Cała epoka na jednej stronie: Starożytność, z mapą wszystkich bitew, osią czasu i wodzami ›
Jakie były największe bitwy starożytności?
W naszym rankingu największe bitwy świata antycznego to Gaugamela w 331 roku p.n.e., gdzie Aleksander rozbił imperium perskie, Maraton w 490 i Salamina w 480 roku p.n.e., które ocaliły Grecję przed Persją, oraz Akcjum w 31 roku p.n.e., które dało Rzymowi pierwszego cesarza. Wśród piętnastu są też Las Teutoburski, Czerwone Klify w Chinach, Zama i Kanny.
W starożytności bitwa mogła zakończyć cywilizację w jedno popołudnie. Falanga i legion, rydwan i triera przesądzały o losie Grecji, Persji, Kartaginy i Rzymu. Oto piętnaście największych bitew świata antycznego, od Grecji i Rzymu po Persję i Chiny. Ułożyliśmy je według punktów, nie według dat, a jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście.
1 Gaugamela, 331 p.n.e.
- Gdzie
- Równina Gaugameli koło Arbeli (Irbil), północny Irak
- Wojna
- Wojna Aleksandra Wielkiego z imperium perskim
- Strony
- Macedończycy i Grecy Aleksandra przeciw imperium perskiemu Dariusza III
- Siły
- Aleksander ok. 47 000 (Arrian); Dariusz milion piechoty według Arriana, 800 000 piechoty i 200 000 jazdy według Diodora
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Macedończyków; Dariusz uciekł
1 października 331 roku p.n.e. Dariusz III, pobity już pod Issos, stanął przeciw Aleksandrowi na równinie w północnym Iraku z ostatnią wielką armią imperium perskiego. Arrian, nasze główne źródło, przypisuje Aleksandrowi 7000 jazdy i około 40 000 piechoty, a Dariuszowi 40 000 jazdy, milion piechoty i 200 rydwanów z kosami. Diodor daje mu za to 800 000 piechoty i 200 000 jazdy. Britannica nazywa część antycznych liczb wręcz fantastycznymi, choć Persowie bez wątpienia mieli przewagę liczebną, więc każda perska liczba jest tu sporna.1
Aleksander przesuwał szyk w prawo, front perski rozciągał się za nim i w końcu pękł. W lukę Aleksander wbił klin hetajrów i części falangi, prosto na Dariusza, a według Arriana król pierwszy odwrócił się do ucieczki. Babiloński dziennik astronomiczny spisany w tym samym czasie mówi to prościej: „wojsko opuściło swego króla”. Arrianowe 300 000 zabitych Persów przy około stu poległych Macedończykach jest równie niewiarygodne jak jego milion; Kurcjusz podaje 40 000 perskich zabitych, Diodor ponad 90 000.2
Sam wynik nie budzi wątpliwości. Babilon, Suza i Persepolis przypadły Aleksandrowi, którego obwołano królem Azji, a niespełna rok później Dariusza zamordował jego własny satrapa Bessos.3
Dlaczego to miejsce: Żadna bitwa z tej listy nie zrobiła więcej, by skończyć państwo: Gaugamela ma komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygające znaczenie i skutek, i dlatego jest pierwsza. Hamują ją tylko liczby, bo antyczne sumy perskie się od siebie różnią, a niektóre są wręcz fantastyczne, stąd pewność źródeł na 3.
2 Maraton, 490 p.n.e.
- Gdzie
- Równina Maratonu, Attyka, Grecja
- Wojna
- Wojny grecko-perskie (wyprawa Dariusza I)
- Strony
- Ateny i Plateje przeciw imperium perskiemu
- Siły
- Ok. 10 000 Greków (według Neposa) wobec 100 000 perskiej piechoty u Neposa, ok. 25 000 według współczesnego szacunku
- Wynik
- Zwycięstwo Aten; Persowie odpłynęli
Późnym latem 490 roku p.n.e. flota wysłana przez Dariusza I wysadziła wojsko w zatoce Maratonu, na północny wschód od Aten, by ukarać miasto za wsparcie powstania w Jonii. Według Herodota wyprawa wyruszyła na 600 trierach. Ateny wystawiły około 10 000 hoplitów, a dołączyli do nich Platejczycy; Nepos liczy 1000 Platejczyków i 10 000 ludzi łącznie. Sparta, poproszona o pomoc przez gońca Filippidesa, nie chciała ruszyć przed pełnią księżyca. Korneliusz Nepos daje Datisowi na polu bitwy 100 000 piechoty i 10 000 jazdy, historyk Jona Lendering liczy raczej około 25 000, więc siła Persów pozostaje sporna.4
Po kilku dniach wyczekiwania Ateńczycy pod wodzą Milcjadesa przebyli równinę biegiem, jako pierwsi znani Grecy, jak pisze Herodot. Silne skrzydła rozbiły perskie flanki, a potem zawróciły na środek, i najeźdźcy uciekli do okrętów. Herodot liczy 6400 zabitych po stronie perskiej i 192 Ateńczyków; perska liczba wygląda podejrzanie okrągło, ale klęska była ciężka.5
Mit i fakt: u Herodota żaden goniec nie biegł z pola bitwy do Aten, by tam umrzeć; tę opowieść spisał kilka wieków później Plutarch, który nazywa biegacza Euklesem albo Tersipposem. Z tej legendy wziął się jednak najdłuższy bieg olimpijski, po raz pierwszy rozegrany z Maratonu do Aten w 1896 roku.6
Dlaczego to miejsce: Maraton ma komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć, bo jego nazwę nosi każdy bieg maratoński. Zakończył jednak jedną perską wyprawę, a nie wojnę, skoro Kserkses wrócił dziesięć lat później, więc rozstrzygające znaczenie i skutek dostają po 4 i trzymają go tuż za bitwą, która skończyła imperium.
3 Salamina, 480 p.n.e.
- Gdzie
- Cieśnina między wyspą Salaminą a Attyką, Grecja
- Wojna
- Wojny grecko-perskie (najazd Kserksesa)
- Strony
- Sprzymierzona flota greckich miast przeciw flocie perskiej Kserksesa
- Siły
- 310 do 400 okrętów greckich (Ajschylos, Herodot, Tukidydes) wobec 1207 perskich (Herodot, Ajschylos)
- Wynik
- Zwycięstwo Greków; Kserkses wycofał się do Azji
We wrześniu 480 roku p.n.e. armia Kserksesa była już głęboko w Grecji, a sprzymierzona flota grecka stała w wąskiej cieśninie między Salaminą a wybrzeżem Attyki. Liczby są sporne. Herodot liczy 378 okrętów greckich, Ajschylos 310, a Tukidydes 400; po stronie perskiej Herodot wylicza 1207 trier na początku wyprawy, a Ajschylos podaje tę samą sumę.7
Temistokles miał podobno dać Kserksesowi znać, że Grecy zaraz się rozproszą, i w ten sposób wciągnął Persów do cieśniny; tę opowieść podaje Herodot, a Jona Lendering z Livius.org wątpi, czy Persowie jej potrzebowali. W ciasnym przesmyku ich przewaga niewiele znaczyła i perska flota przegrała. Diodor, piszący cztery wieki później, podaje straty 40 okrętów greckich wobec ponad 200 perskich, nie licząc zdobytych.8
Kserkses wrócił do Azji, zostawiając w Grecji Mardoniosa z wciąż nietkniętą armią, którą Grecy pokonali następnego lata pod Platejami, gdzie Mardonios zginął. Perska armia walczyła jednak już bez floty, która mogła zmusić Greków do rozdzielenia sił, i dlatego to Salamina uchodzi za punkt zwrotny wojny.9
Dlaczego to miejsce: Salamina ma komplet punktów za rozstrzygające znaczenie i skutek: zawróciła do Azji największy najazd, z jakim zmierzyła się Grecja. Jest jednak nieco mniej znana i mniej obecna w kulturze popularnej niż Maraton, więc rozpoznawalność i pamięć dostają po 4.
