późnej albo stronniczej relacji.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi wódz bardziej znany, potem ten, którego zwycięstwa więcej zmieniły, a na końcu starszy. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Nie zachowała się żadna kartagińska relacja z tych wojen, a większość wodzów Kartaginy to tylko imiona u Polibiusza, Liwiusza albo Diodora, dlatego lista ma osiem pozycji, a nie piętnaście. Spartanin Ksantippos stoi na przykład wyżej niż Magon Barkas, brat Hannibala: jego jedno zwycięstwo pod Tunesem ocaliło Kartaginę w 255 roku p.n.e., a Magon, znany z zasadzki nad Trebią, nie wygrał żadnej bitwy jako jedyny dowódca.27
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Dorobek bojowy ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hannibal | 5 | 4 | 3 | 5 | 4 | 43 |
| 2 | Hamilkar Barkas | 4 | 3 | 4 | 3 | 3 | 35 |
| 3 | Hazdrubal Barkas | 3 | 3 | 2 | 3 | 3 | 28 |
| 4 | Ksantippos | 2 | 3 | 3 | 2 | 3 | 25 |
| 5 | Magon Barkas | 3 | 2 | 2 | 2 | 3 | 24 |
| 6 | Maharbal | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 23 |
| 7 | Hazdrubal Piękny | 2 | 2 | 3 | 2 | 2 | 22 |
| 8 | Hannibal Magon | 1 | 4 | 3 | 1 | 2 | 21 |
Blisko listy
Czterech wodzów było blisko i nie weszło do ósemki:
Hannon Wielki, aktywny 247 do 200 p.n.e. Polibiusz pisze, że Kartagina powierzyła mu wojnę ze zbuntowanymi najemnikami, bo wcześniej pomyślnie załatwił jej sprawy w libijskim Hekatompylos, ale pod Utyką poszedł do miasta, a buntownicy, których uważał za pobitych, zdobyli jego obóz, tabory i machiny, i dowództwo przeszło na Hamilkara. U Liwiusza Hannibal, wezwany z Italii, oskarża Hannona, politycznego wroga Barkidów, o zgubę swojego rodu. Remisuje z Adherbalem, 20 punktów, i wyprzedza go rozpoznawalnością.28
Adherbal, aktywny 250 do 249 p.n.e. Pod Drepanum w 249 roku p.n.e. przyparł do brzegu rzymską flotę Publiusza Klaudiusza Pulchra i zdobył 93 jej okręty, a Klaudiusz uciekł z mniej więcej trzydziestoma: było to największe morskie zwycięstwo Kartaginy w tej wojnie. Rzym zbudował nowe floty i w 241 roku p.n.e. wygrał wojnę na morzu, a o samym Adherbalu poza tą jedną bitwą wiadomo niewiele, więc do ósemki zabrakło mu punktu.29
Hazdrubal Boetarcha, aktywny 149 do 146 p.n.e. Gdy w 149 roku p.n.e. Kartagina postanowiła walczyć z Rzymem, oddała mu armię polową, według Appiana około 30 tys. ludzi; spod Nepheris dwukrotnie wziął górę nad konsulem Maniliuszem, a potem przejął dowództwo w mieście. Gdy w 146 roku p.n.e. Scypion Emilianus zdobywał Kartaginę, wyszedł błagać o życie, a jego żona, jak pisze Appian, zabiła dzieci i rzuciła się za nimi w ogień płonącej świątyni. Jego wojna skończyła się zagładą Kartaginy, więc skutek 1.30
Himilkon, aktywny 406 do 396 p.n.e. Dokończył wojnę Hannibala Magona: po ośmiu miesiącach oblężenia zdobył Akragas, a potem Gelę; w 396 roku p.n.e. zburzył Messanę, a jego flota pod wodzą Magona zniszczyła u Katany ponad sto okrętów syrakuzańskich. Pod Syrakuzami zaraza i atak Syrakuzan rozbiły jego armię, a według Diodora zapłacił Dionizjosowi 300 talentów, by nocą odpłynąć tylko z obywatelami Kartaginy. Opisuje to jedynie Diodor; remisuje z Boetarchą, 19 punktów, i ustępuje mu rozpoznawalnością.31
Dlaczego lista kończy się na ósemce i dlaczego nie ma na niej Scypiona Afrykańskiego?
