Cyrus Wielki: założyciel imperium perskiego

Cyrus osobiście prowadził wojny, które zbudowały jego imperium. Pokonał Astyagesa w wojnie toczonej częściowo w samej Persji, pod Pasargadami, w latach 553-550 p.n.e.; walczył z Krezusem pod Pterią, a potem zdobył Sardes; jego zwycięstwo pod Opis w 539 roku p.n.e. otworzyło drogę do Babilonu. W ciągu dwóch dekad jego armie zajęły trzy królestwa i dotarły do Azji Środkowej.¹

Kim byli rodzice Cyrusa Wielkiego?

Cyrus był synem Kambyzesa, króla Anszanu, perskiego królestwa na terenie dzisiejszej prowincji Fars w Iranie. Na Cylindrze Cyrusa nazywa siebie „synem Kambyzesa, wielkiego króla, króla Anszanu, wnukiem Cyrusa, wielkiego króla, króla Anszanu, potomkiem Teispesa”. Herodot i Ksenofont podają, że jego matką była Mandane, córka Astyagesa, króla Medów.²

Cyrus objął po ojcu tron Anszanu w 559 roku p.n.e. jako lennik Medów. Olmstead przyjmował medyjskie pochodzenie Cyrusa; Pierre Briant zauważa, że starożytni autorzy nie są w tej sprawie zgodni, i podejrzewa, że małżeństwo wymyślono po podboju, by uzasadnić władzę Cyrusa nad Medią.³

Wokół jego narodzin powstała legenda. Herodot, który twierdzi, że mógłby ją opowiedzieć jeszcze na trzy inne sposoby, pisze, że Astyagesowi przyśniło się, iż wnuk zajmie jego miejsce, więc kazał zabić dziecko. Jego krewny Harpagos przekazał to zadanie pasterzowi, którego żona wychowała chłopca zamiast własnego martwo urodzonego syna, a w wieku dziesięciu lat chłopiec został rozpoznany. Briant porównuje baśniowe motywy tej opowieści z legendą Sargona z Akadu.⁴

Jak Cyrus pokonał Medów?

Wojną i dzięki przejściu armii medyjskiej na jego stronę. Cylinder babilońskiego króla Nabonida mówi, że w trzecim roku jego panowania, w 553 roku p.n.e., bóg Marduk wzbudził Cyrusa, który „ze swoją małą armią” rozproszył Medów i wziął Astyagesa do niewoli. Kronika Nabonida dodaje, że gdy Astyages wyruszył przeciw Cyrusowi, jego własne wojsko zbuntowało się i wydało go.⁵

Kronika umieszcza upadek Astyagesa w szóstym roku Nabonida, 550/549 p.n.e., i odnotowuje, że Cyrus wywiózł srebro i złoto z Ekbatany, stolicy Medów, do Anszanu. Herodot opowiada tę samą historię przez postać Harpagosa, którego Astyages ukarał za ocalenie małego Cyrusa: postawiony na czele armii medyjskiej, Harpagos przeszedł do Cyrusa, a większość wojska zdezerterowała lub uciekła. Briant odczytuje teksty babilońskie jako świadectwo co najmniej trzech lat otwartej wojny, 553-550 p.n.e., z walkami w Persji pod Pasargadami.⁶

Medowie zachowali pod rządami nowego króla uprzywilejowaną pozycję. Ekbatana pozostała rezydencją królewską, Medowie piastowali wysokie urzędy i dowodzili perskimi armiami, a Grecy nadal nazywali Persów „Medami”. Ludy Azji Środkowej, które uznawały zwierzchność Astyagesa, podporządkowały się Cyrusowi, ale tylko formalnie: Herodot wymienia Baktryjczyków i Saków wśród wrogów, z którymi Cyrus musiał jeszcze walczyć.⁷

Największe zwycięstwa Cyrusa Wielkiego

Każda z jego trzech wielkich wojen kończyła się upadkiem królestwa. Do 550 roku p.n.e. zajął imperium Medów; około 547 lub 546 roku p.n.e. pokonał Krezusa, króla Lidii, i po czternastodniowym oblężeniu zdobył Sardes; w 539 roku p.n.e. rozbił armię babilońską pod Opis i wkroczył do Babilonu. Między dwiema ostatnimi wojnami prowadził wyprawy daleko w głąb Azji Środkowej.⁸

Wojnę lidyjską zaczął Krezus. Wykorzystując upadek Astyagesa, swojego szwagra, przekroczył rzekę Halys i wkroczył do Kapadocji. Pod Pterią obie armie walczyły do nocy i żadna nie zwyciężyła, a Krezus wrócił do Sardes i rozpuścił wojsko na zimę. Cyrus ruszył zaraz za nim. Na równinie przed Sardes, jak pisze Herodot, Cyrus wystawił przeciw lidyjskiej jeździe swoje wielbłądy taborowe, a konie zawróciły na ich widok i zapach.⁹

Rok tych wydarzeń jest sporny. Olmstead odczytywał uszkodzony wiersz Kroniki Nabonida pod 547 rokiem p.n.e. jako wzmiankę o Lidii; w przekładzie Graysona nazwa kraju pozostaje nieodczytana, a Briant, który wątpi, by chodziło o Lidię, podaje dla upadku Sardes 546 rok albo lata 542-541 p.n.e.¹⁰

Sporny jest też los Krezusa. Według Herodota Cyrus kazał go umieścić na stosie, a potem go oszczędził, i Krezus został doradcą króla; Briant przyjmuje, że żył dalej na dworze Cyrusa z dochodów miasta w Medii, natomiast Olmstead uważał, że Krezus sam spłonął na stosie, a opowieść o ocaleniu rozpowszechniły Delfy. Greckie miasta Jonii, które odrzuciły warunki Cyrusa, podbili następnie jego medyjscy wodzowie Mazares i Harpagos.¹¹

Po zdobyciu Sardes, jak pisze Herodot, Cyrus zostawił Greków swoim wodzom, bo na drodze stali mu Babilon, Baktryjczycy, Sakowie i Egipt. O jego wojnach na wschodzie wiadomo niewiele. Założył miasta garnizonowe na północnej granicy, z których najbardziej znane jest Cyropolis, zniszczone później przez Aleksandra, i zapewne zdobył większość wschodnich krajów, które Dariusz wymieniał potem jako swoje, w tym Baktrię, Sogdianę, Gandharę i Arachozję.¹³

Jak Cyrus zdobył Babilon?

