Dariusz Wielki: organizator imperium

Dariusz Wielki był bardziej budowniczym imperium niż zdobywcą. Doszedł do władzy przez zabójstwo w górskiej twierdzy, pierwszy rok panowania spędził na wojnie z buntownikami od Babilonu po Azję Środkową, a potem zamienił największe państwo, jakie dotąd widział świat, w sprawnie działającą machinę prowincji, danin i dróg. Britannica zalicza go do największych władców dynastii Achemenidów, cenionego za geniusz administracyjny; Encyclopaedia Iranica ocenia, że oparł imperium na fundamentach, które przetrwały blisko dwa stulecia. To również Dariusz jako pierwszy posłał perską armię przez Morze Egejskie i poniósł klęskę pod Maratonem.²

Młodość

Dariusz urodził się w 550 roku p.n.e. jako najstarszy syn Hystaspesa (po staropersku Wisztaspy), który w imieniu króla zarządzał Partią. W pierwszych wersach swojej wielkiej inskrypcji z Behistun wywodził ród przez dziada Arsamesa aż do Achemenesa, od którego dynastia wzięła nazwę: „od dawien dawna nasz ród był królewski”. Należał jednak do bocznej gałęzi rodu, nie do linii Cyrusa Wielkiego.³

Według Herodota Cyrus podejrzewał kiedyś młodego Dariusza o spisek przeciw tronowi. Niezależnie od prawdziwości tej opowieści Dariusz dorastał blisko władzy. Za panowania Kambyzesa II, syna Cyrusa, służył w Egipcie w królewskiej straży przybocznej jako nosiciel włóczni władcy.⁴

Droga do tronu

W marcu 522 roku p.n.e., gdy Kambyzes wciąż przebywał poza krajem, człowiek podający się za Bardiję, brata króla, wzniecił bunt i został uznany za władcę w Persji i Medii. Kambyzes zmarł jeszcze w tym samym roku. We wrześniu Dariusz i sześciu perskich możnych wdarli się do twierdzy uzurpatora w Medii i zabili go. Inskrypcja z Behistun wymienia towarzyszy Dariusza, wśród nich Otanesa, Gobryasa, Intafernesa, Hydarnesa i Megabyzosa; Herodot podaje nieco inną listę.⁵

Kogo właściwie zabito, wciąż jest przedmiotem sporu. Dariusz twierdził, że prawdziwego Bardiję potajemnie zgładził Kambyzes, a na tronie zasiadał oszust, „mag Gaumata”. Wielu historyków przyjmuje tę wersję. Inni, jak odnotowuje Britannica, sądzą, że Dariusz wymyślił Gaumatę, by usprawiedliwić zabójstwo prawowitego syna Cyrusa; hasło w Iranice przedstawia argumenty obu stron i opowiada się za Dariuszem. Pewne jest jedno: Dariusz nie był pierwszy w kolejce do tronu, bo w chwili koronacji żyli jeszcze jego ojciec i dziad.⁶

Herodot dodaje dwie słynne sceny. Spiskowcy najpierw spierali się, czy Persją powinien rządzić lud, nieliczni czy jeden człowiek, i to Dariusz przekonał resztę do monarchii. Potem umówili się, że tron przypadnie temu, czyj koń pierwszy zarży po wschodzie słońca, a stajenny Dariusza, Ojbares, zadbał, by był to koń jego pana. Iranica traktuje te sceny jako greckie opowieści nałożone na oficjalną wersję wydarzeń.⁷

Dziewiętnaście bitew w rok

Zabójstwo nie przyniosło spokoju. W całym imperium powstawali niezależni władcy, w Elamie (Suzjanie), Babilonii, Medii, Sagartii, Margianie i gdzie indziej, a większość z nich powoływała się na pochodzenie od dawnych dynastii. Babilon buntował się dwa razy, Elam trzy, a w samej Persji kolejny samozwaniec, Wahjazdata, również ogłosił się Bardiją. Powstania nie były ze sobą powiązane i Dariusz ze swoimi wodzami tłumił je jedno po drugim, choć dysponował niewielką armią.⁸

