Bitwa pod Czerwonymi Klifami 208 n.e.: ogień na Jangcy

Pod koniec 208 roku n.e. wódz Cao Cao poprowadził w dół Jangcy ogromną armię i flotę, zamierzając zmiażdżyć panów południa i zjednoczyć rozpadające się Chiny pod swoją władzą. Na rzece pod Czerwonymi Klifami znacznie mniejsze siły sprzymierzonych odparły go ogniem i podstępem w jednej z najsłynniejszych bitew w historii Chin, która stała się zalążkiem epoki Trzech Królestw. Nawet miejsce bitwy jest niepewne: historycy wciąż spierają się, gdzie nad rzeką leżały Czerwone Klify.³

Rozpad dynastii

Pod koniec II wieku dynastia Han, która rządziła Chinami od czterystu lat, była już tylko fasadą. Powstanie Żółtych Turbanów z 184 roku stłumiono, ale generałowie, którzy je zdławili, stali się udzielnymi wodzami, a cesarstwo podzielili między siebie. Cao Cao, syn przybranego syna naczelnego eunucha dworu, wybił się jako dowódca w walce z Żółtymi Turbanami, w połowie lat 90. wziął pod opiekę młodego cesarza Xiana i rządził w jego imieniu. W 200 roku pokonał pod Guandu wielkiego rywala z północy, Yuan Shao, a do 207 roku opanował Nizinę Chińską.⁴ › Sun Tzu

Późniejsi historycy konfucjańscy i popularna powieść zrobili z Cao Cao wzorcowego przebiegłego i bezwzględnego złoczyńcę epoki. Britannica zauważa, że współcześni historycy widzą w nim raczej zdolnego wodza i pragmatycznego polityka. W 208 roku, mając spokój na północy, ruszył na południe, by dokończyć dzieło.⁵

Wielki plan Cao Cao

Kluczem była prowincja Jing nad środkową Jangcy. Jej namiestnik Liu Biao zmarł jesienią 208 roku, a jego młodszy syn i dziedzic Liu Zong poddał się Cao Cao bez walki, więc wielka flota rzeczna stacjonująca w Jianglingu wpadła w ręce Cao Cao. Liu Bei, tułający się wódz, który powoływał się na pochodzenie z rodu cesarskiego i żył pod opieką Liu Biao, uciekł na południe. Cao Cao ścigał go z 5 tysiącami jeźdźców, pokonując podobno ponad trzysta li w ciągu doby, dopadł jego kolumnę na Długim Stoku pod Dangyang i rozproszył ją.⁶

Następnie Cao Cao napisał do Sun Quana, młodego władcy ziem na południe od dolnej Jangcy, chełpiąc się flotą z 800 tysiącami ludzi i zapowiadając, że przybywa, by urządzić łowy w Wu. Wielu doradców Sun Quana radziło kapitulację. Lu Su, a potem wódz Zhou Yu przekonywali do wojny. Zhou Yu dowodził, że ludzie Cao Cao są zmęczeni i daleko od domu, niedoświadczeni na wodzie, bez zimowej paszy dla koni i narażeni na choroby południowych bagien. Sun Quan dobył miecza, uderzył w stół przed sobą i oświadczył, że kto jeszcze raz wspomni o poddaniu się, skończy jak ten stół.⁷

Tej nocy, jak podają kroniki, Zhou Yu przeliczył siły przed swoim panem. Cao Cao przyprowadził z północy najwyżej 150 do 160 tysięcy ludzi, wyczerpanych długą kampanią, i przejął co najwyżej 70 do 80 tysięcy żołnierzy Liu Biao o wątpliwej lojalności. Sun Quan dał Zhou Yu 30 tysięcy wybranych ludzi z okrętami, a Zhou Yu razem z Cheng Pu jako drugim dowódcą wyruszył w górę Jangcy w dziesiątym miesiącu chińskiego kalendarza, pod koniec listopada lub na początku grudnia 208 roku, na spotkanie Liu Beia i syna Liu Biao, Liu Qi.⁸

Dwie armie pod klifami

Flota sprzymierzonych popłynęła w górę Jangcy, minęła ujście rzeki Han i dotarła do Czerwonych Klifów, w pobliżu dzisiejszego Jiayu w prowincji Hubei, gdzie natknęła się na czoło sił Cao Cao. Okręty Cao Cao spłynęły rzeką z Jianglingu, a duża część jego armii zapewne szła na wschód lądem. Po pierwszym starciu, w którym przewagę mieli sprzymierzeni, Cao Cao rozbił obóz pod Wulinem na północno-zachodnim brzegu, a sprzymierzeni stanęli naprzeciw, u stóp klifów.⁹

Słabość armii z północy

Żołnierze Cao Cao byli w większości ludźmi północy, nienawykłymi do łodzi i podatnymi na choroby południa, a przez obóz szerzyła się zaraza. Jego okręty stały ciasno, dziobem do rufy (powieść zrobiła z tego później łańcuchy mające leczyć chorobę morską), tworząc stabilną platformę, ale i jedną bezbronną masę. Dowódca południa Zhou Yu i jego oficerowie dostrzegli okazję.¹⁰