W krótkiej kampanii jesienią 539 roku p.n.e. Kronika Nabonida podaje, że Cyrus pokonał armię babilońską pod Opis nad Tygrysem i wyrżnął ludność; Sippar padło bez walki, a dwa dni później Ugbaru, namiestnik Gutium, i armia Cyrusa weszli do Babilonu „bez bitwy”. Sam Cyrus wkroczył do miasta 29 października.¹⁴

Babilon padł 12 października. Nabonid, który uciekł, został pojmany w Babilonie i zachował życie. Herodot i Ksenofont opowiadają natomiast o oblężeniu zakończonym odwróceniem biegu Eufratu, dzięki któremu Persowie weszli do miasta korytem rzeki, gdy Babilończycy obchodzili święto.¹⁵

Briant ostrzega, że zwięzłość kroniki wprowadza w błąd: pod Opis stoczono prawdziwą bitwę zakończoną rzezią, a działania wojenne zaczęły się zapewne przed 540 rokiem p.n.e. W Babilonie Cyrus przyjął tytuły „króla Babilonu, króla Sumeru i Akadu, króla czterech stron świata”, a od połowy października 539 roku p.n.e. pisarze datowali dokumenty latami jego panowania.¹⁶

Z czego słynął Cyrus Wielki?

Z podbojów i ze sposobu, w jaki traktował podbitych. Na Cylindrze Cyrusa mówi, że wkroczył do Babilonu w pokoju, odesłał posągi bogów do ich sanktuariów, a ich wysiedlonych mieszkańców zgromadził i przywrócił do domów. Tradycja żydowska przypisuje mu zgodę na powrót wygnańców z Babilonu i odbudowę Świątyni w Jerozolimie.¹⁷

Księga Ezdrasza otwiera się proklamacją Cyrusa nakazującą odbudowę domu Pańskiego w Jerozolimie, a Księga Izajasza nazywa go „pomazańcem” Pana. Herodot podaje, że Persowie nazywali Cyrusa ojcem, Kambyzesa panem, a Dariusza kramarzem, Ksenofont zaś uczynił go idealnym władcą swojej Cyropedii.¹⁸

Historycy czytają te teksty zarówno jako propagandę, jak i świadectwo polityki. Briant zauważa, że Cylinder ułożono na wzór inskrypcji asyryjskiego króla Aszurbanipala, że Nabonid odnowił już wcześniej wiele budowli, których odbudowę przypisywał sobie Cyrus, i że odsyłanie deportowanych bogów i ludów było na Bliskim Wschodzie znaną praktyką królów. Olmstead nazwał Cylinder „wzorem przekonującej propagandy”.¹⁹

Jak zginął Cyrus Wielki?

Zginął w 530 roku p.n.e. podczas wyprawy przeciw Massagetom, koczownikom za północno-wschodnią granicą swojego państwa. Herodot pisze, że królowa Tomyris, której pojmany syn odebrał sobie życie w perskiej niewoli, pokonała Cyrusa w najzaciętszej znanej mu bitwie barbarzyńców i że Cyrus tam poległ, ale przyznaje, że o jego końcu krążyło wiele opowieści.²⁰

Herodot przypisuje Cyrusowi 29 lat panowania i podaje, że przed wyprawą król odesłał syna Kambyzesa do Persji jako swojego następcę. Ksenofont opisuje inny koniec: stary król umiera spokojnie w Persji po ostatniej mowie do synów, a Briant zauważa, jak szybko śmierć Cyrusa obrosła legendą.²¹

Gdzie pochowano Cyrusa Wielkiego?

W Pasargadach, stolicy, którą zbudował w swojej perskiej ojczyźnie i do której Kambyzes przywiózł jego ciało. Grobowiec stoi do dziś: to kamienna komora z dwuspadowym dachem na podium z sześciu stopni. Aristobulos, oficer Aleksandra Wielkiego, który wszedł do środka, widział złotą trumnę, łoże o złotych nogach, szaty i klejnoty, a przy późniejszej wizycie zastał grób obrabowany.²²

Briant wiąże wybór miejsca z Pasargadami, najszlachetniejszym z perskich plemion, do którego należał ród Achemenidów. Arrian dodaje, że od czasów Kambyzesa grobowca strzegli magowie, którzy codziennie dostawali owcę, a co miesiąc konia na ofiarę dla Cyrusa.²³

Kambyzes podbił w 525 roku p.n.e. Egipt, a imperium założone przez Cyrusa przetrwało do podboju Aleksandra dwa stulecia później. Aleksander odwiedził grobowiec dwukrotnie, w 330 roku p.n.e. i po powrocie z Indii, a Arrian pisze, że zasmuciło go jego splądrowanie.²⁴ › Kambyzes II

Porównaj jego imperium z państwem Aleksandra w tekście Cyrus kontra Aleksander, poznaj jego następcę Dariusza Wielkiego albo przeczytaj o największych bitwach imperium perskiego i jego największych wodzach.