Bitwy, które zmieniły świat: 32 rozstrzygające dni

1 Maraton, 490 p.n.e.

Gdzie

Równina Maratonu, Attyka, Grecja

Wojna

Wojny grecko-perskie (wyprawa Dariusza I)

Strony

Ateny i Plateje przeciw imperium perskiemu

Siły

Ok. 10 000 Greków (według Neposa) wobec 100 000 perskiej piechoty u Neposa, ok. 25 000 według współczesnego szacunku

Wynik

Zwycięstwo Aten; Persowie odpłynęli

Późnym latem 490 roku p.n.e. perska wyprawa wysłana przez Dariusza I, która właśnie zdobyła Eretrię na Eubei, wylądowała pod Maratonem, na północny wschód od Aten. Wiozła Hippiasza, wygnanego tyrana, którego Persowie chcieli z powrotem osadzić u władzy. Nepos liczy 10 000 Ateńczyków i Platejczyków, w tym 1000 z Platejów. Persom daje 100 000 piechoty i 10 000 jazdy, a historyk Jona Lendering szacuje ich na około 25 000, więc ich siła pozostaje sporna.¹

Ateńczycy pod wodzą Miltiadesa przebyli równinę biegiem, rozbili perskie skrzydła i zepchnęli najeźdźców do okrętów.²

Zmieniła mniej, niż głosi jej sława. Lendering zwraca uwagę, że perski korpus był za mały, by podbić i utrzymać Grecję, a Kserkses wrócił dziesięć lat później z dużo większą armią. Trwały ślad bitwa zostawiła w ideach. Ateńczycy czcili swoich poległych jako obrońców demokracji, a Herodot opowiedział wojnę jako starcie wolnych obywateli z poddanymi króla, i stąd wzięło się stare przekonanie, że Wschód i Zachód to przeciwieństwa. John Stuart Mill uznał nawet Maraton za wydarzenie „ważniejsze niż bitwa pod Hastings” także dla dziejów Anglii. Mit i fakt: gońca, który przyniósł wieść do Aten i padł martwy, nie ma u Herodota, pojawia się kilka wieków później u Plutarcha; mimo to ta opowieść dała igrzyskom z 1896 roku ich bieg.³

Dlaczego jest na liście: Komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć, bo jego nazwę nosi każdy maraton na świecie, daje mu 44 punkty i szóste miejsce starożytności, o punkt przed Zamą. Zakończył jednak jedną wyprawę, a nie wojnę, więc skutek i rozstrzygnięcie dostają po 4.

Pełna historia: bitwa pod Maratonem ›

2 Salamina, 480 p.n.e.

Gdzie

Cieśnina między wyspą Salaminą a Attyką, Grecja

Wojna

Wojny grecko-perskie (najazd Kserksesa)

Floty

Flota sprzymierzonych Greków (Eurybiades ze Sparty, Temistokles z Aten) przeciw flocie perskiej Kserksesa

Siły

310 do 380 greckich trier (Ajschylos, Herodot) wobec może 500 perskich według współczesnego szacunku; 1207 u Herodota i Ajschylosa (liczby sporne)

Wynik

Zwycięstwo Greków; Kserkses odwołał armię

Dziesięć lat po Maratonie Kserkses sam najechał Grecję. W ostatnich dniach września 480 roku p.n.e. zajął Ateny, a sprzymierzona flota grecka stała przy wyspie Salaminie, naprzeciw miasta. Herodot liczy 378 okrętów greckich, Ajschylos 310; obaj dają Kserksesowi łącznie 1207 okrętów, a jeden ze współczesnych szacunków mówi o około 500 perskich okrętach pod Salaminą, bez zgody uczonych co do liczby.⁴

Temistokles miał podobno zwabić wroga w cieśninę fałszywą wiadomością, jak opowiada Herodot. W ciasnym przesmyku perska przewaga niewiele znaczyła i do zmroku rozbito co najmniej jedną trzecią ich okrętów. Kserkses odwołał armię znad Przesmyku Korynckiego, a następnego lata wojsko, które zostawił w Grecji, przegrało wojnę na lądzie pod Platejami.⁵

W 478 roku p.n.e. Grecy założyli Związek Morski, by wyzwolić greckie miasta na wschodzie; ten sojusz ponad 300 miast Ateny zdominowały tak bardzo, że w praktyce stał się imperium ateńskim. Według Marka Cartwrighta z World History Encyclopedia wolność wywalczona pod Salaminą otworzyła „niewidziany wcześniej okres twórczości artystycznej i kulturalnej”, na którym wyrosła kultura Zachodu: Ateny następnego stulecia.⁶

Dlaczego jest na liście: Komplet punktów za skutek i rozstrzygnięcie, bo zawróciła najazd Kserksesa do Azji i zachowała wolność greckich miast, daje jej 45 punktów; obok Gaugameli to jedyna bitwa starożytności z wynikiem powyżej 44. Na świecie jej nazwa jest jednak mniej znana niż Maraton, więc rozpoznawalność i pamięć dostają po 4.

Pełna historia: bitwa pod Salaminą ›

3 Gaugamela, 331 p.n.e.

Gdzie

Równina Gaugameli koło Arbeli (Irbil), północny Irak

Wojna

Wojna Aleksandra Wielkiego z imperium perskim

Strony

Macedończycy i Grecy Aleksandra przeciw imperium perskiemu Dariusza III

Siły

Aleksander ok. 47 000 (Arrian); liczebność Persów nieznana, autorzy antyczni podają od ok. 245 000 do ponad miliona

Wynik

Rozstrzygające zwycięstwo Macedończyków; Dariusz uciekł

1 października 331 roku p.n.e. Dariusz III, pobity już pod Issos, stanął przeciw Aleksandrowi na szerokiej równinie w północnym Iraku. Arrian przypisuje Aleksandrowi 7000 jazdy i około 40 000 piechoty, a Dariuszowi 40 000 jazdy i milion piechoty. Milion to liczba niemożliwa. Inni autorzy antyczni podają od około 245 000 do ponad miliona ludzi; wiarygodnej współczesnej liczby nie ma, a Britannica nazywa część antycznych sum fantastycznymi.⁷

Perski szyk rozciągał się za Aleksandrem, który przesuwał się w prawo, aż pękł, a Aleksander wbił w lukę hetajrów prosto na Dariusza, który uciekł tak jak pod Issos. Babiloński dziennik spisany kilka dni później ujmuje to krócej: „wojsko opuściło swego króla”.⁸

Wynik nie budzi wątpliwości. Aleksander zajął Babilon i Suzy, spalił pałac w Persepolis, a Dariusza zabili jego właśni dostojnicy. Stawka była ogromna: według danych Reina Taagepery, zestawionych przez Petera Turchina i współautorów, imperium Achemenidów w szczytowym okresie zajmowało około 5,5 mln km², a państwo, którym Aleksander władał w chwili śmierci w 323 roku p.n.e., około 5,2 mln km².⁹

Dlaczego jest na liście: Ma najwyższy wynik starożytności, 46 punktów, z kompletem za skutek, rozpoznawalność i rozstrzygnięcie: mało która bitwa tak całkowicie skończyła wielkie imperium i zmieniła kulturę tak rozległego obszaru. Pamięć ma 4, a zawyżone perskie liczby autorów antycznych trzymają pewność źródeł na 3.