Lista kończy się na ósemce, bo na tym kończą się źródła: nie zachowała się żadna kartagińska relacja z tych wojen, a poniżej ósmego miejsca zostają wodzowie znani z jednej bitwy albo kilku zdań u Polibiusza, Liwiusza czy Diodora, jak Adherbal, zwycięzca spod Drepanum, albo Himilkon, więc piętnastka wymagałaby dopychania listy samymi imionami. Czterem wodzom z części „Blisko listy” brakuje jednego lub dwóch punktów, a pozostali rozważani wodzowie kartagińscy mają po 18 punktów albo mniej.32
Scypiona Afrykańskiego nie ma, bo walczył przeciw Kartaginie, a nie za nią. Pobił Hazdrubala Barkasa pod Baeculą w 208 roku p.n.e., pod Ilipą w 206 roku p.n.e. wyparł Kartagińczyków z Hiszpanii, a w 202 roku p.n.e. pokonał Hannibala pod Zamą. Gdyby się liczył, jego 44 punkty dałyby mu miejsce przed Hannibalem; jest drugi w przewodniku Najwięksi wodzowie starożytnego Rzymu. Ta sama zasada wyklucza greckich wodzów Sycylii, takich jak Dionizjos I z Syrakuz, który w 396 roku p.n.e. przepędził Himilkona spod Syrakuz.33
Czy wszyscy wielcy wodzowie Kartaginy byli Barkidami?
Nie. Czterech z ośmiu to Barkidzi, Hamilkar i jego synowie Hannibal, Hazdrubal i Magon, a piąty, Hazdrubal Piękny, wżenił się w ten ród, ale Spartanin Ksantippos ocalił Kartaginę w 255 roku p.n.e., a Hannibal, syn Giskona, zdobył dla niej zachodnią Sycylię prawie dwa stulecia przed tym, jak jego imiennik przeszedł Alpy.34
W wojnie z Rzymem ród rzeczywiście dominował. Hamilkar zaczął ją na Sycylii i w Hiszpanii; Hannibal odniósł wielkie zwycięstwa, Hazdrubal zginął, idąc mu z odsieczą, nad Metaurem, a Magon walczył na północy Italii, aż ciężko ranny w 203 roku p.n.e. został odwołany do Afryki. W Kartaginie ich politycznym wrogiem był Hannon Wielki, którego Hannibal, według Liwiusza, obwiniał o zgubę swojego rodu, gdy kazano mu opuścić Italię.35
Śledź cały pojedynek w przewodniku Rzym kontra Kartagina albo porównaj tych wodzów z najlepszymi na świecie w przewodniku Najwięksi wodzowie w historii.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- World History Encyclopedia, „Selinus”. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Polibiusz, Dzieje; World History Encyclopedia, „Hannibal”. ↩
- World History Encyclopedia, „Battle of Cannae”; Polibiusz, Dzieje. ↩
- World History Encyclopedia, „The Battle of Zama”; World History Encyclopedia, „Hannibal”; HistoryNet, „The Enduring Mystique of Cannae”. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Livius.org, „Hamilcar Barca”; Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych wodzów. ↩
- Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; Livius.org, „Hamilcar Barca”; Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych wodzów. ↩
- Livius.org, „Hasdrubal Barca”; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- World History Encyclopedia, „Hasdrubal Barca”; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Appian, Wojny punickie. ↩
- Appian, Wojny punickie; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- World History Encyclopedia, „Hasdrubal Barca”; Livius.org, „Mago Barca”; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Livius.org, „Mago Barca”. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Aulus Gelliusz, Noce attyckie; Plutarch, Żywot Fabiusza Maksymusa. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; Livius.org, „Hamilcar Barca”; Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Livius.org, „Carthago Nova (Cartagena)”. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Livius.org, „Hasdrubal Barca”; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; Livius.org, „Hannibal (1)”. ↩
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; World History Encyclopedia, „Selinus”; Livius.org, „Hannibal (1)”. ↩
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; Livius.org, „Hannibal (1)”; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- World History Encyclopedia, „Selinus”; World History Encyclopedia, „Hannibal”; World History Encyclopedia, „First Punic War”. ↩
- World History Encyclopedia, „First Punic War”; Polibiusz, Dzieje. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Polibiusz, Dzieje. ↩
- Appian, Wojny punickie; Appian, Wojny punickie; Appian, Wojny punickie. ↩
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; World History Encyclopedia, „The Battle of Zama”; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Polibiusz, Dzieje; Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
Źródła
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „Selinus” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 3, 11 (przysięga), 71 do 74 (Trebia), 79 do 86 (Jezioro Trazymeńskie i to, co po nim nastąpiło) i 113 do 117 (Kanny), przekład ang. W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, The Histories, Book III” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 2, 1 (Hamilkar w Hiszpanii, Hazdrubal jego następcą), 13 (Nowa Kartagina i traktat o Ebro) i 36 (zabójstwo Hazdrubala, wybór Hannibala), przekład ang. W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, The Histories, Book II” (po angielsku)
- World History Encyclopedia (Joshua J. Mark), „Hannibal” (po angielsku)
- World History Encyclopedia (Joshua J. Mark), „Battle of Cannae” (po angielsku)
- World History Encyclopedia (Joshua J. Mark), „The Battle of Zama: The Beginning of Roman Conquest” (po angielsku)