4 Akcjum, 31 p.n.e.
- Gdzie
- U przylądka Akcjum, Morze Jońskie, zachodnia Grecja
- Wojna
- Ostatnia wojna domowa republiki rzymskiej
- Strony
- Oktawian, z Agryppą jako dowódcą floty, przeciw Markowi Antoniuszowi i Kleopatrze VII
- Siły
- Antoniusz 500 okrętów wojennych, Oktawian 250 według Plutarcha; według Livius.org Antoniusz 230, Oktawian ok. 100 i Agryppa 300
- Wynik
- Zwycięstwo Oktawiana; Antoniusz traci flotę i armię
W 31 roku p.n.e. świat rzymski dzielił się między Oktawiana na Zachodzie a Marka Antoniusza, sprzymierzonego z egipską królową Kleopatrą, na Wschodzie. Agryppa odciął Antoniuszowi zaopatrzenie w zachodniej Grecji i zamknął jego flotę i armię w Zatoce Ambrakijskiej, przy przylądku Akcjum. Wielkość flot jest sporna: Plutarch daje Antoniuszowi 500 okrętów wojennych, 100 000 piechoty i 12 000 jazdy, a Oktawianowi 250 okrętów i 80 000 piechoty, natomiast Jona Lendering z Livius.org liczy Antoniuszowi 230 jednostek, a po drugiej stronie około 100 okrętów Oktawiana i 300 galer Agryppy.10
2 września Antoniusz spróbował się przebić. W środku bitwy eskadra Kleopatry ze skarbcem na pokładzie przemknęła przez lukę w szyku, a Antoniusz popłynął za nią do Egiptu. Plutarch liczy nie więcej niż 5000 zabitych, ale 300 zdobytych okrętów, a porzucona armia lądowa trzymała się jeszcze siedem dni, zanim przeszła do Oktawiana. Antoniusz i Kleopatra odebrali sobie życie w Aleksandrii w następnym roku.11
Opowieść ukształtowali zwycięzcy: propaganda Oktawiana przedstawiała wojnę jako walkę z obcą królową, a Wergiliusz i pomniki zwycięstwa powtarzały tę wersję. W 27 roku p.n.e. Oktawian przyjął imię Augustus i Rzym miał pierwszego cesarza.12
Dlaczego to miejsce: Akcjum ma komplet punktów za rozstrzygające znaczenie i skutek, bo zakończyło wojny domowe i dało Rzymowi cesarza, ale sama walka jest słabo opisana i przefiltrowana przez propagandę Augusta, więc pewność źródeł wynosi 3. Ma tę samą sumę co dwie następne bitwy i wyprzedza je według zasad remisu: Czerwone Klify skutkiem, a Las Teutoburski, równy w rozpoznawalności i skutku, jako bitwa starsza.
5 Las Teutoburski, 9 n.e.
- Gdzie
- Zapewne w okolicy Kalkriese, Dolna Saksonia, Niemcy
- Wojna
- Wojny rzymskie w Germanii
- Strony
- Trzy legiony rzymskie Publiusza Kwinktyliusza Warusa przeciw plemionom germańskim Arminiusza
- Siły
- Trzy legiony z jazdą i sześcioma kohortami, łącznie może 15 000 do 20 000 ludzi; liczebność Germanów nieznana
- Wynik
- Armia rzymska zniszczona; Warus popełnił samobójstwo
We wrześniu 9 roku n.e. Publiusz Kwinktyliusz Warus prowadził przez Germanię trzy legiony, XVII, XVIII i XIX, z trzema szwadronami jazdy i sześcioma kohortami pomocniczymi, gdy Arminiusz, cheruski możny, poprowadził przeciw niemu sojusz plemion. Żaden autor antyczny nie podaje liczebności armii. Przy około 5000 ludzi w legionie same trzy legiony liczyły około 15 000 żołnierzy, a Britannica szacuje całą kolumnę na mniej więcej 20 000.13
Kasjusz Dion, piszący dwa wieki później, opisuje kolumnę rozciągniętą między wozami, kobietami, dziećmi i służbą, w gęstym lesie i ulewnym deszczu, atakowaną ze wszystkich stron przez cztery dni. Gdy wszystko było stracone, Warus i najwyżsi oficerowie odebrali sobie życie. Swetoniusz pisze, że August uderzał głową o drzwi i wołał: „Kwinktyliuszu Warusie, oddaj mi legiony!” Wykopaliska w Kalkriese prowadzone od 1989 roku dowiodły, że Rzymianie i Germanie stoczyli tam bitwę, a tamtejsze muzeum pisze ostrożnie, że wiele argumentów przemawia za Kalkriese jako jednym z miejsc klęski.14
Rzym wrócił z ośmioma legionami, ale w 16 roku n.e. przerwano kampanie, granica oparła się na Renie, a Germania pozostała poza imperium. Niemcy uczynili później z Arminiusza bohatera narodowego, Hermanna, a olbrzymi Hermannsdenkmal pod Detmold odsłonięto w 1875 roku.15
Dlaczego to miejsce: Las Teutoburski ma komplet punktów za skutek i pamięć, ale rozstrzygające znaczenie tylko 4, bo Rzym walczył w Germanii jeszcze przez lata, a pewność źródeł 3, bo opowieść opiera się na późniejszych autorach rzymskich i spornym miejscu. Remisuje sumą z sąsiadami: ustępuje Akcjum, równemu w rozpoznawalności i skutku, jako bitwa młodsza, a wyprzedza Czerwone Klify skutkiem.
6 Czerwone Klify, 208 n.e.
- Gdzie
- Rzeka Jangcy, zapewne w pobliżu Jiayu, prowincja Hubei, Chiny (miejsce sporne)
- Wojna
- Wojny u schyłku dynastii Han
- Strony
- Sun Quan i Liu Bei pod dowództwem Zhou Yu przeciw Cao Cao
- Siły
- Cao Cao 800 000 według własnej przechwałki, 220 000 do 240 000 według rachunku Zhou Yu; Zhou Yu 30 000 od Sun Quana i do tego ludzie Liu Beia
- Wynik
- Zwycięstwo sprzymierzonych; Cao Cao wycofał się na północ
W 208 roku Cao Cao, pan północnych Chin, przejął prowincję Jing z jej flotą na Jangcy i ruszył w dół rzeki na rywali z południa. Historię bitwy znamy z kroniki Sanguo zhi Chen Shou z III wieku, głównie z biografii Zhou Yu, dowódcy południowców, i z komentarza Pei Songzhi z 429 roku. Cao Cao chwali się tam 800 000 ludzi; Zhou Yu liczy mu 150 000 do 160 000 ludzi z północy i 70 000 do 80 000 niepewnych żołnierzy z Jing, a Sun Quan daje Zhou Yu 30 000. Żadnej z tych liczb nie da się sprawdzić.16
Pod koniec 208 roku armie spotkały się pod Czerwonymi Klifami, gdy w obozie Cao Cao szerzyła się już choroba. Oficer Zhou Yu, Huang Gai, udał, że chce się poddać, po czym posłał dziesięć okrętów wyładowanych trzciną i oliwą, podpalił je i pozwolił, by wiatr zniósł je na wrogą flotę. Cao Cao wycofał się na północ i nigdy już nie miał takiej szansy; nadeszła epoka Trzech Królestw.17
Większość ludzi zna inną bitwę. XIV-wieczne Opowieści o Trzech Królestwach Luo Guanzhonga poświęcają jej kilka rozdziałów, a w nich i na scenie chwała przypada Zhuge Liangowi, który zdobywa strzały łodziami ze słomą i przywołuje wschodni wiatr; kroniki przypisują zasługę Zhou Yu i Huang Gaiowi. W latach 2008 i 2009 wszedł na ekrany dwuczęściowy film Johna Woo „Czerwony Klif”.18
Dlaczego to miejsce: Czerwone Klify mają komplet punktów za rozstrzygające znaczenie i pamięć, ale zapis jest krótki i obrośnięty fikcją, więc pewność źródeł wynosi 3. Remisują sumą z dwiema bitwami wyżej i ustępują im skutkiem, ocenionym na 4, bo utrwaliły podział Chin, a nie skończyły państwa.
7 Zama, 202 p.n.e.
- Gdzie
- Równina w pobliżu Zamy, dzisiejsza Tunezja (dokładne miejsce sporne)
- Wojna
- Druga wojna punicka
- Strony
- Rzym pod wodzą Scypiona, z numidyjskim królem Masynissą, przeciw Kartaginie Hannibala
- Siły
- Źródła nie podają sum; Hannibal miał ponad 80 słoni i około 12 000 najemników w pierwszej linii (Polibiusz)
- Wynik
- Zwycięstwo Rzymu; Kartagina prosi o pokój
Hannibal latami pustoszył Italię, nie zdobywając Rzymu. Scypion uderzył więc na samą Kartaginę, lądując w Afryce, i Hannibal został wezwany do obrony miasta. W 202 roku p.n.e. obaj wodzowie spotkali się pod Zamą. Masynissa przyprowadził Scypionowi 6000 numidyjskiej piechoty i 4000 jazdy, a Hannibal ustawił przed szykiem ponad 80 słoni, za nimi około 12 000 najemników, dalej Libijczyków i Kartagińczyków, a na końcu swoich weteranów z Italii. Ani Polibiusz, ani Liwiusz nie podają łącznej liczebności żadnej z armii.19
Scypion zostawił w szyku manipułów proste przejścia i wiele słoni przebiegło nimi albo zawróciło na własne wojsko. Walka piechoty była długa i wyrównana, dopóki jazda rzymska i numidyjska nie wróciła z pościgu za konnicą Hannibala i nie uderzyła mu na tyły. Polibiusz liczy 20 000 zabitych Kartagińczyków i niemal tylu jeńców, wobec ponad 1500 poległych Rzymian, a Liwiusz podaje takie same straty kartagińskie.20
Pokój odebrał Kartaginie flotę poza dziesięcioma trierami, wszystkie słonie i 10 000 talentów płatnych przez pięćdziesiąt lat, a do tego zakazał jej wojen poza Afryką, a w Afryce bez zgody Rzymu. Druga wojna punicka dobiegła końca, a Scypion zyskał przydomek Afrykański.21
Dlaczego to miejsce: Zama ma komplet punktów za rozstrzygające znaczenie i skutek, bo zakończyła wojnę, która uczyniła Rzym panem Zachodu. Jest jednak mniej znana niż Kanny i słabo żyje w pamięci, bez biegu, filmu czy narodowego pomnika, co trzyma ją na siódmym miejscu.