Pełna historia: bitwa pod Gaugamelą ›

4 Alezja, 52 p.n.e.

Gdzie

Alezja, na wzgórzu Mont Auxois koło Alise-Sainte-Reine, Burgundia, Francja

Wojna

Wojna galijska

Oblegający

Dziesięć legionów Juliusza Cezara z oddziałami pomocniczymi, według szacunku Britanniki około 60 tysięcy ludzi

Obrońcy

Wercyngetoryks z 80 tysiącami ludzi według Cezara oraz armia odsieczy, którą Cezar liczył na 250 tysięcy piechoty i 8 tysięcy jazdy

Wynik

Odsiecz rozbita; Wercyngetoryks się poddał, Galia podbita

W 52 roku p.n.e. większość Galii powstała przeciw Rzymowi pod wodzą Wercyngetoryksa z plemienia Arwernów. Wódz zamknął się w grodzie Alezja na wzgórzu z armią, którą Cezar szacuje na 80 tysięcy wybranych wojowników, i ze zbożem na około 30 dni. Wojsko Cezara, według szacunku Britanniki około 60 tysięcy ludzi, otoczyło wzgórze pierścieniem umocnień długim na 18 kilometrów, a potem drugim, na 22,5 kilometra, zwróconym na zewnątrz, przeciw odsieczy, o której wiedziało, że nadciąga.¹⁰

Odsiecz nadeszła, według Cezara około 250 tysięcy piechoty i 8 tysięcy jazdy. Galowie uderzali naraz od środka i z zewnątrz, aż Cezar odparł ostatni szturm odwodami i jazdą germańską, a nazajutrz Wercyngetoryks się poddał. Przez sześć lat trzymano go w niewoli w Rzymie, prowadzono w triumfie Cezara i stracono w 46 roku p.n.e. Liczby Cezara dotyczące Galów są niemal na pewno zawyżone, ale jego rowy istnieją naprawdę: wykopaliska prowadzone na rozkaz Napoleona III w latach 1861 i 1862 odnalazły je wokół wzgórza.¹¹

Tu umarła niepodległość Galii. Gdy Cezar wrócił do Rzymu, zaczęła się romanizacja: przyszła łacina, a wiele dawnych osad zastąpiły nowe rzymskie miasta z cegły i kamienia, z łaźniami, świątyniami i amfiteatrami. Galia pozostała rzymska aż do V wieku n.e., gdy przeszła w ręce Franków, Burgundów i Wizygotów.¹²

Dlaczego jest na liście: Oblężenie liczy się tu wtedy, gdy rozstrzygnęło wojnę, a Alezja przesądziła o losie Galii, więc dostaje komplet punktów za skutek i rozstrzygnięcie. Zawyżone liczby samego Cezara trzymają pewność źródeł na 3; z 44 punktami remisuje z Maratonem, Akcjum i Lasem Teutoburskim, a wszystkie cztery zajmują miejsca starożytności o punkt przed Zamą i Czerwonymi Klifami.

Pełna historia: oblężenie Alezji ›

5 Akcjum, 31 p.n.e.

Gdzie

U przylądka Akcjum, Morze Jońskie, zachodnia Grecja

Wojna

Ostatnia wojna domowa republiki rzymskiej

Floty

Flota Oktawiana pod wodzą Agryppy przeciw flocie Marka Antoniusza i Kleopatry VII

Siły

Antoniusz 500 okrętów wojennych, Oktawian 250 według Plutarcha; według współczesnych ujęć ok. 230 wobec ponad 400

Wynik

Zwycięstwo Oktawiana; Antoniusz traci flotę i armię

W 31 roku p.n.e. świat rzymski dzielił się między Oktawiana na Zachodzie a Marka Antoniusza, sprzymierzonego z egipską królową Kleopatrą, na Wschodzie. Agryppa zamknął flotę i armię Antoniusza w Zatoce Ambrakijskiej, przy przylądku Akcjum. Wielkość flot jest sporna: Plutarch daje Antoniuszowi 500 okrętów wojennych, a Oktawianowi 250, natomiast współczesne ujęcia liczą flotę Antoniusza na około 230 jednostek, a Oktawiana na ponad 400.¹³

2 września Antoniusz spróbował się przebić. Eskadra Kleopatry przemknęła przez lukę w szyku, a Antoniusz popłynął za nią do Egiptu. Plutarch liczy nie więcej niż 5000 zabitych, ale 300 zdobytych okrętów, a porzucona armia lądowa trzymała się jeszcze siedem dni, zanim przeszła do Oktawiana.¹⁴

W 30 roku p.n.e., gdy Oktawian oblegał Aleksandrię, Antoniusz i Kleopatra odebrali sobie życie. Kleopatra była ostatnią władczynią Egiptu przed jego przyłączeniem do Rzymu jako prowincji, a upadek jej królestwa, ostatniego państwa hellenistycznego, zamknął epokę otwartą przez Aleksandra. W 27 roku p.n.e. senat nadał Oktawianowi imię Augustus i Rzym miał pierwszego cesarza. Rządził ponad czterdzieści lat, dość długo, jak pisze Jona Lendering, by ludzie „przywykli do tego i zapomnieli o przemocy jego zamachu”.¹⁵

Dlaczego jest na liście: Komplet punktów za skutek i rozstrzygnięcie, bo zakończyło wojny domowe, uczyniło Egipt rzymskim i zamieniło republikę w cesarstwo. Sama walka jest słabo opisana i przefiltrowana przez propagandę Augusta, więc pewność źródeł wynosi 3, a z 44 punktami Akcjum remisuje z Maratonem, Alezją i Lasem Teutoburskim.

Pełna historia: bitwa pod Akcjum ›

6 Las Teutoburski, 9 n.e.

Gdzie

Zapewne w okolicy Kalkriese, Dolna Saksonia, Niemcy

Wojna

Wojny rzymskie w Germanii

Strony

Trzy legiony rzymskie Publiusza Kwinktyliusza Warusa przeciw plemionom germańskim Arminiusza

Siły

Trzy legiony z oddziałami pomocniczymi, może 10 000 do 15 000 ludzi; liczebność Germanów nieznana

Wynik

Armia rzymska zniszczona; Warus popełnił samobójstwo

Rzym od ponad dwudziestu lat podporządkowywał plemiona między Renem a Łabą i Germania miała właśnie zostać prowincją. We wrześniu 9 roku n.e. Publiusz Kwinktyliusz Warus prowadził przez ten kraj trzy legiony, gdy Arminiusz, cheruski możny, zwrócił przeciw niemu sojusz plemion. Współczesny szacunek mówi o 10 000 do 15 000 Rzymian; o liczbie Germanów źródła milczą.¹⁶

Kasjusz Dion, piszący dwa wieki później, opisuje kolumnę rozciągniętą między wozami i taborami, w gęstym lesie i ulewnym deszczu, atakowaną ze wszystkich stron przez cztery dni, aż Warus i najwyżsi oficerowie odebrali sobie życie. Wykopaliska w Kalkriese prowadzone od 1989 roku dowiodły, że Rzymianie i Germanie stoczyli tam bitwę.¹⁷

W latach 14 do 16 n.e. Germanik pustoszył kraj, rozbił Arminiusza i odzyskał dwa z trzech utraconych orłów. Po trzech latach ciężkich strat cesarz przerwał jednak kampanie i Rzym porzucił plany wobec Germanii. Nigdy nie utrwalił władzy na wschód od Renu; zamiast tego umocnił granicę na rzece, a ziemie za nią zostały poza imperium. Muzeum w Kalkriese pisze, że mało które wydarzenie tak bardzo podsycało niemiecką tożsamość i nacjonalizm, a olbrzymi pomnik Hermanna, czyli Arminiusza, pod Detmold odsłonięto w 1875 roku.¹⁸

Dlaczego jest na liście: Komplet punktów za skutek i pamięć: wyznaczyła, gdzie kończy się rzymska Europa, i stała się mitem założycielskim niemieckiego nacjonalizmu. Rozstrzygnięcie ma 4, bo Rzym walczył za Renem jeszcze przez lata, a pewność źródeł 3, bo opowieść opiera się na późniejszych autorach rzymskich; z 44 punktami remisuje z Maratonem, Alezją i Akcjum.