Część walk Dariusz prowadził osobiście, według własnej relacji między innymi marsz na Babilon, podczas gdy jego wodzowie rozprawiali się z pozostałymi buntownikami. W inskrypcji podsumował to tak: „Gdy zostałem królem, stoczyłem dziewiętnaście bitew w ciągu jednego roku i z łaski Ahuramazdy pokonałem dziewięciu królów i wziąłem ich do niewoli”.⁹

By zwycięstwo przetrwało, kazał je wykuć na skale w Behistun: relief przedstawia króla depczącego Gaumatę i powiązanych sznurem pojmanych przywódców buntu, a wokół biegnie ten sam tekst po staropersku, elamicku i babilońsku. Przesłanie było proste. Każdy z buntowników, jak głosi napis, „okłamał” lud, a Dariusz panował z łaski Ahuramazdy.¹⁰

Na granicach

Gdy serce imperium było już bezpieczne, Dariusz zajął się jego krańcami. Trzeci bunt w Elamie stłumił jego wódz Gobryas, a około 519 roku p.n.e. sam Dariusz wyruszył przeciw Scytom na wschód od Morza Kaspijskiego, pojmał ich wodza Skunchę i kazał dodać jego postać na końcu szeregu jeńców w Behistun. Porządek w Egipcie przywrócił podczas królewskiej wizyty, według Britanniki w 518 roku, według Iraniki jesienią 517 roku. Szanował egipskich bogów i kapłanów oraz polecił spisać miejscowe prawa.¹¹

Na wschodzie wysłał greckiego żeglarza Skylaksa z Kariandy w dół Indusu, by zbadał drogę morską do Egiptu, a potem podbił ziemie nad Indusem. Na zachodzie, około 513 roku p.n.e., poprowadził swoją największą osobistą wyprawę: wojsko przeszło Bosfor po moście z łodzi zbudowanym przez samijskiego inżyniera Mandroklesa, pomaszerowało wybrzeżem Morza Czarnego i przekroczyło Dunaj po drugim moście, postawionym przez flotę jońską. Scytowie nie przyjęli bitwy. Cofali się, pustosząc kraj, a Dariusz, któremu brakowało zaopatrzenia i zbliżała się jesień, musiał zawrócić. Wyprawa i tak zostawiła Trację w perskich rękach, a wkrótce potem poddała się Macedonia.¹²

Organizator imperium

Prawdziwym pomnikiem Dariusza było państwo, które zbudował. Herodot pisze, że ustanowił dwadzieścia prowincji, nazywanych przez Persów satrapiami, i ustalił roczny trybut każdej z nich. Była to zmiana wobec czasów Cyrusa i Kambyzesa, kiedy daniny przynoszono nieregularnie w formie darów.¹³

Ujednolicił monetę, wagi i miary. Złoty daryk, którego nazwę Grecy wywodzili od imienia króla, i srebrny sykl stały się pieniądzem imperium. Rozbudował drogi i stacje postojowe; Herodot opisuje królewskie stacje i posterunki straży wzdłuż drogi z Sardes do Suzy. W Egipcie dokończył kanał łączący Nil z Morzem Czerwonym.¹⁴

Był też największym budowniczym swojej dynastii. Wzniósł pałace i salę audiencyjną w Suzie, a w rodzinnej Persydzie założył Persepolis z murami, salą audiencyjną, salą rady i skarbcem, choć nie doczekał końca budowy. Podobnie jak Cyrus szanował miejscowe kulty: wsparł odbudowę Świątyni w Jerozolimie i hojnie obdarował świątynie egipskie.¹⁵

Wojna z Grekami

Około 500 roku p.n.e. greckimi miastami Azji Mniejszej rządzili tyrani podlegli Dariuszowi. W 499 roku miasta te zbuntowały się pod wodzą Arystagorasa z Miletu, a Ateny i Eretria wysłały im na pomoc okręty; razem spalili Sardes, siedzibę perskiego satrapy. Powstanie stłumiono, ale Dariusz miał teraz powód, by uderzyć na Grecję właściwą.¹⁶