8 Most Mulwijski, 312 n.e.
- Gdzie
- Most Mulwijski na Tybrze, tuż na północ od Rzymu
- Wojna
- Rzymskie wojny domowe epoki tetrarchii
- Strony
- Konstantyn przeciw Maksencjuszowi
- Siły
- Konstantyn 98 000, Maksencjusz 188 000 według Zosimosa; u Laktancjusza silniejszy Maksencjusz
- Wynik
- Zwycięstwo Konstantyna; Maksencjusz utonął
W 312 roku świat rzymski był podzielony między rywalizujących cesarzy. Konstantyn wkroczył do Italii, a Maksencjusz, który trzymał Rzym, wysłał mu naprzeciw wojsko za Tyber. Znacznie późniejszy pogański historyk Zosimos daje Konstantynowi 90 000 piechoty i 8000 jazdy, a Maksencjuszowi 170 000 piechoty i 18 000 jazdy. Współczesny wydarzeniom Laktancjusz nie podaje liczb, ale też pisze, że Maksencjusz miał więcej wojska.22
Do bitwy doszło pod koniec października, w rocznicę objęcia władzy przez Maksencjusza. Jazda Konstantyna rozbiła konnicę Maksencjusza, reszta jego armii uciekła ku rzece, a most łyżwowy, na który się stłoczyła, załamał się. Maksencjusz utonął w Tybrze razem z wieloma swoimi żołnierzami.23
Bitwę pamięta się jednak z powodu tego, co ją poprzedziło. Laktancjusz, współczesny wydarzeniom pisarz chrześcijański, pisze, że cesarz otrzymał we śnie polecenie, by umieścić niebiański znak na tarczach żołnierzy. Euzebiusz, wiele lat później, opowiada wersję wspanialszą, potwierdzoną podobno przysięgą cesarza: świetlisty krzyż nad słońcem z napisem „Tym zwyciężaj” i sen, w którym ukazał się Chrystus. Mit i fakt: obie relacje się ze sobą nie zgadzają, a wizja na niebie to późniejsza, upiększona tradycja. Pewny jest wynik: Konstantyn zajął Rzym, rok później razem z Licyniuszem dał chrześcijanom wolność wyznania i został pierwszym cesarzem rzymskim, który wyznawał chrześcijaństwo.24
Dlaczego to miejsce: Most Mulwijski ma komplet punktów za skutek, bo osadził w Rzymie pierwszego chrześcijańskiego cesarza. Rozstrzygające znaczenie wynosi 4, bo Konstantyn musiał jeszcze pokonać Licyniusza, by rządzić całym cesarstwem, a pewność źródeł 3, bo słynna wizja jest legendą, a liczebność armii znamy tylko z liczb podanych przez znacznie późniejszego autora.
9 Gaixia, 202 p.n.e.
- Gdzie
- Gaixia, wschodnie Chiny
- Wojna
- Wojna Chu z Han o władzę nad Chinami po upadku dynastii Qin
- Strony
- Liu Bang z Han i jego sprzymierzeńcy przeciw Xiang Yu z Chu
- Siły
- Około 100 tysięcy żołnierzy Chu przeciw 300 do 500 tysiącom Han i sojuszników (liczby starożytne)
- Wynik
- Armia Chu rozbita; Xiang Yu nie żyje; Liu Bang cesarzem nowej dynastii Han
Po upadku dynastii Qin o jej imperium walczyło dwóch przywódców buntu: Xiang Yu z Chu i Liu Bang, król Han. W 203 roku p.n.e. zgodzili się podzielić Chiny, ale Liu Bang niemal od razu zerwał układ, a generałów kupił obietnicą królestw. Na przełomie 203 i 202 roku p.n.e. Xiang Yu siedział okopany pod Gaixia, głodny, w kilku pierścieniach wojsk Han i ich sojuszników.25
Według Sima Qiana Han Xin poprowadził 300 tysięcy ludzi przeciw mniej więcej 100 tysiącom żołnierzy Chu. Najpierw został odparty, ale skrzydła wytrzymały i armia Chu pękła. Nocą Xiang Yu usłyszał, że żołnierze Han ze wszystkich stron śpiewają pieśni Chu, i zapytał, czy Han zdobyło już całą jego ziemię. Przebił się z około 800 jeźdźcami, a gdy dopadnięto go nad rzeką Wu, poderżnął sobie gardło. Kilka miesięcy później Liu Bang ogłosił się cesarzem. Założona przez niego dynastia Han przetrwała, z przerwą w latach 9 do 25 n.e., do 220 roku n.e. Niemal wszystko to wiemy od Sima Qiana, a współcześni historycy podchodzą do jego liczb ostrożnie.26
Noc pieśni Chu i pożegnanie Xiang Yu z ukochaną Yu stały się operą pekińską, a ta opera jest osią filmu Chena Kaige „Żegnaj, moja konkubino”.27
Dlaczego to miejsce: Jedna noc pod Gaixia zakończyła wojnę Chu z Han i dała początek dynastii, która rządziła Chinami przez cztery stulecia: pełne noty za rozstrzygnięcie i skutek, a opowieść wciąż żyje na scenie operowej. Zajmuje dziewiąte miejsce, bo na Zachodzie bitwę zna się głównie z jednego filmu (rozpoznawalność 3), a jej przebieg opiera się wyłącznie na Sima Qianie (pewność 3).
10 Kanny, 216 p.n.e.
- Gdzie
- Równina nad rzeką Aufidus, Apulia, południowa Italia
- Wojna
- Druga wojna punicka
- Strony
- Armia kartagińska Hannibala przeciw konsulom Emiliuszowi Paulusowi i Terencjuszowi Warronowi
- Siły
- Około 40 tysięcy piechoty i 10 tysięcy jazdy przeciw około 80 tysiącom piechoty i 6 tysiącom jazdy
- Wynik
- Armia rzymska zniszczona; od 48 200 do około 70 000 zabitych (Liwiusz, Polibiusz)
W 216 roku p.n.e., w środku swojego najazdu na Italię, Hannibal zajął rzymski skład zaopatrzenia pod Kannami, a senat wysłał przeciw niemu obu konsulów. Przyprowadzili około 80 tysięcy piechoty i nieco ponad 6 tysięcy jazdy; Hannibal miał około 40 tysięcy piechoty i 10 tysięcy konnych.28
Hannibal wysunął do przodu środek z Galów i Iberów w kształcie półksiężyca i pozwolił mu ugiąć się pod naporem legionów, a jego afrykańska piechota czekała na obu skrzydłach. Jego ciężka jazda rozbiła konnicę rzymską, objechała pole bitwy i uderzyła od tyłu, a armię rzymską zamknięto ze wszystkich stron. Polibiusz liczy około 70 tysięcy zabitych i 10 tysięcy jeńców, Liwiusz 45 500 poległych piechurów i 2700 jeźdźców. To liczby starożytne i sporne.29
A jednak wojna się nie skończyła. Duża część południowej Italii, w tym Samnici, Bruttyjczycy i Lukanowie, przeszła na stronę Hannibala, ale senat odmówił nawet wykupienia jeńców i wystawiał nowe armie. Liwiusz każe dowódcy jazdy Maharbalowi powiedzieć Hannibalowi, że umie zwyciężać, ale nie umie korzystać ze zwycięstwa. Polibiusz podziwia, że pobite miasto pokonało potem Kartaginę i opanowało znany świat. Kanny zdobyły za to imię: Schlieffen oparł na nich niemiecką koncepcję bitwy zniszczenia, a w 1914 roku młodszy Moltke radził synowi: „studiuj Kanny”.30
Dlaczego to miejsce: Pełne noty za rozpoznawalność i pamięć: Kanny to podręcznikowe okrążenie i wciąż jego synonim. Rzym jednak nie zawarł pokoju i wygrał wojnę, stąd rozstrzygnięcie 2 i skutek 3; przy równej sumie punktów wyprzedzają Plateje tylko dzięki większej rozpoznawalności.