Pełna historia: bitwa w Lesie Teutoburskim ›

7 Hastings, 1066

Gdzie

Grzbiet w Battle, hrabstwo East Sussex, 11 do 13 km od Hastings, Anglia

Wojna

Normański podbój Anglii

Strony

Wilhelm, książę Normandii, przeciw królowi Anglii Haroldowi II

Siły

Po ok. 5 do 7 tysięcy ludzi z każdej strony (szacunki współczesne przytaczane przez English Heritage); 5 do 8 tysięcy Normanów (World History Encyclopedia); nikt ich nie liczył

Wynik

Zwycięstwo Normanów; Harold zabity, Wilhelm koronowany w Boże Narodzenie 1066 roku

Harold został koronowany na króla Anglii 6 stycznia 1066 roku, po śmierci bezdzietnego Edwarda Wyznawcy. 25 września rozbił norweskiego króla Haralda Srogiego pod Stamford Bridge; kilka dni później Wilhelm, książę Normandii, wylądował pod Pevensey, a Harold pognał na południe i stanął przeciw niemu na grzbiecie 11 do 13 kilometrów od Hastings. English Heritage przytacza współczesne szacunki od 5 do 7 tysięcy ludzi po każdej stronie, a World History Encyclopedia ocenia armię Wilhelma na 5 do 8 tysięcy.¹⁹

14 października Anglosasi walczyli pieszo za murem tarcz, a normańscy łucznicy i konni rycerze raz po raz szli pod górę, aż padł Harold i angielski szyk się załamał. Mit i fakt: strzałę w oku Harolda na tkaninie z Bayeux dodano przy XIX-wiecznych naprawach, a relacje najbliższe bitwie mówią, że króla posiekali normańscy rycerze.²⁰

Jedno popołudnie zakończyło pięć wieków panowania Anglosasów. Wilhelm został koronowany w opactwie westminsterskim w Boże Narodzenie, a znacznie mniej liczni Normanowie niemal całkowicie zastąpili anglosaską elitę władzy i ziemi, co bez osłonek pokazuje Domesday Book z 1086 roku. Spisujący ją normańscy urzędnicy mówili po francusku i po łacinie, a wypytywana ludność po angielsku. Kościół przebudowano, francuski na trwałe odcisnął się na angielskiej składni i słownictwie, a polityka Anglii i Francji splotła się na całe stulecia.²¹

Dlaczego jest na liście: Z 49 punktami dzieli najwyższy wynik średniowiecza z Konstantynopolem: komplet za skutek, rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i pamięć, bo zmieniła, kto rządzi Anglią i jak mówią Anglicy. Traci tylko punkt za pewność źródeł, bo liczebność armii to szacunek.

Pełna historia: bitwa pod Hastings ›

8 Manzikert, 1071

Gdzie

Pod twierdzą Manzikert (Malazgirt) w bizantyjskiej Armenii, dziś wschodnia Turcja

Wojna

Wojny bizantyjsko-seldżuckie

Strony

Cesarz Roman IV Diogenes przeciw sułtanowi Seldżuków Alp Arslanowi

Siły

Dla żadnej ze stron nie zachowały się wiarygodne liczby (Britannica); część armii bizantyjskiej odeszła przed bitwą i nie walczyła

Wynik

Zwycięstwo Seldżuków; cesarz w niewoli, uwolniony po około tygodniu

W 1071 roku Roman IV Diogenes ruszył na wschód z poborowymi i najemnikami, by odbić graniczne twierdze z rąk Turków. Jak zauważa Britannica, dla żadnej z armii nie zachowały się wiarygodne liczby. Paul Markham na łamach De Re Militari ocenia, że armia Tarchaneiotesa, licząca około 20 tysięcy, odeszła przed bitwą i w ogóle nie walczyła.²²

Pod koniec sierpnia, po dniu utarczek z konnymi łucznikami Alp Arslana, Roman zawrócił do obozu; odwód jego rywala Andronika Dukasa, zamiast przyjść mu z pomocą, zszedł z pola, szyki pękły, a Roman dostał się do niewoli. Mit i fakt: armii nie wybito. Markham ocenia straty bizantyjskie na nie więcej niż około 8 tysięcy.²³

Prawdziwa klęska przyszła później. Romana obalono i oślepiono, a gdy Bizantyjczycy przez dziesięć lat walczyli ze sobą w wojnie domowej, Turcy weszli w powstałą w Anatolii próżnię. W 1094 lub 1095 roku cesarz Aleksy I poprosił papieża Urbana II o pomoc przeciw Seldżukom, którzy odebrali mu niemal całą Azję Mniejszą, a odpowiedzią Urbana w Clermont było wezwanie do pierwszej krucjaty. Markham dowodzi, że Anatolię straciła raczej polityka w Konstantynopolu niż ta jedna bitwa. Turcja wciąż obchodzi tę rocznicę: w 2026 roku jeden z najbliższych współpracowników prezydenta nazwał zwycięstwo chwilą, która otworzyła Anatolię dla trwałego osadnictwa tureckiego, jak podał Yeni Şafak.²⁴

Dlaczego jest na liście: Komplet punktów za skutek, bo otworzyła Turkom Anatolię i doprowadziła do apelu, z którego narodziła się pierwsza krucjata. Większość armii uszła, więc rozstrzygnięcie ma 4 punkty, podobnie jak rozpoznawalność i pamięć; z 43 punktami wyprzedza o punkt Hattin i Azincourt.

Pełna historia: Manzikert ›

9 Hattin, 1187

Gdzie

Rogi Hattinu, na zachód od Jeziora Galilejskiego, dzisiejszy Izrael

Wojna

Wojna Saladyna z państwami krzyżowców

Strony

Saladyn, sułtan Egiptu i Syrii, przeciw królowi Jerozolimy Gwidonowi z Lusignan

Siły

Około 30 tysięcy Ajjubidów wobec około 20 tysięcy krzyżowców, w tym około 1200 ciężkozbrojnych jeźdźców (Britannica); Solecki podaje grubo ponad 30 tysięcy wobec 15 do 20 tysięcy

Wynik

Zwycięstwo Ajjubidów 4 lipca 1187; armia polowa krzyżowców zniszczona, król Gwidon w niewoli

W 1187 roku Saladyn rządził Egiptem i muzułmańską Syrią, a państwa krzyżowców otaczała od lądu jedna potęga. Gdy uderzył, król Gwidon z Lusignan wezwał pod broń niemal każdego zdolnego do walki mężczyznę w Królestwie Jerozolimskim. Britannica szacuje tę armię na około 20 tys. ludzi, w tym około 1200 ciężkozbrojnych jeźdźców, a wojsko Saladyna na około 30 tys.; historyk Piotr Solecki podaje 15 do 20 tys. Franków i grubo ponad 30 tys. ludzi sułtana. Wszystko to szacunki.²⁵

3 lipca Frankowie opuścili źródła Saffurii, by ratować Tyberiadę, i gdy tylko odeszli od wody, harcownicy Saladyna zaczęli ich nękać, jak pisze frankijski kronikarz Ernoul. Następnego ranka dym z płonących zarośli szedł Frankom w oczy, a umierającą z pragnienia armię zepchnięto na podwójne wzgórze zwane Rogami Hattinu, gdzie Gwidon dostał się do niewoli, a relikwia Krzyża Świętego wpadła w ręce zwycięzców. Ibn al-Asir pisał, że od pierwszego najazdu na Palestynę Frankowie nie ponieśli takiej klęski.²⁶

Bez armii królestwo się rozsypało: Akka otworzyła bramy po kilku dniach, do września Saladyn miał niemal wszystkie porty na południe od Trypolisu poza Tyrem, a 2 października 1187 roku poddała się Jerozolima. Tyr stał się przyczółkiem, z którego Zachód uderzył ponownie; trzecia krucjata odzyskała Akkę i część wybrzeża, ale Jerozolimy już nie.²⁷

Dlaczego jest na liście: Jedna bitwa kosztowała krzyżowców armię, a w ciągu trzech miesięcy Jerozolimę, więc rozstrzygnięcie dostaje komplet; skutek ma 4, a nie 5, bo państwa krzyżowców trzymały się na wybrzeżu jeszcze przez stulecie, do 1291 roku. Ma 42 punkty, tyle co bitwa pod Azincourt, i wyprzedza ją skutkiem.

Pełna historia: bitwa pod Hattin ›

10 II bitwa pod Tarainem, 1192

Gdzie

Tarain (Taraori) koło Thanesaru w dzisiejszej Harianie, ok. 150 km od Delhi

Wojna

Najazd Ghurydów na północne Indie

Strony

Muhammad z Ghoru przeciw Prithwiradźowi III Chauhanowi, królowi Ćahamanów

Siły

Tradycyjnie ok. 120 tys. Ghurydów wobec 300 tys.; współczesna relacja indyjska daje Prithwiradźowi 100 do 120 tys. (wszystko sporne)

Wynik

Zwycięstwo Ghurydów; Prithwiradź pojmany i zabity

W 1191 roku Muhammada z Ghoru, muzułmańskiego władcę Ghazni, rozgromił pod Tarainem koło Thanesaru Prithwiradź III z dynastii Chauhanów, do którego należały okolice Delhi. Muhammad wrócił do siebie, zebrał nową armię z Turków, Afgańczyków i Persów i w 1192 roku stanął na tym samym polu. Wojsk nikt nie policzył: World History Encyclopedia podaje jako przekaz 120 tys. ludzi Muhammada wobec 300 tys. Prithwiradźa, a indyjski tygodnik The Week daje Prithwiradźowi 100 do 120 tys.²⁸