- HistoryNet (Douglas Hill, first published in MHQ, 1990), „The Enduring Mystique of Cannae” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 1, 29 do 36 (Regulus w Afryce i Ksantippos), 49 do 52 (Adherbal pod Drepanum), 56 do 64 (Hamilkar na Sycylii i pokój) i 66 do 88 (wojna z najemnikami, Hannon pod Utyką), przekład ang. W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, The Histories, Book I” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Hamilcar Barca” (po angielsku)
- Korneliusz Nepos, Żywoty wybitnych wodzów, „Hamilkar” 1 do 4, przekład ang. J. S. Watson, Tertullian Project, „Cornelius Nepos, Lives of Eminent Commanders” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna, fragmenty księgi 25, 10 (Hamilkar w Hiszpanii i jego śmierć; wojna Hazdrubala z Numidami) i 12 (Hazdrubal Piękny w Hiszpanii), przekład ang. F. R. Walton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XXV” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Hasdrubal Barca” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 23.12 (Magon i złote pierścienie) i 23.28 do 29 (klęska Hazdrubala pod Hiberą, czyli Dertosą), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 23” (po angielsku)
- World History Encyclopedia (Joshua J. Mark), „Hasdrubal Barca” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 25.32 do 36 (klęska i śmierć Publiusza i Gnejusza Scypionów, 211 p.n.e.), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 25” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 10, 7 (trzy armie kartagińskie w 209 p.n.e.), 12 do 18 (kapitulacja Magona, komendanta Nowej Kartaginy) i 38 do 40 (Baecula), przekład ang. W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, The Histories, Book X” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 27.43 do 51 (marsz Nerona, Metaurus, głowa Hazdrubala), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 27” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 11, 1 do 3 (Metaurus), przekład ang. W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, The Histories, Book XI” (po angielsku)
- Appian, Wojny punickie 3 do 4 (Ksantippos, Regulus), przekład ang. Horace White, Livius.org, „Appian, The Punic Wars 1” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Mago Barca” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 28.1 do 2 (Magon i Hannon pobici przez Sylanusa), 28.12 do 16 (Ilipa), 28.36 do 37 (Magon odparty spod Nowej Kartaginy, zimuje na Minorce) i 28.46 (Magon ląduje w Genui), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 28” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 30.18 do 20 (klęska Magona w kraju Insubrów, odwołanie, śmierć na morzu; Hannibal opuszcza Italię, winiąc Hannona), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 30” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 21.2 (Hazdrubal Piękny), 21.12 (Maharbal pod Saguntem) i 21.45 (wypad Maharbala przed bitwą nad Ticinusem), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 21” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 22.6 (ocaleli spod Jeziora Trazymeńskiego poddają się Maharbalowi), 22.46 (dowódcy pod Kannami) i 22.51 (rada Maharbala po Kannach), przekład ang. Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 22” (po angielsku)
- Aulus Gelliusz, Noce attyckie 10.24 („obiad na Kapitolu” u Celiusza i w Origines Katona), przekład ang. J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Aulus Gellius, Attic Nights, Book X” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Fabiusza Maksymusa 17, przekład ang. Bernadotte Perrin, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Plutarch, The Life of Fabius Maximus” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Carthago Nova (Cartagena)” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 13.43 do 62 (Hannibal, syn Giskona, zdobywa Selinunt i Himerę, 410 do 409 p.n.e.), przekład ang. C. H. Oldfather, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XIII, chapters 35 to 63” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Hannibal (1)” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 13.80 (Hannibal i Himilkon wodzami, 406 p.n.e.) i 13.86 (Hannibal umiera na zarazę pod Akragas), z przypisem tłumacza o ateńskim dekrecie wymieniającym obu wodzów, przekład ang. C. H. Oldfather, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XIII, chapters 64 to 90” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 13.91 (Himilkon zdobywa Akragas), 13.108 do 111 (Gela) i 13.114 (pokój z 405 p.n.e.), przekład ang. C. H. Oldfather, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XIII, chapters 91 to 114” (po angielsku)
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „First Punic War” (po angielsku)
- Appian, Wojny punickie 93 (Hazdrubal dostaje armię polową, 149 p.n.e.), przekład ang. Horace White, Livius.org, „Appian, The Punic Wars 19” (po angielsku)
- Appian, Wojny punickie 111 (Hazdrubal dwukrotnie bije Maniliusza i przejmuje dowództwo w mieście), przekład ang. Horace White, Livius.org, „Appian, The Punic Wars 23” (po angielsku)
- Appian, Wojny punickie 131 (Hazdrubal poddaje się Scypionowi; śmierć jego żony), przekład ang. Horace White, Livius.org, „Appian, The Punic Wars 27” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 14.56 do 76 (Himilkon na Sycylii, 396 p.n.e.), przekład ang. C. H. Oldfather, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XIV, chapters 40 to 78” (po angielsku)