11 Plateje, 479 p.n.e.
- Gdzie
- Równina na północ od Platejów, Beocja, środkowa Grecja
- Wojna
- Wojny grecko-perskie, najazd Kserksesa na Grecję
- Strony
- Związek greckich miast pod wodzą spartańskiego regenta Pauzaniasza przeciw armii perskiej Mardoniosa
- Siły
- 110 tysięcy Greków przeciw 300 tysiącom Persów i sojuszników (Herodot)
- Wynik
- Armia perska rozbita, Mardonios poległ; koniec najazdu
Salamina zatopiła perską flotę, ale nie zakończyła najazdu. Kserkses wrócił do Azji, a w Grecji zostawił wodza Mardoniosa z nietkniętą armią lądową i dużą częścią kraju w rękach. Latem 479 roku p.n.e. Mardonios znów wkroczył do Attyki, po czym stanął za rzeką Asopos w Beocji, gdzie naprzeciw niego wyszła połączona armia grecka pod wodzą spartańskiego regenta Pauzaniasza. Herodot liczy 110 tysięcy Greków, w tym 38 700 hoplitów, i 300 tysięcy ludzi Mardoniosa. Jona Lendering z Livius.org uważa, że Mardonios miał za mało wojska, by pokonać Greków, których armię nazywa największą, jaką Grecy dotąd wystawili.31
Przez wiele dni armie obserwowały się przez rzekę: Persowie na równinie, gdzie panowała ich jazda, Grecy na pofałdowanym terenie u stóp Kitajronu. Perska konnica przecinała greckie kolumny zaopatrzenia i zasypała źródło Gargafia, a gdy Pauzaniasz nocą cofnął wojsko, jego armia rozpadła się na osobne grupy. Mardonios uznał to za ucieczkę i przeszedł rzekę. Spartanie i Tegejczycy zawrócili i uderzyli, Mardonios zginął, a jego armia poszła w rozsypkę; Ateńczycy i Tegejczycy zdobyli perski obóz. Herodot podaje, że tego samego dnia Grecy wylądowali pod Mykale w Jonii i pobili drugą perską armię. Próba podboju Grecji przez Kserksesa dobiegła końca. Na pamiątkę zwycięstwa Grecy ustawili w Delfach Kolumnę Wężową, która do dziś stoi na dawnym hipodromie Konstantynopola, czyli w Stambule.32
Dlaczego to miejsce: To Plateje, a nie Salamina, naprawdę zakończyły perski najazd na Grecję: pełne noty za rozstrzygnięcie i skutek. Sławę i pamięć zabrały jednak Salamina i Termopile, więc Plateje mają po 3 punkty za rozpoznawalność i pamięć, a przy równej sumie z Kannami przegrywają rozpoznawalnością.
12 Termopile, 480 p.n.e.
- Gdzie
- Przełęcz Termopile, środkowa Grecja
- Wojna
- Wojny grecko-perskie, najazd Kserksesa na Grecję
- Strony
- Związek greckich miast pod wodzą spartańskiego króla Leonidasa przeciw armii Kserksesa
- Siły
- Od 4 do 7 tysięcy Greków przeciw znacznie liczniejszej armii perskiej nieznanej wielkości
- Wynik
- Grecka straż tylna wybita trzeciego dnia; droga na południe otwarta
W 480 roku p.n.e. Kserkses osobiście poprowadził armię perską na Grecję. Grecy chcieli zatrzymać go naraz na morzu i na lądzie: flota miała walczyć z perską pod Artemizjonem, a wojsko trzymać Gorące Wrota, wąską przełęcz nad morzem, żeby nikt nie zaszedł floty od tyłu. Leonidas obsadził przełęcz siłami od 4 do 7 tysięcy ludzi, z których tylko 300 było Spartanami.33
Przez dwa dni wąski front wytrzymał. Potem Persowie znaleźli górską ścieżkę na tyły Greków (Herodot wskazuje jako przewodnika miejscowego człowieka, Efialtesa), a trzeciego dnia Leonidasa, ostatnich Spartan, 700 Tespijczyków i 400 Tebańczyków otoczono i wybito. Mit i fakt: nigdy nie było to 300 ludzi w pojedynkę, tylko grecka armia, a trzystu zginęło u boku sprzymierzeńców.34
Jako bitwa tej wojny niewiele rozstrzygnęła. Przełęcz padła, flota opuściła Artemizjon, Teby wpadły w ręce Persów, Ateny złupiono, a odwrócić najazd trzeba było dopiero pod Salaminą jesienią i pod Platejami następnego lata. Termopile wygrały za to opowieść: przytoczone przez Herodota epitafium „Przechodniu, powiedz Sparcie” i stojący od 1955 roku przy przełęczy brązowy Leonidas.35
Dlaczego to miejsce: Termopile to najbardziej znana bitwa starożytności, z pełnymi notami za rozpoznawalność i pamięć, i pierwsze miejsce w naszym zestawieniu ostatnich obron. Jako starcie tej wojny były jednak klęską, która zatrzymała Kserksesa na kilka dni (rozstrzygnięcie 2), a perskich liczb nikt nie umie ustalić (pewność 3); przy równej sumie wyprzedzają Issos dzięki rozpoznawalności.
13 Issos, 333 p.n.e.
- Gdzie
- Rzeka Pinaros koło Issos, Cylicja, południowa Turcja
- Wojna
- Wojna Aleksandra Wielkiego z Persją
- Strony
- Aleksander Macedoński przeciw Dariuszowi III
- Siły
- Około 47 tysięcy Macedończyków i sprzymierzeńców przeciw 600 tysiącom Persów według Arriana, około 100 tysiącom według Livius.org
- Wynik
- Armia perska rozbita; Dariusz uciekł; jego rodzina w niewoli
Issos było drugą bitwą Aleksandra z Persją i pierwszą, w której stanął naprzeciw samego Dariusza III. W listopadzie 333 roku p.n.e. perski król zszedł za jego plecami na wybrzeże, na wąską równinę między górami Amanos a morzem, i ustawił wojsko za rzeką Pinaros. Arrian i Plutarch dają Dariuszowi 600 tysięcy ludzi; Jona Lendering z Livius.org ocenia armię, która ruszyła do bitwy, na około 100 tysięcy, wobec około 41 tysięcy macedońskiej i sprzymierzonej piechoty i 6 tysięcy jazdy.36
Ciasny teren odebrał większej armii przewagę. Aleksander przeprowadził swoją jazdę przez lewe skrzydło perskie i zawrócił na środek, gdzie widział Dariusza. Król uciekł, najpierw rydwanem, potem konno, a za nim rzuciło się do ucieczki całe wojsko, wielu zginęło stratowanych w ścisku. Arrian podaje 100 tysięcy zabitych Persów, tylu, że ścigający przeszli przez wąwóz po trupach; Livius.org uważa, że bliższa prawdy jest najniższa liczba antyczna, około 20 tysięcy poległych Persów, a Kurcjusz podaje 150 zabitych i 302 zaginionych Macedończyków. W obozie wpadły w ręce Aleksandra matka, żona i dzieci Dariusza, a gdy król poprosił o nie listownie, Aleksander kazał mu odtąd zwracać się do siebie jak do króla Azji. Zamiast gonić Dariusza na wschód, ruszył wzdłuż wybrzeża Fenicji, zajął Byblos i Sydon i obległ Tyr w drodze do Egiptu.37
Mozaika Aleksandra z Pompejów, dziś w Neapolu, zwykle uchodzi za obraz tej bitwy: Aleksander szarżuje, a Dariusz zawraca do ucieczki, choć część badaczy widzi w niej Gaugamelę.38
Dlaczego to miejsce: Issos złamało perską potęgę na zachodzie, otworzyło Aleksandrowi Lewant i Egipt i żyje w mozaice Aleksandra. Nie było jednak ostateczne, bo Dariusz zebrał nową armię i walczył znowu pod Gaugamelą (rozstrzygnięcie 3), a przy równej sumie ustępuje sławniejszym Termopilom.
14 Changping, 260 p.n.e.
- Gdzie
- Changping, w okolicy dzisiejszego Gaoping, Shanxi, północne Chiny
- Wojna
- Okres Walczących Królestw: Qin przeciw Zhao
- Strony
- Qin pod wodzą Bai Qi przeciw Zhao pod wodzą Zhao Kuo
- Siły
- Ponad 400 tysięcy żołnierzy Zhao według Sima Qiana (niesprawdzone) przeciw armii Qin nieznanej wielkości
- Wynik
- Armia Zhao zagłodzona i poddana; jeńców podobno wymordowano
W III wieku p.n.e. o panowanie nad Chinami walczyło siedem państw, a Qin na zachodzie podbijało kolejnych sąsiadów. Próba przyszła, gdy Qin sięgnęło po ziemie państwa Han, a Zhao stanęło w ich obronie. Armie okopały się naprzeciw siebie pod Changping, w okolicy dzisiejszego Gaoping w prowincji Shanxi, w kampanii, która zaczęła się w 262 roku p.n.e. i skończyła w 260.39
Według Sima Qiana Zhao zastąpiło ostrożnego wodza Lian Po młodym Zhao Kuo, a Qin po cichu wysłało swojego najlepszego wodza, Bai Qi. Bai Qi pozorował odwrót, dał się ścigać armii Zhao aż pod swoje umocnienia i odciął ją. Po 46 dniach bez jedzenia żołnierze Zhao zabijali się nawzajem, by się pożywić; Zhao Kuo zginął od strzał, prowadząc próbę przebicia, a armia skapitulowała. Sima Qian pisze, że Bai Qi kazał pogrzebać żywcem 400 tysięcy jeńców, a łącznie Zhao straciło 450 tysięcy zabitych i wziętych do niewoli.40
Ta liczba wygląda na nieprawdopodobnie wysoką, choć L. Wu w studium z 2024 roku przekonuje, że nazywanie jej przesadą jest zbyt subiektywne, bo „żołnierz” znaczył wtedy co innego. Jak donosił w 2020 roku serwis Sixth Tone, ludzkie kości wydobywa się z pól wokół Gaoping co najmniej od 1995 roku, a eksperci sądzą, że mogą pochodzić z tej bitwy. Zhao przestało być rywalem: Qin podbiło je w 228 roku p.n.e., a całe Chiny w 221.41
Dlaczego to miejsce: Changping złamało ostatnie państwo zdolne przeciwstawić się Qin i otworzyło drogę do pierwszego zjednoczonego cesarstwa chińskiego: pełne noty za rozstrzygnięcie i skutek. Poza Chinami jest mało znane (rozpoznawalność 3), a jego kluczowa liczba opiera się wyłącznie na Sima Qianie i nie da się jej sprawdzić (pewność 2); przy równej sumie z Farsalos i takiej samej rozpoznawalności i skutku wyprzedza je jako bitwa starsza.