Tym razem Muhammad nie przyjął walki czołowej. Konni łucznicy nękali skrzydła i tyły przeciwnika, unikając walki wręcz, aż armia Prithwiradźa straciła spójność; wtedy 12 tys. ciężkiej jazdy uderzyło w jej środek i ją rozbiło. Prithwiradź uciekał konno, ale według Johna Rickarda został pojmany i zabity. Mit i fakt: w legendzie oślepiony jeniec zabija Muhammada strzałą w Ghazni, ale Muhammad zginął zamordowany w Pendżabie w 1206 roku; The Week pisze, że Prithwiradźa zamęczono wkrótce po pojmaniu.²⁹

Wcześniejsze zwycięstwa muzułmanów w północnych Indiach nie przyniosły trwałych podbojów; to przyniosło. Delhi padło w 1192 roku, a w 1206 roku niewolny wódz Muhammada, Kutb ud-Din Ajbak, ogłosił się sułtanem Delhi. Sułtanat Delhijski przetrwał do 1526 roku, a World History Encyclopedia uważa Muhammada za twórcę podstaw islamskich dynastii Indii, które osiągnęły szczyt w imperium Wielkich Mogołów z lat 1526 do 1857.³⁰

Dlaczego jest na liście: Od niej zaczęły się muzułmańskie rządy z Delhi, które na stulecia ukształtowały północne Indie, więc skutek i rozstrzygnięcie mają komplet; poza Indiami nazwa jest mało znana, rozpoznawalność 3, a liczebność armii, a nawet śmierć Prithwiradźa znamy z kłócących się relacji, pewność źródeł 2. Z 41 punktami zajmuje szóste miejsce średniowiecza, o punkt przed Jarmukiem.

11 Azincourt, 1415

Gdzie

Pod Azincourt, północna Francja, ok. 75 km na południe od Calais

Wojna

Wojna stuletnia

Strony

Henryk V Angielski przeciw armii francuskiej konetabla Karola d'Albret

Siły

Od około 6 do 8,5 tysiąca Anglików wobec 12 do 30 tysięcy Francuzów (Britannica, Anne Curry; liczby sporne)

Wynik

Zwycięstwo Anglików; około 6 do 7 tysięcy zabitych Francuzów, kilkuset Anglików (około 400 według Britanniki)

Henryk V najechał Normandię w sierpniu 1415 roku, by dochodzić praw do korony francuskiej. Oblężenie Harfleur trwało ponad pięć tygodni, a choroby, straty i dezercje przetrzebiły jego armię; szedł ku angielskiemu Calais, gdy 24 października pod Azincourt drogę zagrodziła mu armia francuska. Liczebność armii wciąż budzi spory. Britannica podaje powszechny szacunek około 6 tysięcy Anglików wobec 20 do 30 tysięcy Francuzów; Anne Curry z Uniwersytetu w Southampton, na podstawie list popisowych i rachunków żołdu, liczy około 8,5 tysiąca Anglików i około 12 tysięcy Francuzów. Mit i fakt: Francuzi nie mieli pięciokrotnej przewagi.³¹

W dniu św. Kryspina, 25 października, Francuzi szli przez rozmiękłe od deszczu pola między dwoma lasami, prosto pod strzały łuczników osłoniętych zaostrzonymi palami. Gdy pole się zwężało, ich szeregi zbiły się tak ciasno, że wielu nie mogło unieść broni, a zabici piętrzyli się przed angielską linią. Britannica szacuje francuskich zabitych na około 6 tysięcy, a turystyczna organizacja departamentu Pas-de-Calais na 7 tysięcy, w dużej części szlachty, wobec około 400 Anglików według Britanniki; zginęli książęta Alençon i Brabancji, a książęta Orleanu i Burbonii trafili do niewoli w Anglii.³²

Zwycięstwo otworzyło Henrykowi drogę do podboju Normandii, a traktat w Troyes z 1420 roku uznał go za regenta i następcę tronu Francji. Zmarł w 1422 roku, nie doczekawszy francuskiej korony; w 1429 roku Joanna d'Arc pomogła przerwać oblężenie Orleanu, a w 1453 roku Anglii zostało tylko Calais. Henryk V Szekspira z 1599 roku dał światu mowę na dzień św. Kryspina i „garstkę braci”, a Curry dowodzi, że to jego wersję bitwy większość ludzi wciąż nosi w głowie.³³

Dlaczego jest na liście: Rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł mają komplet: „Henryk V” Szekspira wciąż utrwala jej nazwę, a Anne Curry zbudowała z list popisowych i rachunków żołdu bazę danych żołnierzy tej kampanii. Skutek dostaje tylko 3, bo wojnę wygrała Francja i w ciągu jednego pokolenia odrobiła straty; ma 42 punkty, tyle co bitwa pod Hattin, i ustępuje jej skutkiem.³⁴

Pełna historia: bitwa pod Azincourt ›

12 Konstantynopol, 1453

Gdzie

Konstantynopol (dziś Stambuł), stolica Cesarstwa Bizantyńskiego

Wojna

Podbój Bizancjum przez Turków osmańskich

Oblegający

Sułtan Mehmed II: 60 do 80 tys. według dzisiejszych szacunków, 150 do 200 tys. w innych relacjach

Obrońcy

Cesarz Konstantyn XI: ok. 7 tys. żołnierzy, w tym 2 tys. cudzoziemców, oraz 700 Genueńczyków

Wynik

Zdobyty szturmem 29 maja 1453 po oblężeniu rozpoczętym 6 kwietnia; koniec Cesarstwa Bizantyńskiego

Konstantynopol był stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego przez ponad tysiąc lat i miał najpotężniejsze mury starożytności i średniowiecza, ale w XV wieku samo cesarstwo stało się już tylko wasalem Turków. 6 kwietnia 1453 roku 21-letni sułtan Mehmed II rozpoczął atak armią, którą współcześni historycy szacują na 60 do 80 tys. ludzi; naoczny świadek Sfrantzes pisał o 200 tys., a Fundacja Świata Helleńskiego podaje ok. 150 tys. Konstantyn XI miał ok. 7 tys. żołnierzy, w tym 2 tys. cudzoziemców, a wsparło go jeszcze 700 Genueńczyków Giovanniego Giustinianiego. Wszystkie te liczby są sporne.³⁵

Na mury Mehmed przywiózł działa: największe miało 9 metrów długości i miotało kule ważące 500 kilogramów. O świcie 29 maja, według naszego rachunku 53 dni po rozpoczęciu ostrzału, Turcy uderzyli z trzech stron; ostatni cesarz zginął na murach, a jak napisał pewien Bizantyjczyk, wszystko rozstrzygnęły armaty.³⁶

Miasto plądrowano przez trzy dni. Mehmed kazał zamienić Hagię Sophię w meczet i uczynił Konstantynopol stolicą swego imperium, które przetrwało do 1922 roku. Historyk Mark Cartwright nazywa upadek miasta końcem starego Cesarstwa Rzymskiego i zerwaniem ostatniego ogniwa łączącego średniowiecze ze starożytnością. W Turcji zdobycie Stambułu wciąż świętuje się co roku 29 maja.³⁷

Dlaczego jest na liście: Komplet za skutek, rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i pamięć: oblężenie zakończyło cesarstwo sięgające korzeniami Rzymu i dało Turkom stolicę, a liczymy je, choć to oblężenie, bo rozstrzygnęło los państwa. Jego 49 punktów, tyle co Hastings, to najwyższy wynik średniowiecza; pewność źródeł ma 4, bo liczebność obu stron znamy od stronniczych kronikarzy.