Pierwsza wyprawa, pod wodzą zięcia króla Mardoniosa, skończyła się w 492 roku p.n.e., gdy burza rozbiła flotę u przylądka Athos. Druga przepłynęła Morze Egejskie w 490 roku pod dowództwem Medyjczyka Datisa, prowadzona przez Hippiasza, wygnanego tyrana Aten. Zdobyła i spaliła Eretrię, uprowadzając jej mieszkańców w niewolę, i wylądowała pod Maratonem w Attyce, gdzie ateńscy hoplici pod wodzą Miltiadesa ją rozbili. Dariusz nie dowodził tam osobiście; dla niego była to porażka na dalekim pograniczu, dla Greków początek legendy.¹⁷ › Bitwa pod Maratonem, 490 p.n.e.

Styl dowodzenia

Dariusz był królem żołnierzem, który wiedział, kiedy walczyć osobiście, a kiedy powierzyć sprawę innym. W kryzysie lat 522-521 sam poprowadził rozstrzygający marsz na Babilon, a zaufani perscy możni w tym samym czasie bili pozostałych buntowników; tylko dzięki temu dziewiętnaście bitew zmieściło się w jednym roku. Przeciw Scytom wyprawiał się osobiście dwukrotnie, w Azji Środkowej i za Dunajem, ale późniejsze wojny na zachodzie zostawił wodzom i satrapom: Megabyzosowi w Tracji, Mardoniosowi i Datisowi w Grecji.¹⁸

Jego siłą były bardziej przygotowanie i logistyka niż taktyka. Mosty z łodzi na Bosforze i Dunaju, floty budowane i obsadzane przez podbite ludy oraz drogi ze stacjami zaopatrzenia pozwalały perskim armiom pokonywać ogromne odległości. Wyprawa scytyjska pokazała granicę tych możliwości: z przeciwnikiem, który nie stawał do bitwy, tylko pustoszył kraj, wygrywało zaopatrzenie. Na swoim grobowcu Dariusz przedstawił się jako wyćwiczony wojownik: „Jako jeździec jestem dobrym jeźdźcem. Jako łucznik jestem dobrym łucznikiem, zarówno pieszo, jak i konno”.¹⁹

Ostatnie lata i śmierć

Po Maratonie Dariusz postanowił sam poprowadzić nową wyprawę na Grecję. Przygotowania opóźniło powstanie w Egipcie i król zmarł w 486 roku p.n.e., po trzydziestu sześciu latach panowania, zanim je ukończono. Wcześniej wyznaczył na następcę Kserksesa, swojego syna z Atossą, córką Cyrusa, dzięki czemu korona wróciła do krwi Cyrusa.²⁰

Pochowano go w grobowcu wykutym wysoko w skale w Naksz-e Rostam, kilkanaście kilometrów od Persepolis; inskrypcje głoszą, że to grób Dariusza, syna Hystaspesa. Na fasadzie król stoi przed ołtarzem ognia na tronowym podium dźwiganym przez trzydzieści postaci, które wyobrażają ludy imperium. Obok niego spoczęło według tego samego wzoru trzech późniejszych królów.²¹

Dziedzictwo i pamięć

Państwo zorganizowane przez Dariusza przetrwało, dopóki Aleksander Wielki nie obalił ostatniego z jego następców, Dariusza III, ponad półtora wieku później. Dla Greków pozostał królem spod Maratonu; dla współczesnych historyków jest przede wszystkim administratorem, który z podbojów Cyrusa uczynił imperium.²² › Cyrus kontra Aleksander

Słowa Dariusza przetrwały jego imperium w nieoczekiwany sposób. W latach 1835-1847 brytyjski oficer Henry Rawlinson skopiował inskrypcję z Behistun, a jego przekład tekstu staroperskiego, publikowany od 1846 roku, otworzył drogę do odczytania pisma klinowego w wersji babilońskiej i elamickiej. Iranica porównuje znaczenie tego napisu dla starożytnego Bliskiego Wschodu ze znaczeniem kamienia z Rosetty dla egiptologii.²³

Poznaj jego syna Kserksesa I oraz poprzedników, Cyrusa Wielkiego i Kambyzesa II, albo zobacz innych wielkich wodzów imperium perskiego i największe bitwy imperium perskiego.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.