15 Farsalos, 48 p.n.e.
- Gdzie
- Równina nad rzeką Enipeus koło Farsalos, Tesalia, Grecja
- Wojna
- Wojna domowa Cezara
- Strony
- Juliusz Cezar przeciw Pompejuszowi Wielkiemu i armii senatu
- Siły
- 22 tysiące piechoty i 1000 jazdy przeciw 45 tysiącom piechoty i 7000 jazdy (liczby Cezara)
- Wynik
- Armia Pompejusza rozbita i poddana; Pompejusz uciekł do Egiptu
W 48 roku p.n.e. spór Juliusza Cezara z Pompejuszem Wielkim stał się wojną o rzymski świat. Pompejusz opuścił Italię i zebrał siły republiki w Grecji; Cezar podążył za nim, nie zdołał zamknąć go murem pod Dyrrachium i wymknął się do Tesalii. Pompejusz, ponaglany przez senatorów w swoim obozie, by wreszcie skończyć wojnę, ruszył za nim na równinę pod Farsalos. Cezar przypisuje sobie 80 kohort, czyli około 22 tysięcy ludzi, i 1000 jazdy wobec 110 kohort Pompejusza liczących 45 tysięcy i 7000 konnych.42
9 sierpnia Pompejusz posłał całą masę swojej jazdy wokół prawego skrzydła Cezara, by uderzyła na legiony od tyłu. Cezar to przewidział: wyjął z ostatniej linii sześć kohort i ustawił je za prawym skrzydłem, a ich natarcie rozpędziło konnicę Pompejusza. Potem Cezar wprowadził do walki trzecią linię i legiony Pompejusza uciekły na wzgórza. Cezar podaje 15 tysięcy zabitych przeciwników i ponad 24 tysiące jeńców przy stracie 200 żołnierzy i 30 centurionów; Azyniusz Pollion, na którego powołuje się Plutarch, twierdził, że poległo nie więcej niż 6 tysięcy żołnierzy, a Livius.org podaje niemal 6 tysięcy.43
Pompejusz uciekł do Egiptu i tam został zamordowany. Wojna toczyła się dalej w Afryce i Hiszpanii, aż Cezar pobił ostatnie armie republikanów, a w 44 roku p.n.e. został dyktatorem dożywotnim. Bitwę znamy głównie od zwycięzcy, który sam ją opisał.44
Dlaczego to miejsce: Farsalos rozstrzygnęło wojnę domową, która zakończyła republikę rzymską (skutek 5), i jest dobrze opisane przez samego Cezara, ale wojna ciągnęła się jeszcze latami (rozstrzygnięcie 4), a większą sławą cieszy się Akcjum (rozpoznawalność 3). Przy równej sumie z Kalingą zajmuje 15. miejsce dzięki większemu skutkowi.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy starożytności
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę lądową lub morską stoczoną w dowolnym miejscu świata przed 476 rokiem n.e., umownym końcem starożytności, więc obok Grecji i Rzymu stoją tu Chiny, Indie i Bliski Wschód. Oblężenia miast, jak Alezję Cezara, zostawiliśmy przewodnikowi po największych oblężeniach w historii, a bitwy po 476 roku największym bitwom średniowiecza. Termopile są tutaj i zarazem otwierają najsłynniejsze ostatnie obrony, gdzie ocenia się je jako obronę, a nie jako rozstrzygnięcie.45
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy starożytności są największe i najbardziej znane; rozstrzygające znaczenie, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygające znaczenie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę albo los państwa, 1, gdy wojna toczyła się dalej, jakby jej nie było.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła bieg historii na stulecia (upadek imperium, nowa dynastia albo religia), 1, gdy jej skutki były lokalne i krótkie.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w kulturze (słowo, bieg, pomnik, opowieść narodowa, film), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym późnym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego Kanny, najbardziej podziwiane zwycięstwo starożytności, są dopiero dziesiąte: Hannibal zniszczył rzymską armię w jedno popołudnie, ale Rzym odmówił zawarcia pokoju i wygrał wojnę, a rozstrzygnęła ją Zama, nie Kanny.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygające znaczenie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Gaugamela | 5 | 5 | 5 | 4 | 3 | 46 |
| 2 | Maraton | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 45 |
| 3 | Salamina | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 44 |
| 4 | Akcjum | 4 | 5 | 5 | 4 | 3 | 43 |
| 5 | Las Teutoburski | 4 | 4 | 5 | 5 | 3 | 43 |
| 6 | Czerwone Klify | 4 | 5 | 4 | 5 | 3 | 43 |
| 7 | Zama | 4 | 5 | 5 | 3 | 4 | 42 |
| 8 | Most Mulwijski | 4 | 4 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 9 | Gaixia | 3 | 5 | 5 | 4 | 3 | 40 |
| 10 | Kanny | 5 | 2 | 3 | 5 | 4 | 39 |
| 11 | Plateje | 3 | 5 | 5 | 3 | 4 | 39 |
| 12 | Termopile | 5 | 2 | 3 | 5 | 3 | 38 |
| 13 | Issos | 4 | 3 | 4 | 4 | 4 | 38 |
| 14 | Changping | 3 | 5 | 5 | 3 | 2 | 37 |
| 15 | Farsalos | 3 | 4 | 5 | 3 | 4 | 37 |
Blisko listy
Sześć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Kalinga, ok. 261 p.n.e. Cesarz z dynastii Maurjów Aśoka podbił Kalingę, mniej więcej dzisiejszą Odishę, i w trzynastym edykcie naskalnym sam podsumował koszt: 150 tysięcy wysiedlonych, 100 tysięcy zabitych i wielu więcej zmarłych, a do tego żal, który zwrócił go ku Dharmie. Skutek był ogromny, ale o wojnie wiemy niemal wyłącznie z tego edyktu; przy równej sumie z Farsalos przegrywa skutkiem.46
Adrianopol, 378 n.e. 9 sierpnia 378 roku Goci Fritigerna zniszczyli pod dzisiejszym Edirne armię wschodniego cesarza Walensa, który zginął razem z nią. Ammianus Marcellinus pisał, że ocalała ledwie jedna trzecia wojska, a podobną rzeź pamiętano tylko spod Kann. To początek końca na Zachodzie, ale jedno szczegółowe źródło i umiarkowana sława zostawiają bitwę tuż za listą.47
Watling Street, 60 lub 61 n.e. Swetoniusz Paulinus z około 10 tysiącami ludzi starł się z dużo liczniejszymi wojskami Boudiki na wybranym przez siebie terenie, rozbił je i utrzymał Brytanię przy Rzymie. Miejsce bitwy jest jednak nieznane, a 80 tysięcy zabitych Brytów wobec 400 Rzymian u Tacyta to typowa dla starożytnych autorów dysproporcja ku chwale Rzymu, więc pewność 2 zostawia ją za listą.48
Megiddo, ok. 1457 p.n.e. Totmes III przeprowadził armię wąską przełęczą, zaskoczył pod Megiddo koalicję pod wodzą króla Kadesz, a po siedmio- lub ośmiomiesięcznym oblężeniu zdobył miasto, a wraz z nim Kanaan. Często nazywa się ją pierwszą rzetelnie opisaną bitwą w dziejach, a od nazwy miejsca pochodzi Armagedon. Nie weszła na listę, bo relacja pochodzi od samego faraona, a data zależy od chronologii egipskiej.49
Kadesz, ok. 1275 p.n.e. Ramzes II ruszył na Hetytów z około 20 tysiącami ludzi w czterech dywizjach, wpadł w zasadzkę Muwatallego II i z trudem się z niej wyrwał. Ogłosił wielkie zwycięstwo, ale w najlepszym razie zremisował z Hetytami, a Kadesz zostało w ich rękach. Słynie z poematu i oficjalnej relacji, które Ramzes kazał wyryć na ścianach świątyń, lecz niczego nie przesądziła: jej prawdziwym owocem był traktat pokojowy z 1258 roku p.n.e.50
Pola Katalaunijskie, 451 n.e. Aecjusz w sojuszu z królem Wizygotów Teodorykiem powstrzymał najazd Attyli na Galię na Polach Katalaunijskich, których położenia nigdy nie ustalono. Attyla wycofał się i już następnego roku najechał Italię, a główna relacja pochodzi od Jordanesa, piszącego w VI wieku. Dawna teza, że bitwa ocaliła Zachód, nie wytrzymuje krytyki, więc zostaje za listą.51
Samą grecką opowieść, od wojen perskich po Aleksandra, znajdziesz w największych bitwach starożytnej Grecji, zobacz te bitwy obok wszystkich innych epok w przewodniku Bitwy, które zmieniły świat, albo prześledź rzymski podbój Galii pod Alezją.