Pełna historia: upadek Konstantynopola ›

13 Tenochtitlan, 1521

Gdzie

Tenochtitlan, wyspiarska stolica Mexików (dziś miasto Meksyk)

Wojna

Hiszpański podbój państwa Azteków

Oblegający

Niespełna tysiąc Hiszpanów Hernána Cortésa i od 50 do ponad 100 tys. indiańskich sojuszników

Obrońcy

Mexikowie pod wodzą Cuauhtémoca, w mieście liczącym ponad 200 tys. mieszkańców

Wynik

Upadek 13 sierpnia 1521 po 93 dniach; koniec państwa Azteków

W 1519 roku Tenochtitlan, według National Geographic, panował nad 400 do 500 małymi państwami, a z ponad 200 tys. mieszkańców na wyspie na jeziorze Texcoco był największym miastem obu Ameryk. Wyparty z miasta w czerwcu 1520 roku Hernán Cortés wrócił w 1521 roku z ok. 700 piechurami, 118 kusznikami i arkebuzerami, 86 końmi, 18 działami i 13 brygantynami zbudowanymi na jezioro. Większość jego armii stanowili Tlaxcalanie i inni wrogowie Mexików: według jednego źródła co najmniej 100 tys. wojowników, według innego 50 tys. Mit i fakt: miasta nie zdobyła garstka Hiszpanów, bo indiańscy sojusznicy wielokrotnie przewyższali ich liczbą.³⁸

26 maja oblegający przecięli akwedukt z Chapultepec, a brygantyny zmiotły z jeziora łodzie Mexików, więc w mieście zabrakło wody i żywności. 13 sierpnia 1521 roku, po 93 dniach oporu, władcę Cuauhtémoca schwytano, gdy próbował uciec łodzią, i miasto padło. National Geographic szacuje zabitych na ok. 100 Hiszpanów i nawet 100 tys. Mexików, ale każda liczba ofiar tego oblężenia to domysł.³⁹

Upadek miasta zakończył dzieje państwa Azteków. Na gruzach wyrosła stolica Nowej Hiszpanii, której gubernatorem w 1523 roku został Cortés, a Tenochtitlan z czasem zmienił się w miasto Meksyk. National Geographic nazywa ten podbój pierwszą wielką zdobyczą przyszłego imperium hiszpańskiego, które w XVIII wieku sięgało przez obie Ameryki.⁴⁰

Dlaczego jest na liście: Komplet za skutek i rozstrzygnięcie: jedno oblężenie zakończyło państwo Azteków i oddało Meksyk Hiszpanii, a liczymy je, bo rozstrzygnęło los państwa. Rozpoznawalność i pamięć mają po 4, a pewność źródeł 3, bo liczby ofiar to domysły; ma 44 punkty, tyle co Quebec, Wielka Armada i Mohacz, i idzie pierwszy, przed Armadą i Mohaczem dzięki skutkowi, a przed Quebekiem jako starszy.

Pełna historia: oblężenie Tenochtitlanu ›

14 Wielka Armada, 1588

Gdzie

Kanał La Manche i wody przed Gravelines na wybrzeżu Flandrii, w pobliżu Calais

Wojna

Wojna angielsko-hiszpańska (1587 do 1604)

Floty

Hiszpańska Wielka Armada (książę Medina Sidonia) wobec floty angielskiej (lord Howard of Effingham, Drake)

Siły

Ok. 130 do 138 okrętów hiszpańskich wobec ok. 136 do 200 angielskich; pod Gravelines po ok. 60 z każdej strony

Wynik

Zwycięstwo Anglików 8 sierpnia 1588; inwazja zarzucona; do Hiszpanii wróciło tylko ok. 67 ze 138 okrętów

Filip II władał krajem, który World Book nazywa najpotężniejszym na świecie, i chciał, by Armada położyła kres angielskiej pomocy dla zbuntowanych Niderlandczyków, a Anglię przywróciła katolicyzmowi. Flota wyszła z Lizbony 30 maja 1588 roku, według Royal Museums Greenwich ze 138 okrętami i ponad 25 tys. ludzi, według World Book z ok. 130 okrętami, by przewieźć z Flandrii armię księcia Parmy; Anglia zebrała według muzeum ok. 136 okrętów, według World Book ok. 200.⁴¹

6 sierpnia Armada stanęła na kotwicy pod Calais, ale Parmę zablokowała flota holenderska i jego wojsko nie wypłynęło. Nocą angielskie brandery rozproszyły kotwicowisko, a 8 sierpnia ok. 60 okrętów angielskich przez cały dzień biło się z bliska z podobną liczbą hiszpańskich pod Gravelines, zatapiając co najmniej trzy. Armada uciekła na północ, dookoła Szkocji i Irlandii, gdzie rozbiło się ok. 19 okrętów; do domu wróciło tylko ok. 67 ze 138, a zginąć mogło do 11 tys. ludzi. Mit i fakt: Armady nie zniszczyły angielskie działa; większość strat przyniosły sztormy i choroby.⁴²

Klęska oddaliła groźbę inwazji, a jak zauważa muzeum, także nadzieje tych Anglików, którzy chcieli przywrócić na tron katolickiego monarchę. Wojna skończyła się w 1604 roku bez rozstrzygnięcia, ale Anglia zyskała opinię jednej z najgroźniejszych potęg morskich Europy, a jej żeglarze z nową pewnością siebie rzucali Hiszpanii wyzwanie na wszystkich morzach.⁴³

Dlaczego jest na liście: Nazwa znana każdemu, z kompletem za rozpoznawalność i pamięć; przesądziła, że Anglia nie zostanie ani najechana, ani z powrotem katolicka. Rozstrzygnięcie i skutek mają po 4, bo Hiszpania pozostała mocarstwem, a wojna trwała do 1604 roku. Ma 44 punkty, tyle co Tenochtitlan, Quebec i Mohacz, ustępuje dwóm pierwszym skutkiem, a Mohacz wyprzedza rozpoznawalnością.

15 Sekigahara, 1600

Gdzie

Sekigahara, prowincja Mino (dziś prefektura Gifu), Japonia

Wojna

Wojna o schedę po Toyotomim Hideyoshim

Strony

Armia Wschodnia (Tokugawa Ieyasu) przeciw Armii Zachodniej (Ishida Mitsunari i stronnicy rodu Toyotomi)

Siły

Ok. 80 tys. po każdej stronie według amerykańskiej National Park Service, łącznie ponad 150 tys. (liczby tradycyjne)

Wynik

Zwycięstwo Armii Wschodniej 21 października 1600; ok. 30 tys. zabitych według National Park Service

Toyotomi Hideyoshi zjednoczył Japonię, ale po jego śmierci w sierpniu 1598 roku rada rządząca w imieniu małoletniego dziedzica rozpadła się na obóz Tokugawy Ieyasu i obóz Ishidy Mitsunariego. W październiku 1600 roku obie armie spotkały się w Sekigaharze, na skrzyżowaniu głównych dróg Japonii: według amerykańskiej National Park Service po ok. 80 tys. ludzi z każdej strony, łącznie ponad 150 tys.⁴⁴

Walka zaczęła się we mgle ok. 7.30 rano 21 października. Ok. 28 tys. żołnierzy Mōri na górze Nangu nie ruszyło się z miejsca, a Kobayakawa Hideaki z ok. 15 600 ludźmi na górze Matsuo potajemnie obiecał przejść na drugą stronę; kiedy uderzył na sojuszników, Armia Zachodnia się rozpadła, a do popołudnia poległo ok. 30 tys. ludzi. Mit i fakt: Stephen Turnbull przytacza ustalenia historyka Shiramine Juna, według którego najstarsze relacje każą Kobayakawie zmienić stronę już na początku bitwy; opowieść o strzelcach Ieyasu, którzy ostrzelali jego wzgórze, by zmusić go do decyzji, jest więc mitem.⁴⁵

Trzy lata później Ieyasu został szogunem, a Japończycy do dziś nazywają Sekigaharę bitwą, która rozstrzygnęła o władzy nad krajem. Zamknęła długi okres Sengoku, czas wojen domowych, i otworzyła epokę Edo, ok. 260 lat pokoju i odcięcia od świata; szogunat rodu Tokugawa rządził Japonią aż do restauracji Meiji w 1868 roku.⁴⁶

Dlaczego jest na liście: Komplet za skutek, rozstrzygnięcie i pamięć: jeden dzień przesądził, kto i jak będzie rządził Japonią aż do 1868 roku. Rozpoznawalność ma 4, bo poza Japonią nazwa jest mniej znana, a pewność źródeł 4, bo liczebność armii to liczby tradycyjne; jej 47 punktów to drugi wynik wczesnej nowożytności, po Yorktown.