Ogień na wodzie

Plan przedstawił Huang Gai, oficer podległy Zhou Yu, który napisał do Cao Cao, że chce przejść na jego stronę. Przygotował eskadrę okrętów, dziesięć albo kilkadziesiąt, zależnie od wersji tekstu, wypełnił je suchą trzciną i chrustem nasączonym olejem, przykrył płótnem namiotowym, wywiesił chorągwie i do rufy każdego przywiązał małą łódkę. Eskadra płynęła ku północnemu brzegowi, jakby chciała się poddać. W połowie rzeki załogi podpaliły okręty, przesiadły się do łódek, a wiatr poniósł płonące kadłuby na flotę i obóz Cao Cao.¹¹

Płomienie przeskakiwały z kadłuba na kadłub i przeniosły się na obóz na brzegu. Zhou Yu natychmiast uderzył lekkozbrojnymi oddziałami, a armia Cao Cao, rażona ogniem, zarazą i atakiem, pękła i wycofała się na północ. Kroniki mówią o chorych i rannych tratowanych w błocie drogi do Huarong i o tym, że Cao Cao sam spalił resztę okrętów, by nie wpadły w ręce wroga.¹²

Rafe de Crespigny, czołowy zachodni historyk tej epoki, ostrzega, że skalę rzezi mogła wyolbrzymić tradycja. Sam Cao Cao w liście do Sun Quana twierdził, że spalił okręty i wycofał się wyłącznie z powodu choroby w armii, a Zhou Yu nie ma prawa przypisywać sobie zasługi. Zostawił silne garnizony w Jianglingu i Xiangyangu i utrzymał północną część prowincji Jing. Jego armie nigdy jednak nie dotarły już tak daleko na południe.¹³

Trzy królestwa z popiołów

Klęska zniweczyła szansę Cao Cao na zjednoczenie Chin za jego życia. Sun Quan i Liu Bei umocnili południe i zachód, a w ciągu kilkunastu lat Chiny podzieliły się na trzy rywalizujące państwa: Wei, Shu i Wu. Gdy Cao Cao zmarł w 220 roku, jego syn Cao Pi przejął tron od ostatniego cesarza Han i ogłosił dynastię Wei; Liu Bei ogłosił się cesarzem w 221 roku, a Sun Quan w 229 roku. Chiny zjednoczono ponownie dopiero w 280 roku.¹⁴

Historia i legenda

Opisana w powieści „Dzieje Trzech Królestw” oraz w niezliczonych filmach i grach, bitwa pod Czerwonymi Klifami stała się jedną z najsłynniejszych w kulturze Azji Wschodniej. Powieść poświęca kampanii osiem rozdziałów, od 43 do 50, a wokół niej wyrósł cały cykl tradycyjnych sztuk teatralnych. Część najbardziej znanych epizodów, takich jak zdobycie przez Zhuge Lianga wrogich strzał za pomocą łodzi obłożonych słomą czy przywołanie magią wschodniego wiatru, pochodzi z powieści i tradycji teatralnej, a nie z najdawniejszych kronik.¹⁵

Najdawniejsze kroniki opowiadają inną historię. Według „Zapisków o Trzech Królestwach” Chen Shou decydujący wkład wniosły wojska Sun Quana pod dowództwem Zhou Yu i Cheng Pu, rozstrzygającym ciosem był atak ogniowy Huang Gaia, a dużą rolę odegrała choroba w armii Cao Cao. Tradycja romantyczna przeniosła chwałę na Liu Beia i jego doradcę Zhuge Lianga, a z Zhou Yu zrobiła zazdrosnego rywala. Nawet wschodni wiatr nie wymagał magii: de Crespigny zauważa, że choć zimą wiatr wieje tam zwykle z północnego zachodu, wiatr z południa czy wschodu nie jest niczym niezwykłym.¹⁶ › Bitwa nad Talas, 751

Gdzie leżały Czerwone Klify?

O miejsce bitwy spierano się przez stulecia. De Crespigny idzie za dawnymi komentatorami i współczesnymi chińskimi atlasami historycznymi, umieszczając bitwę pod Wulinem, naprzeciw Czerwonych Klifów w pobliżu Jiayu w Hubei, w górę rzeki od dzisiejszego Wuhanu. Inne tradycje lokują ją gdzie indziej: XI-wieczny poeta Su Shi w słynnych poematach o Czerwonych Klifach wyobrażał sobie miejsce dalej w dół rzeki, a miejscowa tradycja w Wuhanie umieszcza bitwę u zbiegu rzeki Han z Jangcy. Bitwa rozegrała się zimą trzynastego roku ery Jian'an, co de Crespigny przelicza na mniej więcej koniec 208 roku według kalendarza zachodniego.¹⁷ › Największe bitwy morskie w historii