Co przesądzało o starożytnej bitwie
W starożytnym świecie jedno popołudnie mogło rozstrzygnąć los imperium. Bitwy toczono w zwarciu, siłami obywateli i zawodowych falang, a zwycięstwo zwykle przypadało stronie z lepszą dyscypliną, terenem i nerwami, a nie tej liczniejszej. Dlatego oskrzydlenia jak pod Kannami i wygrane wbrew przewadze jak pod Gaugamelą studiuje się do dziś.
Jaka była największa i najkrwawsza bitwa starożytności?
Żadnej starożytnej bitwy nie da się zmierzyć dokładnie, bo jedyne liczby pochodzą od antycznych autorów. Według nich najlepiej udokumentowaną rzezią jednego dnia są Kanny w 216 roku p.n.e.: Polibiusz pisze o około 70 000 poległych Rzymian, Liwiusz o mniej więcej 48 000 zabitych. Gaugamela mogła być większa, ale jej liczby są znacznie mniej wiarygodne.52
Polibiusz podaje, że Rzymianie mieli około 80 000 piechoty i nieco ponad 6000 jazdy, a Kartagińczycy około 40 000 piechoty i 10 000 jazdy. Liwiusz podaje, że według przekazów zginęło 45 500 piechurów i 2700 jeźdźców. W pełnej opowieści o Kannach pokazujemy, jak podwójne oskrzydlenie doprowadziło do takich strat.53
Gaugamela w 331 roku p.n.e. pokazuje, dlaczego do starożytnych liczb trzeba podchodzić ostrożnie. Arrian podaje, że Dariusz III przyprowadził 40 000 jazdy i milion piechoty, a liczba poległych Persów waha się od około 40 000 u Kurcjusza Rufusa i ponad 90 000 u Diodora do około 300 000 u Arriana. Britannica nazywa część antycznych liczb fantastycznymi, choć przyznaje, że Persowie mieli przewagę liczebną. Liczby omawiamy w opowieści o bitwie pod Gaugamelą, a najkrwawsze bitwy wszystkich epok zestawiamy w przewodniku najkrwawsze bitwy w historii.54
Jaka była pierwsza opisana bitwa w historii?
Bitwa pod Megiddo, datowana zwykle na około 1457 rok p.n.e., bywa nazywana pierwszą wiarygodnie opisaną bitwą w historii. Faraon Totmes III pokonał w niej koalicję władców Kanaanu i Syrii pod wodzą króla Kadesz, a relację z kampanii wyryto na ścianach świątyni Amona w Karnaku.55
Kronika opisuje, jak król wbrew obawom oficerów poprowadził armię wąską przełęczą górską i zaskoczył przeciwnika; samo Megiddo padło dopiero po siedmio- lub ośmiomiesięcznym oblężeniu.56
Drugą słynną wczesną bitwą jest bitwa pod Kadesz, stoczona około 1275 roku p.n.e. przez Ramzesa II i króla Hetytów Muwatallego II, znana przede wszystkim z poematu i oficjalnej relacji, które Ramzes kazał wyryć na ścianach świątyń. Faraon ogłosił wielkie zwycięstwo, ale w najlepszym razie zremisował z Hetytami, a w 1258 roku p.n.e. oba imperia zawarły pokój jako równorzędne mocarstwa.57
Który wódz starożytności nigdy nie przegrał bitwy?
Zwykle wskazuje się Aleksandra Wielkiego. W ciągu jedenastu lat kampanii, od bitwy nad Granikiem w 334 roku p.n.e. przez bitwę nad Hydaspesem w 326 roku p.n.e. aż po śmierć w 323 roku p.n.e., nie przegrał żadnej większej bitwy, jak zauważa Britannica w streszczeniu jego dziejów. Większość innych wielkich wodzów antyku poniosła co najmniej jedną porażkę, w tym Hannibal i Juliusz Cezar.58
Hannibal, zwycięzca spod Kann, przegrał rozstrzygającą bitwę pod Zamą w 202 roku p.n.e., w której według Polibiusza Kartagińczycy stracili 20 000 zabitych i niemal tyle samo jeńców. Cezar został odparty pod Gergowią w Galii w 52 roku p.n.e., co według jego własnej relacji kosztowało życie 46 centurionów, a Swetoniusz zalicza tę porażkę do zaledwie trzech niepowodzeń z lat galijskich. Dwóch wielkich wodzów antyku porównujemy w zestawieniu Hannibal kontra Aleksander.59
Kiedy skończyła się starożytność?
Umownie starożytność kończy się w 476 roku n.e., gdy germański wódz Odoaker złożył z tronu Romulusa Augustulusa, ostatniego cesarza zachodniorzymskiego. To data symboliczna, a nie nagłe zerwanie: Cesarstwo Wschodniorzymskie, nazwane później bizantyjskim, trwało jeszcze przez stulecia ze stolicą w Konstantynopolu, a upadek Zachodu miał wiele przyczyn.60
Wszystkie bitwy z tej listy rozegrały się przed tą granicą; najpóźniejsza jest bitwa przy moście Mulwijskim w 312 roku n.e. Stulecia rzymskich podbojów i wojen domowych opisujemy w przewodniku największe bitwy starożytnego Rzymu.61
Każda bitwa powyżej ma pełny opis o jedno kliknięcie. Aby zobaczyć, jak wpisują się w szerszy bieg dziejów, przejdź do największych bitew w historii albo poznaj tych, którzy je wygrali, w największych wodzach w historii. Pięć z nich, Maraton, Termopile, Gaugamela, Kanny i Akcjum, to pytania quizu o bitwach starożytności.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Livius.org, „Gaugamela (331 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Gaugamela”; Arrian, „The Anabasis of Alexander, Book III”; Diodor Sycylijski, „Diodorus Siculus, Book XVII, chapters 52 to 83”. ↩
- Arrian, „The Anabasis of Alexander, Book III”; Livius.org, „Gaugamela (331 BCE)”. ↩
- Arrian, „The Anabasis of Alexander, Book III”; Plutarch, „Plutarch, Alexander, chapter 34”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Gaugamela”. ↩
- Livius.org, „Marathon (490 BCE)”; Herodot, „Histories 6.95”; Herodot, „Histories 6.105”; Korneliusz Nepos, „Cornelius Nepos”. ↩
- Herodot, „Histories 6.112”; Livius.org, „Marathon (490 BCE)”; Herodot, „Histories 6.117”. ↩
- Livius.org, „Marathon (490 BCE)”; Plutarch, „De gloria Atheniensium”; History.com, „The Olympic Marathon’s Outlandish Early History”. ↩
- Livius.org, „Salamis (480 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Xerxes I”; Herodot, „Histories 8.48”; Ajschylos, „Aeschylus, Persians, lines 333 to 360”; Tukidydes, „Thucydides 1.74”; Herodot, „Histories 7.89”. ↩
- Herodot, „Histories 8.75”; Livius.org, „Salamis (480 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Greco-Persian Wars”; Diodor Sycylijski, „Diodorus Siculus, Book XI, chapters 1 to 37”. ↩
- Herodot, „Histories 8.113”; Encyclopaedia Britannica, „Xerxes I”; Livius.org, „Salamis (480 BCE)”. ↩
- Livius.org, „Actium (31 BCE)”; Plutarch, „The Life of Antony”. ↩
- Livius.org, „Actium (31 BCE)”; Plutarch, „The Life of Antony”. ↩
- Livius.org, „Actium (31 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Roman Empire”. ↩
- Livius.org, „Teutoburg Forest (9 CE)”; Wellejusz Paterkulus, „Velleius Paterculus, Book II, chapters 104 to 131”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of the Teutoburg Forest”; Livius.org, „Teutoburg Forest (5)”. ↩
- Kasjusz Dion, „Cassius Dio, Book LVI”; Swetoniusz, „The Life of Augustus”; Museum und Park Kalkriese, „Die Varusschlacht”. ↩
- Livius.org, „Teutoburg Forest (9 CE)”; Museum und Park Kalkriese, „Die Varusschlacht”; ingenieur.de, „Hermannsdenkmal”; Landesverband Lippe, „Lippe feiert seinen Hermann”. ↩
- Rafe de Crespigny, „Generals of the South”; Chen Shou, „三國志/卷54”. ↩
- Rafe de Crespigny, „Generals of the South”; Chen Shou, „三國志/卷54”. ↩
- Rafe de Crespigny, „Generals of the South”; Encyclopaedia Britannica, „Romance of the Three Kingdoms”; Luo Guanzhong, „三國演義/第046回”; Luo Guanzhong, „三國演義/第049回”; Encyclopaedia Britannica, „John Woo”; Time Out, „Red Cliff”. ↩
- Liwiusz, „From the Founding of the City, Book 30”; Polibiusz, „Polybius, Histories, Book XV”. ↩
- Polibiusz, „Polybius, Histories, Book XV”; Liwiusz, „From the Founding of the City, Book 30”. ↩
- Polibiusz, „Polybius, Histories, Book XV”; Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”; Liwiusz, „From the Founding of the City, Book 30”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Constantine I”; Laktancjusz, „Of the Manner in Which the Persecutors Died”; Zosimos, „Zosimus, Historia Nova, Book 2”. ↩
- Laktancjusz, „Of the Manner in Which the Persecutors Died”; Zosimos, „Zosimus, Historia Nova, Book 2”; Euzebiusz z Cezarei, „Life of Constantine, Book I”. ↩
- Laktancjusz, „Of the Manner in Which the Persecutors Died”; Euzebiusz z Cezarei, „Life of Constantine, Book I”; Encyclopaedia Britannica, „Constantine I”. ↩
- History of War, „Battle of Gaixia, January 202 BC”; Sima Qian, „史記/卷007 (Kroniki podstawowe Xiang Yu)”. ↩
- Sima Qian, „史記/卷008 (Kroniki podstawowe cesarza Gaozu)”; Sima Qian, „史記/卷007 (Kroniki podstawowe Xiang Yu)”; History of War, „Battle of Gaixia, January 202 BC”; Encyclopaedia Britannica, „Han dynasty”; Asia for Educators, „Timelines”. ↩
- The China Project, „Film Friday”. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta; Polibiusz, Dzieje; HistoryNet, „The Enduring Mystique of Cannae”. ↩
- Herodot, Dzieje; Encyclopaedia Britannica, „Xerxes I”; Livius.org, „Plataea (479 BCE)”. ↩
- Herodot, Dzieje; Livius.org, „Plataea (479 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Xerxes I”. ↩
- Livius.org, „Thermopylae (480 BCE)”; Encyclopaedia Britannica, „Greco-Persian Wars”; Herodot, Dzieje. ↩