Pełna historia: bitwa pod Sekigaharą ›

16 Wiedeń, 1683

Gdzie

Wiedeń i wzgórza Kahlenberg, Austria

Wojna

Wielka wojna turecka

Strony

Imperium osmańskie (wielki wezyr Kara Mustafa) przeciw załodze habsburskiej i armii odsieczy złożonej z wojsk cesarskich, niemieckich i polskich (król Jan III Sobieski)

Siły

100 do 120 tys. Turków wobec 16 tys. obrońców i 65 do 69 tys. żołnierzy odsieczy

Wynik

Klęska osmańska; oblężenie przerwane 12 września 1683; 10 do 15 tys. strat tureckich

Od podbojów Sulejmana Wspaniałego Turcy władali większością Węgier, a w 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa ruszył na Wiedeń, stolicę Habsburgów. W lipcu otoczył miasto armią liczącą ok. 120 tys. ludzi według miasta Wiednia, 100 tys. według Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, a hrabia Starhemberg bronił murów z 11 tys. żołnierzy i 5 tys. mieszczan z milicji oraz ochotników. Miasto trzymało się przez dwa miesiące, a w tym czasie cesarz Leopold za papieskie pieniądze zbierał pomoc Bawarii, Saksonii i króla Jana III Sobieskiego.⁴⁷

Na początku września pod Tulln stanęło ok. 65 tys. żołnierzy cesarskich, niemieckich i polskich, według Wilanowa 69 tys., a 12 września zeszli oni ze wzgórz Kahlenbergu. Późnym popołudniem do szarży ruszyło ok. 20 tys. jeźdźców, jak pisze muzeum, w jednej z największych szarż w dziejach, i armia turecka pierzchła, tracąc według dzieje.pl ok. 10 tys. zabitych, a według muzeum w Wilanowie blisko 15 tys. ludzi. Sobieski napisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.⁴⁸

Kara Mustafę na rozkaz sułtana uduszono. Papież Innocenty XI połączył Austrię, Polskę i Wenecję w Ligę Świętą, w 1686 roku padła Buda, a pokój w Karłowicach w 1699 roku przyznał Austrii Węgry i Siedmiogród. Po 1683 roku, jak pisze historyk Douglas Clark Baxter, imperium osmańskie przestało być poważnym zagrożeniem dla Europy, a Austria wyrosła na główną potęgę Europy Środkowej.⁴⁹

Dlaczego jest na liście: Komplet za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł, ale bitwa przesądziła o kampanii, a nie o wojnie, która trwała do 1699 roku, więc rozstrzygnięcie ma 4, a zmieniła układ sił w Europie Środkowej, nie bieg cywilizacji, więc skutek też 4. Jej 45 punktów to trzeci wynik wczesnej nowożytności, po Yorktown i Sekigaharze.

Pełna historia: oblężenie i bitwa pod Wiedniem ›

17 Quebec, 1759

Gdzie

Równina Abrahama, Quebec, Nowa Francja (dziś Kanada)

Wojna

Wojna siedmioletnia (wojna z Francuzami i Indianami)

Strony

Wielka Brytania (generał major James Wolfe) przeciw Francji, milicji kanadyjskiej i indiańskim sojusznikom (markiz de Montcalm)

Siły

Ok. 4 tys. Brytyjczyków, którzy wylądowali, wobec ok. 4,5 tys. Francuzów w bitwie

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków 13 września 1759; ok. 650 zabitych i rannych Brytyjczyków i 640 Francuzów; Quebec skapitulował 18 września

W wojnie siedmioletniej Wielka Brytania walczyła z Francją w Europie, Indiach i Ameryce Północnej. W czerwcu 1759 roku generał major James Wolfe stanął pod Quebekiem, głównym francuskim osiedlem w Ameryce Północnej, z flotą 150 statków i wyprawą liczącą ok. 5 tys. ludzi; miasta i okolic broniło pod wodzą markiza de Montcalm ok. 13 tys. francuskich żołnierzy regularnych, milicjantów i indiańskich sojuszników.⁵⁰

W nocy z 12 na 13 września ok. 4 tys. żołnierzy wylądowało w zatoczce na zachód od miasta i stromą ścieżką wspięło się na urwisko, na Równinę Abrahama. Montcalm od razu zaatakował z ok. 4,5 tys. ludzi, a zdyscyplinowane salwy żołnierzy Wolfe’a odrzuciły Francuzów za mury miasta. Według miasta Quebec bitwa trwała tylko dwadzieścia minut. Wolfe i Montcalm zostali śmiertelnie ranni, zabitych i rannych było ok. 650 Brytyjczyków i 640 Francuzów, a 18 września Quebec skapitulował.⁵¹

Wiosną 1760 roku Francuzi zwyciężyli jeszcze pod Sainte-Foy, ale we wrześniu skapitulował Montreal, a pokój paryski z 1763 roku oddał Brytyjczykom większość francuskich posiadłości w Ameryce Północnej na wschód od Missisipi. Miasto Quebec nazywa tę bitwę śmiertelnym ciosem dla Nowej Francji. Dla francuskojęzycznych mieszkańców Quebecu zaczęła dwa stulecia życia w mniejszości w kraju, który sami założyli, a od lat 60. XX wieku ich święto narodowe obchodzi się właśnie na tej równinie.⁵²

Dlaczego jest na liście: Skutek i pewność źródeł po 5: bitwa przesądziła, że Kanada będzie brytyjska, a nie francuska. Rozstrzygnięcie 4, bo Francuzi wygrali jeszcze pod Sainte-Foy. Spośród czterech bitew wczesnej nowożytności z 44 punktami skutek 5 stawia ją przed Mohaczem, najbliższym przegranym tej epoki, i Wielką Armadą.

18 Yorktown, 1781

Gdzie

Yorktown i Gloucester Point, Wirginia

Wojna

Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych

Oblegający

Ok. 16 do 19,9 tys. żołnierzy amerykańskich i francuskich pod Waszyngtonem i Rochambeau; u wybrzeży francuska flota de Grasse’a

Obrońcy

Ok. 7,5 do 9 tys. żołnierzy brytyjskich, niemieckich i lojalistów pod Cornwallisem

Wynik

Kapitulacja 19 października 1781; 7416 Brytyjczyków zaginionych i wziętych do niewoli

Yorktown wygrał sojusz. Francja podpisała traktat ze Stanami Zjednoczonymi w lutym 1778 roku, a historycy Departamentu Stanu nazywają francuską pomoc kluczową dla kapitulacji. Latem 1781 roku Cornwallis umocnił Yorktown jako bazę zaopatrywaną z morza, ale 5 września francuska flota pobiła Brytyjczyków u wejścia do zatoki Chesapeake, a Waszyngton i Rochambeau maszerowali na południe. Sprzymierzeni mieli ok. 16 tys. ludzi według naszego zsumowania danych historyka parku Charlesa Hatcha albo 19,9 tys. według American Battlefield Trust; Cornwallis miał ok. 7,5 tys. według Hatcha, 9 tys. według Trustu.⁵³

28 września sprzymierzeni otoczyli miasto, 6 i 11 października wykopali linie oblężnicze, a w nocy 14 października zdobyli reduty nr 9 i 10. 19 października załoga wymaszerowała na Surrender Field i złożyła broń: jak zauważa National Park Service, była to jedna trzecia wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej. Gdy wieść dotarła do Londynu, premier lord North miał zawołać, jak podaje Trust, „To już koniec”. 5 marca 1782 roku parlament zgodził się na pokój, North ustąpił, a traktat paryski z 1783 roku potwierdził niepodległość Stanów Zjednoczonych. Mit i fakt: opowieść o brytyjskiej orkiestrze grającej przy kapitulacji „The World Turned Upside Down” Trust uznaje za apokryf.⁵⁴

Dlaczego jest na liście: Pełne noty za skutek, rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i pewność źródeł dają mu 48 punktów, najwięcej we wczesnej nowożytności; liczymy je, choć było oblężeniem, bo rozstrzygnęło wojnę. Pamięć ma 4, bo rocznicę kapitulacji obchodzi się głównie lokalnie.

Pełna historia: oblężenie Yorktown ›

19 Trafalgar, 1805

Gdzie

U przylądka Trafalgar, południowo-zachodnia Hiszpania

Wojna

Wojny napoleońskie

Floty

Flota brytyjska (Nelson) przeciw połączonej flocie francusko-hiszpańskiej (Villeneuve)

Siły

27 wobec 33 okrętów liniowych; ok. 18 tys. wobec blisko 30 tys. ludzi

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków 21 października 1805; 17 okrętów zdobytych, jeden spłonął; Nelson poległ

W 1805 roku Napoleon rozważał inwazję na Wielką Brytanię, a mógł się na nią porwać tylko wtedy, gdyby panował nad kanałem La Manche. Gdy plan upadł, zwrócił się przeciw Austrii, a wiceadmirałowi Villeneuve’owi kazał wyprowadzić połączoną flotę francusko-hiszpańską z Kadyksu na Morze Śródziemne; 19 października wypłynęły 33 okręty liniowe, a Nelson czekał z 27. Przeciwnik miał blisko 30 tys. ludzi i 2632 działa, on 18 tys. ludzi i 2148 dział.⁵⁵

21 października u przylądka Trafalgar Brytyjczycy szli dwiema kolumnami prosto na linię wroga. O 11.45 na Victory podniesiono sygnał „Anglia oczekuje, że każdy wypełni swój obowiązek”. Gdy o 17.30 ucichł ogień, Brytyjczycy mieli 17 zdobytych okrętów, a kolejny płonął. Stracili 449 zabitych; Royal Museums Greenwich podaje 4408 zabitych Francuzów i Hiszpanów. Sam Nelson został postrzelony na pokładzie Victory o 13.15 i zmarł o 16.30.⁵⁶

Trafalgar zmienił przede wszystkim morze. Narodowe Muzeum Royal Navy nazywa go ostatecznym końcem napoleońskich planów inwazji i początkiem stulecia brytyjskiej przewagi na morzach. Na lądzie zmienił znacznie mniej: według Royal Museums Greenwich niewiele wpłynął na przebieg wojny, która trwała jeszcze dziesięć lat, aż do Waterloo.⁵⁷

Dlaczego jest na liście: Pełne noty za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, pamięć i pewność źródeł, ale skutek 4, bo nie zakończył żadnej wojny, a Napoleon już wcześniej zwrócił armię przeciw Austrii. Z 47 punktami zajmuje trzecie z trzech miejsc epoki napoleońskiej, pięć punktów przed Lipskiem, najbliższym przegranym tej epoki.

Pełna historia: bitwa pod Trafalgarem ›

20 Austerlitz, 1805

Gdzie

Pod Austerlitz (Slavkov u Brna), Morawy, Czechy

Wojna

Wojny napoleońskie, wojna z III koalicją

Strony

Francja przeciw Rosji i Austrii

Siły

Ok. 73 tys. Francuzów wobec ok. 85 do 90 tys. Rosjan i Austriaków

Wynik

Zwycięstwo Francuzów 2 grudnia 1805; sprzymierzeni stracili ok. 27 tys., w tym 12 tys. jeńców, Francuzi ok. 8 do 9 tys.

Sześć tygodni po Trafalgarze Napoleon wygrał na lądzie to, co przegrał na morzu. Pod Ołomuńcem armia rosyjsko-austriacka urosła do 90 tys. ludzi, na oczach obu cesarzy. J. Rickard szacuje siły sprzymierzonych w dniu bitwy na ok. 85 tys., a Francuzów na ok. 73 tys. Napoleon poprosił o rozejm i ściągnął wojska ze Wzgórz Prackich, a sprzymierzeni wzięli jedno i drugie za oznaki słabości.⁵⁸

2 grudnia rzucili główne siły na prawe skrzydło francuskie. Kiedy „słońce Austerlitz” rozwiało mgłę, żołnierze Soulta uderzyli na osłabione centrum na wzgórzach i przecięli armię sprzymierzonych na pół. Sprzymierzeni stracili ok. 27 tys. ludzi, w tym 12 tys. jeńców, Francuzi ok. 8 do 9 tys. Mit i fakt: 30. biuletyn Wielkiej Armii mówił o 20 tys. utopionych w zamarzniętych stawach, ale gdy stawy spuszczono, znaleziono tylko dwa ciała, pisze Rickard.⁵⁹

Skutki sięgnęły całej Europy. Pokój w Preszburgu 26 grudnia wyłączył Austrię z koalicji kosztem ziem i 40 mln franków kontrybucji. W lipcu 1806 roku Napoleon połączył zależne od siebie państwa niemieckie w Związek Reński, a latem Święte Cesarstwo Rzymskie rozwiązano po tysiącu lat istnienia; Franciszek tytułował się odtąd cesarzem Austrii. Przez większą część następnej dekady, jak zauważa World History Encyclopedia, Francja miała na kontynencie wojskową przewagę.⁶⁰

Dlaczego jest na liście: Skutek 5 i pełne noty także za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i pewność źródeł: jedno popołudnie zakończyło koalicję, a w ciągu roku tysiącletnie cesarstwo. Pamięć ma 4, bo nie upamiętnia jej żadne święto narodowe, a z 48 punktami ustępuje w swojej epoce tylko Waterloo.

Pełna historia: bitwa pod Austerlitz ›

21 Waterloo, 1815

Gdzie

Pod Waterloo, na południe od Brukseli, Belgia

Wojna

Wojny napoleońskie, sto dni

Strony

Armia brytyjsko-sojusznicza Wellingtona i Prusacy Blüchera przeciw armii francuskiej Napoleona

Siły

68 tys. żołnierzy Wellingtona i 48 tys. Prusaków wobec 72 tys. Francuzów; razem ok. 188 tys. (nasza suma)

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych 18 czerwca 1815; według National Army Museum blisko 40 tys. Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 tys. strat sprzymierzonych; abdykacja Napoleona

W marcu 1815 roku Napoleon uciekł z wygnania i odzyskał władzę we Francji. W czerwcu wkroczył do Belgii, by pobić Brytyjczyków i Prusaków, zanim się połączą, a pod Ligny zmusił Prusaków do odwrotu; ich armia, licząca 48 tys. ludzi, zebrała się jednak i ruszyła na pomoc Wellingtonowi, który stał na grzbiecie Mont-Saint-Jean.⁶¹

18 czerwca Napoleon miał 72 tys. ludzi i 246 dział, Wellington 68 tys. ludzi i 156 dział. Francuzi atakowali przez cały dzień, wokół umocnionych zagród Hougoumont i La Haye Sainte i na centrum sprzymierzonych, a od około czwartej po południu na ich skrzydło nadciągali Prusacy. Około 19.00 Napoleon rzucił do boju ostatni odwód, Gwardię Cesarską; została rozbita i armia francuska poszła w rozsypkę. Brytyjskie National Army Museum liczy blisko 40 tys. strat francuskich i 22 tys. strat sprzymierzonych. Napoleon musiał abdykować, 7 lipca sprzymierzeni weszli do Paryża, a on resztę życia spędził na Wyspie Świętej Heleny.⁶²

Waterloo zamknęło epokę. Jak pisze National Army Museum, zakończyło wojny, które wstrząsały Europą od rewolucji francuskiej, i francuskie próby panowania nad kontynentem, czy to za Ludwika XIV, czy za Napoleona, a otworzyło powszechny pokój w Europie, który poza wojną krymską przetrwał do 1914 roku. Pułk Royal Scots Dragoon Guards wciąż obchodzi 18 czerwca jako Dzień Waterloo.⁶³

Dlaczego jest na liście: Jedyna bitwa epoki napoleońskiej z kompletem punktów we wszystkich pięciu kryteriach, 50: na zawsze zakończyła rządy Napoleona i otworzyła długi powszechny pokój w Europie, jej nazwę zna każdy, wciąż się ją upamiętnia, a żadna bitwa tej epoki nie jest lepiej udokumentowana.