- Livius.org, „Thermopylae (480 BCE)”; Herodot, Dzieje. ↩
- Livius.org, „Thermopylae (480 BCE)”; Herodot, Dzieje; Visit Greece, „Thermopyles”. ↩
- Livius.org, „Issus (333 BCE)”; Arrian, Anabaza Aleksandra; Plutarch, Żywot Aleksandra. ↩
- Arrian, Anabaza Aleksandra; Livius.org, „Issus (3)”; Arrian, Anabaza Aleksandra; Arrian, Anabaza Aleksandra. ↩
- Lumen Learning, „Alexander Mosaic”. ↩
- Sixth Tone, „Mass Grave From Ancient Battle Earmarked for Shanxi Cultural Park”; Encyclopaedia Britannica, „Qin dynasty”; Sima Qian, „史記/卷073 (Żywoty Bai Qi i Wang Jiana)”; History News Network, „Ancient Chinese battlefield to seek world heritage status”. ↩
- Sima Qian, „史記/卷073 (Żywoty Bai Qi i Wang Jiana)”; History News Network, „Ancient Chinese battlefield to seek world heritage status”. ↩
- L. Wu, Journal of Chinese Military History; Sixth Tone, „Mass Grave From Ancient Battle Earmarked for Shanxi Cultural Park”; Sima Qian, „史記/卷006 (Kronika Pierwszego Cesarza Qin)”; Encyclopaedia Britannica, „Qin dynasty”. ↩
- Livius.org, „Pharsalus (48 BCE)”; Plutarch, Żywot Cezara; Juliusz Cezar, Wojna domowa; Juliusz Cezar, Wojna domowa; Juliusz Cezar, Wojna domowa. ↩
- Juliusz Cezar, Wojna domowa; Juliusz Cezar, Wojna domowa; Plutarch, Żywot Cezara; Livius.org, „Pharsalus (48 BCE)”. ↩
- Plutarch, Żywot Cezara; Encyclopaedia Britannica, „Pompey the Great”; Livius.org, „Caesar (7): Civil war”; Livius.org, „Caesar (8): Dictator”; Plutarch, Żywot Cezara. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Roman Empire”; Livius.org, „Romulus Augustulus”. ↩
- Access to Insight, „The Edicts of King Asoka”. ↩
- Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie; EBSCO Research Starters, „Battle of Adrianople”. ↩
- Tacyt, Roczniki; University of Warwick, „Boudica's Defeat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Thutmose III”; National Geographic, „How a single battle, and one young pharaoh, turned Egypt into a superpower”; Livius.org, „Megiddo”; HistoryNet, „Hallowed Ground”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Ramses II”; Biblical Archaeology Society, „The Battle of Kadesh”; Center for Online Judaic Studies, „Ramesses the Great and the Hittite Treaty, 1258 BCE”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Attila”; Jordanes, Getica. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Polibiusz, Dzieje; Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. ↩
- Arrian, Anabaza Aleksandra; Kwintus Curcjusz Rufus, Historiae Alexandri Magni; Diodor Sycylijski, „Diodorus Siculus, Book XVII, chapters 52 to 83”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Gaugamela”. ↩
- HistoryNet, „Hallowed Ground”; Encyclopaedia Britannica, „Thutmose III”; National Geographic, „How a single battle, and one young pharaoh, turned Egypt into a superpower”; Livius.org, „Megiddo”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Thutmose III”; National Geographic, „How a single battle, and one young pharaoh, turned Egypt into a superpower”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Ramses II”; Biblical Archaeology Society, „The Battle of Kadesh”; Center for Online Judaic Studies, „Ramesses the Great and the Hittite Treaty, 1258 BCE”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Alexander the Great”. ↩
- Polibiusz, „Polybius, Histories, Book XV”; Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus”; Juliusz Cezar, Wojna galijska; Swetoniusz, Boski Juliusz. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Roman Empire”; Livius.org, „Romulus Augustulus”; Livius.org, „Constantinople (Istanbul)”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Constantine I”; Laktancjusz, „Of the Manner in Which the Persecutors Died”. ↩
Źródła
- Livius.org (Jona Lendering), „Gaugamela (331 BCE)” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Gaugamela” (po angielsku)
- Arrian, Anabaza Aleksandra, księga 3, rozdziały 8, 12, 15, 16, 18 i 21, przekład angielski E. J. Chinnock, Wikisource, „The Anabasis of Alexander, Book III” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 17.53 (armia perska) i 17.61 (polegli Persowie i Macedończycy), przekład angielski C. Bradford Welles, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XVII, chapters 52 to 83” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Aleksandra 34, przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Alexander, chapter 34” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Marathon (490 BCE)” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 6.95 (flota perska), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 6.95” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 6.105 (Filippides wysłany do Sparty), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 6.105” (po angielsku)
- Korneliusz Nepos, Miltiades 4 do 5, przekład angielski J. C. Rolfe, Attalus.org, „Cornelius Nepos: Lives of Eminent Commanders” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 6.112 (natarcie biegiem), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 6.112” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 6.117 (polegli po obu stronach), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 6.117” (po angielsku)
- Plutarch, O sławie Ateńczyków 3, przekład angielski F. C. Babbitt, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „De gloria Atheniensium” (po angielsku)
- History.com (Christopher Klein), „The Olympic Marathon’s Outlandish Early History” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Salamis (480 BCE)” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Xerxes I” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 8.48 (flota grecka), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 8.48” (po angielsku)
- Ajschylos, Persowie 337 do 343 (floty), przekład angielski H. W. Smyth, Perseus Digital Library, „Aeschylus, Persians, lines 333 to 360” (po angielsku)
- Tukidydes, Wojna peloponeska 1.74 (flota grecka pod Salaminą), przekład angielski R. Crawley, Perseus Digital Library, „Thucydides 1.74” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 7.89 (triery Kserksesa), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 7.89” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 8.75 (wiadomość od Temistoklesa), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 8.75” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Greco-Persian Wars” (po angielsku)
- Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 11.19 (straty pod Salaminą), przekład angielski C. H. Oldfather, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Diodorus Siculus, Book XI, chapters 1 to 37” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 8.113 (Kserkses zostawia Mardoniosa w Grecji), przekład angielski A. D. Godley, Perseids, „Histories 8.113” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Actium (31 BCE)” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Antoniusza 61, 66 i 68, przekład angielski B. Perrin, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „The Life of Antony” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Roman Empire” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Teutoburg Forest (9 CE)” (po angielsku)
- Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska 2.117 (armia stracona z Warusem), przekład angielski F. W. Shipley, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Velleius Paterculus, Book II, chapters 104 to 131” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of the Teutoburg Forest” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Teutoburg Forest (5)” (po angielsku)
- Kasjusz Dion, Historia rzymska 56.18 do 24, przekład angielski E. Cary, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Cassius Dio, Book LVI” (po angielsku)
- Swetoniusz, Boski August 23, przekład angielski J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „The Life of Augustus” (po angielsku)
- Museum und Park Kalkriese, „Die Varusschlacht” (po niemiecku)
- ingenieur.de, „Hermannsdenkmal: die ganze Baugeschichte unter der Kupferhaut” (po niemiecku)
- Landesverband Lippe (komunikat prasowy, 23 lipca 2025), „Lippe feiert seinen Hermann” (po niemiecku, PDF)
- Rafe de Crespigny, Generals of the South (Australian National University, wydanie internetowe 2004), rozdział 4 i dodatek o Chen Shou i Pei Songzhi, „Generals of the South” (po angielsku, PDF)
- Chen Shou, Sanguo zhi 54 (biografia Zhou Yu z komentarzem Pei Songzhi), Wikisource, „三國志/卷54” (po chińsku klasycznym)
- Encyclopaedia Britannica, „Romance of the Three Kingdoms” (po angielsku)
- Luo Guanzhong, Opowieści o Trzech Królestwach, rozdział 46 (pożyczanie strzał), Wikisource, „三國演義/第046回” (po chińsku)
- Luo Guanzhong, Opowieści o Trzech Królestwach, rozdział 49 (wschodni wiatr), Wikisource, „三國演義/第049回” (po chińsku)
- Encyclopaedia Britannica, „John Woo” (po angielsku)
- Time Out (recenzja filmu), „Red Cliff” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu, księga 30 (odwołanie Hannibala, Zama, pokój i przydomek Afrykański), przekład angielski Canon Roberts, Wikisource, „From the Founding of the City, Book 30” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje 15.5, 9 do 14 i 18, przekład angielski W. R. Paton, Loeb Classical Library, LacusCurtius, „Polybius, Histories, Book XV” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Constantine I” (po angielsku)
- Laktancjusz, O śmierci prześladowców 44, przekład angielski, New Advent, „Of the Manner in Which the Persecutors Died” (po angielsku)
- Zosimos, Nowa historia, księga 2 (przekład angielski z 1814 roku), Tertullian.org, „Zosimus, Historia Nova, Book 2” (po angielsku)
- Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna 1.28 do 29 i 1.38, przekład angielski, New Advent, „Life of Constantine, Book I” (po angielsku)
- History of War (J. Rickard), „Battle of Gaixia, January 202 BC” (po angielsku)
- Sima Qian, Shiji, rozdz. 7, Wikiźródła, „史記/卷007 (Kroniki podstawowe Xiang Yu)” (po chińsku klasycznym)
- Sima Qian, Shiji, rozdz. 8, Wikiźródła, „史記/卷008 (Kroniki podstawowe cesarza Gaozu)” (po chińsku klasycznym)
- Encyclopaedia Britannica, „Han dynasty” (po angielsku)
- Asia for Educators, Columbia University, „Timelines: China” (po angielsku)
- The China Project (David Seamans), „Film Friday: Xiang Yu, the tragic Chinese hero” (po angielsku)
- Polibiusz, Dzieje, księga 3, 107 do 118 (przekład angielski Loeb w serwisie LacusCurtius, University of Chicago), „Polybius, The Histories, Book III” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga 22, 46 do 61 (przekład angielski Canona Robertsa, Wikiźródła), „From the Founding of the City, Book 22” (po angielsku)
- HistoryNet (Douglas Hill, pierwodruk w MHQ, 1990), „The Enduring Mystique of Cannae” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje, 7.228, 8.113 i księga 9, przekład angielski G. C. Macaulaya, Project Gutenberg, „The History of Herodotus, Volume 2” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Plataea (479 BCE)” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Thermopylae (480 BCE)” (po angielsku)
- Herodot, Dzieje 7.202 do 7.223, przekład angielski G. C. Macaulaya, Livius.org, „Herodotus on Thermopylae” (po angielsku)
- Visit Greece (Grecka Narodowa Organizacja Turystyczna), „Thermopyles” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Issus (333 BCE)” (po angielsku)
- Arrian, Anabaza Aleksandra 2.8 (armie nad Pinarosem), przekład angielski E. J. Chinnock, Wikisource, „The Anabasis of Alexander, Book II, Chapter VIII” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Aleksandra 18 (armia Dariusza), przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Alexander, chapter 18” (po angielsku)
- Arrian, Anabaza Aleksandra 2.11, przekład angielski E. J. Chinnocka, Wikiźródła, „The Anabasis of Alexander, Book II, Chapter XI” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Issus (3)” (po angielsku)
- Arrian, Anabaza Aleksandra 2.14 (list Dariusza i odpowiedź Aleksandra), przekład angielski E. J. Chinnock, Wikisource, „The Anabasis of Alexander, Book II, Chapter XIV” (po angielsku)
- Arrian, Anabaza Aleksandra 2.15 (Byblos, Sydon i marsz na Tyr), przekład angielski E. J. Chinnock, Wikisource, „The Anabasis of Alexander, Book II, Chapter XV” (po angielsku)
- Lumen Learning, Art History I (Beth Harris i Steven Zucker, Smarthistory), „Alexander Mosaic” (po angielsku)
- Sixth Tone (Fan Yiying), „Mass Grave From Ancient Battle Earmarked for Shanxi Cultural Park” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Qin dynasty” (po angielsku)
- Sima Qian, Shiji, rozdz. 73, Wikiźródła, „史記/卷073 (Żywoty Bai Qi i Wang Jiana)” (po chińsku klasycznym)
- History News Network (depesza agencji Xinhua, 2011), „Ancient Chinese battlefield to seek world heritage status” (po angielsku)
- L. Wu, Journal of Chinese Military History (Brill, 2024), streszczenie w repozytorium OPUS, University of Technology Sydney, „A Study on the Battle of Changping” (po angielsku)
- Sima Qian, Shiji, rozdział 6, Wikisource, „史記/卷006 (Kronika Pierwszego Cesarza Qin)” (po chińsku klasycznym)
- Livius.org (Jona Lendering), „Pharsalus (48 BCE)” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Cezara 41 (Pompejusz zmuszony do bitwy), przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Caesar, chapter 41” (po angielsku)
- Juliusz Cezar, Wojna domowa 3.89 (armia Cezara), przekład angielski W. Duncana, Perseus Digital Library, „Caesar, Civil War, Book 3, chapter 89” (po angielsku)
- Juliusz Cezar, Wojna domowa 3.88 (armia Pompejusza), przekład angielski W. Duncana, Perseus Digital Library, „Caesar, Civil War, Book 3, chapter 88” (po angielsku)
- Juliusz Cezar, Wojna domowa 3.84 (jazda obu stron), przekład angielski W. Duncana, Perseus Digital Library, „Caesar, Civil War, Book 3, chapter 84” (po angielsku)
- Juliusz Cezar, Wojna domowa 3.99 (straty), przekład angielski W. Duncana, Perseus Digital Library, „Caesar, Civil War, Book 3, chapter 99” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Cezara 46 (Azyniusz Pollion o poległych), przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Caesar, chapter 46” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Cezara 48 (śmierć Pompejusza), przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Caesar, chapter 48” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Pompey the Great” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Caesar (7): Civil war” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Caesar (8): Dictator” (po angielsku)
- Plutarch, Żywot Cezara 57 (dożywotnia dyktatura), przekład angielski B. Perrin, Perseus Digital Library, „Plutarch, Caesar, chapter 57” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Romulus Augustulus” (po angielsku)
- Access to Insight (S. Dhammika), „The Edicts of King Asoka” (po angielsku)
- Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, księga 31, 12 do 13 (przekład angielski Loeb w serwisie LacusCurtius, University of Chicago), „Ammianus Marcellinus, Roman History, Book XXXI” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters (Raymond H. Schmandt i Nicholas Birns), „Battle of Adrianople” (po angielsku)
- Tacyt, Roczniki 14.34 do 37 (przekład angielski Loeb w serwisie LacusCurtius, University of Chicago), „Tacitus, Annals, Book XIV” (po angielsku)
- University of Warwick, Warwick Classics Network, „Boudica's Defeat” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Thutmose III” (po angielsku)
- National Geographic (Javier Martínez Babón, 2025), „How a single battle, and one young pharaoh, turned Egypt into a superpower” (po angielsku)
- Livius.org (Jona Lendering), „Megiddo” (po angielsku)
- HistoryNet (David T. Zabecki), „Hallowed Ground: Megiddo (Armageddon), Israel” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Ramses II” (po angielsku)
- Biblical Archaeology Society, BAS Library (ramka z magazynu Bible Review), „The Battle of Kadesh” (po angielsku)
- Center for Online Judaic Studies, „Ramesses the Great and the Hittite Treaty, 1258 BCE” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Attila” (po angielsku)
- Jordanes, Getica 36 do 42, przekład angielski C. C. Mierow, Project Gutenberg, „The Origin and Deeds of the Goths” (po angielsku)
- Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta 22.49 (polegli Rzymianie pod Kannami), przekł. ang. Canon Roberts, w Perseus Digital Library
- Arrian, Anabaza Aleksandra 3.8 (armia perska pod Gaugamelą) i 3.15 (polegli), przekł. ang. E. J. Chinnock, w serwisie Wikisource
- Kwintus Curcjusz Rufus, Historiae Alexandri Magni 4.16.26 (polegli Persowie i Macedończycy), tekst łaciński w serwisie LacusCurtius
- Encyclopaedia Britannica, „Alexander the Great” (streszczenie)
- Encyclopaedia Britannica, „Scipio Africanus: Battle of Zama”
- Juliusz Cezar, Wojna galijska 7.47-52 (odparcie pod Gergowią i straty), przekł. ang. H. J. Edwards, Loeb Classical Library, w serwisie LacusCurtius
- Swetoniusz, Boski Juliusz 25 (trzy niepowodzenia w Galii), przekł. ang. J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, w serwisie LacusCurtius
- Livius.org (Jona Lendering), „Constantinople (Istanbul)” (po angielsku)