Pełna historia: bitwa pod Waterloo ›

22 Antietam, 1862

Gdzie

Potok Antietam koło Sharpsburga, Maryland

Wojna

Wojna secesyjna

Strony

Armia Potomaku Unii (McClellan) wobec Armii Północnej Wirginii Konfederacji (Lee)

Siły

Ok. 87 tys. żołnierzy Unii wobec 41 do 45 tys. konfederatów

Wynik

Taktyczny remis 17 września 1862; Lee wycofał się do Wirginii; ok. 22,7 do 23 tys. zabitych, rannych i zaginionych

We wrześniu 1862 roku Lee przeniósł wojnę do Marylandu, licząc, jak zauważa American Battlefield Trust, że zwycięstwo na ziemi Unii skłoni mocarstwa europejskie do uznania Konfederacji. McClellan dopadł go za potokiem Antietam z ok. 87 tys. ludzi; maruderzy zmniejszyli armię Lee do ok. 41 tys. 17 września walczono od świtu do zmroku. W Zachodnim Lesie w dwadzieścia minut padło 2200 z 5300 żołnierzy Unii, a do nocy zginęło, zostało rannych lub zaginęło ok. 23 tys. ludzi, najwięcej w jednym dniu w historii Stanów Zjednoczonych; Trust szacuje straty na 22 717. Żadna armia nie pękła, ale tej nocy Lee wycofał się za Potomak.⁶⁴

Prawdziwy wynik przyszedł pięć dni później, gdy Lincoln ogłosił wstępną proklamację emancypacji: od 1 stycznia 1863 roku niewolnicy w stanach wciąż zbuntowanych mieli być wolni. Jak podkreśla National Park Service, nie uwolniła od razu nikogo, ale zmieniła wojnę o ocalenie Unii w wojnę o zniesienie niewolnictwa, podstawy społeczeństwa Południa, i otworzyła czarnym Amerykanom drogę do armii. Za granicą, według Trustu, Wielka Brytania i Francja nie chciały już sojuszu z Konfederacją broniącą niewolnictwa; historycy Departamentu Stanu wskazują zarówno na niechęć europejskiej opinii do niewolnictwa, jak i na to, że Południe nie umiało wygrać dość bitew z rzędu.⁶⁵

Dlaczego jest na liście: Skutek 5 za proklamację, która uczyniła z tej wojny wojnę z niewolnictwem; taktyczny remis, więc rozstrzygnięcie 3. Ma 42 punkty jak Sedan i Sadowa, przy równym skutku, a rozpoznawalność 4 stawia ją przed Sadową, najbliższą przegraną tej epoki.

Pełna historia: bitwa nad Antietam ›

23 Gettysburg, 1863

Gdzie

Gettysburg, Pensylwania

Wojna

Wojna secesyjna

Strony

Armia Potomaku (Meade) wobec Armii Północnej Wirginii (Lee)

Siły

93 921 żołnierzy Unii wobec 71 699 konfederatów

Wynik

Zwycięstwo Unii, 1 do 3 lipca 1863; 51 112 zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych (szacunek)

Po zwycięstwie pod Chancellorsville Lee poprowadził w czerwcu 1863 roku Armię Północnej Wirginii na północ. Była to jego druga inwazja na terytorium wroga, a liczył, że zwycięstwo na ziemi Północy wymusi pokój na drodze rokowań. 1 lipca jego żołnierze natknęli się pod Gettysburgiem na kawalerię Unii i tak zaczęła się największa bitwa wojny secesyjnej.⁶⁶

Przez trzy dni armie walczyły o grzbiety na południe od miasta. 3 lipca około 13.00 mniej więcej 150 dział konfederatów rozpoczęło ostrzał, a potem ok. 12 tys. ludzi ruszyło przez otwarte pola na centrum Unii w szarży Picketta, która w ciągu godziny kosztowała Lee ponad 5 tys. żołnierzy. American Battlefield Trust szacuje straty na 51 112 ludzi, najwięcej w jednej bitwie tej wojny, a 4 lipca Lee zaczął odwrót do Wirginii.⁶⁷

Trust nazywa Gettysburg punktem zwrotnym wojny: zakończył inwazje Lee na Północ i rozwiał nadzieje Konfederacji na niepodległość. Południe walczyło jednak dalej, aż do kapitulacji Lee pod Appomattox 9 kwietnia 1865 roku. Głębszą spuścizną okazały się słowa. 19 listopada 1863 roku, po dwugodzinnym przemówieniu Edwarda Everetta, Lincoln przemawiał około dwóch minut na otwarciu cmentarza żołnierzy i zapowiedział, że wojna przyniesie narodowi „nowe narodziny wolności”.⁶⁸

Dlaczego jest na liście: Rozpoznawalność i pamięć 5: to najbardziej znana bitwa swojego stulecia, a mowa Lincolna nie pozwala o niej zapomnieć. Złamała drugą inwazję Lee, ale Konfederacja walczyła jeszcze prawie dwa lata, więc rozstrzygnięcie i skutek 4. Z 45 punktami, tyle co Adua, zajmuje jedno z pięciu miejsc wieku przemysłowego z trzypunktowym zapasem.

Pełna historia: bitwa pod Gettysburgiem ›

24 Sedan, 1870

Gdzie

Sedan nad Mozą, północno-wschodnia Francja

Wojna

Wojna francusko-pruska

Strony

Armie niemieckie Moltkego (Prusy i sojusznicy) wobec francuskiej Armii z Châlons (Mac-Mahon, z Napoleonem III)

Siły

200 do 240 tys. Niemców z 800 działami wobec 120 do 130 tys. Francuzów z 400 do 600 działami

Wynik

Zwycięstwo Niemców 1 do 2 września 1870; Napoleon III w niewoli; skapitulowało 83 tys. Francuzów, w sumie do niewoli trafiło ok. 100 tys.

W lipcu 1870 roku Francja wypowiedziała wojnę Prusom, które od 1867 roku stały na czele Związku Północnoniemieckiego, a po stronie Prus stanęły wszystkie państwa niemieckie, także południowe. Do 31 sierpnia armia marszałka Mac-Mahona, a z nią sam Napoleon III, cofnęła się do Sedanu, a Moltke podszedł pod miasto z ok. 200 tys. ludzi i 800 działami; Larousse podaje 240 tys. Okrążonych Francuzów było 120 do 130 tys., z 400 do 600 działami.⁶⁹

1 września dwie armie niemieckie spotkały się na północ od miasta i zamknęły pierścień. Francuzi mieli tego dnia trzech kolejnych dowódców i zmiażdżeni ogniem niemieckiej artylerii nie zdołali się wyrwać. 2 września skapitulowało 83 tys. żołnierzy, oprócz ok. 21 tys. wziętych do niewoli w walce, razem, według Niemieckiego Muzeum Historycznego, ok. 100 tys., a cesarz trafił do niewoli.⁷⁰

4 września Paryż złożył cesarza z tronu i ogłosił republikę, III Republikę, a II Cesarstwo przestało istnieć. Nowy rząd walczył dalej, ale Paryż był oblężony aż do rozejmu w styczniu 1871 roku. 18 stycznia w pałacu wersalskim niemieccy książęta ogłosili króla Prus cesarzem niemieckim. Francja odczuła utratę Alzacji i części Lotaryngii jako wielkie upokorzenie, a stosunki francusko-niemieckie przez dziesięciolecia pozostały bardzo napięte.⁷¹

Dlaczego jest na liście: Skutek 5: obaliła II Cesarstwo i otworzyła drogę Cesarstwu Niemieckiemu, ogłoszonemu w Wersalu; rozstrzygnięcie 4, bo republika walczyła dalej. Poza Francją i Niemcami mało kto ją pamięta, więc pamięć 3. Ma 42 punkty jak Antietam i Sadowa, przy równym skutku, i wyprzedza Sadowę rozpoznawalnością, zajmując jedno z miejsc wieku przemysłowego.

25 Adua, 1896

Gdzie

Wzgórza na wschód od Aduy, Tigraj, północna Etiopia

Wojna

Pierwsza wojna włosko-etiopska

Strony

Cesarstwo Etiopii (Menelik II) wobec Królestwa Włoch (Baratieri)

Siły

80 do 120 tys. Etiopczyków wobec ok. 17 do 17,7 tys. Włochów i erytrejskich askarysów z 56 działami; liczby sporne

Wynik

Zwycięstwo Etiopii, 1 marca 1896; ok. 6 tys. zabitych Włochów i ponad 3 tys. jeńców; Etiopia zachowała niepodległość

W 1885 roku siedem mocarstw europejskich dzieliło już między siebie niemal całą Afrykę i w szczytowym okresie kolonializmu niepodległe pozostały tylko Liberia i Etiopia. Włochy twierdziły, że traktat z Wuchale z 1889 roku uczynił Etiopię ich protektoratem, opierając się na różnicy między włoskim a amharskim tekstem, a cesarz Menelik II tę wykładnię odrzucił. Gdy Włosi uderzyli, zebrał armię, którą HISTORY szacuje na 80 do 120 tys., a EBSCO na ok. 100 tys. ludzi.⁷²

Generał Oreste Baratieri miał ok. 17 tys. Włochów i erytrejskich askarysów; HistoryNet podaje 17 700 ludzi i 56 dział. Jego trzy kolumny, wysłane nocą przez góry, straciły ze sobą łączność i 1 marca 1896 roku zostały rozbite po kolei. Włosi stracili ok. 6 tys. zabitych i ponad 3 tys. jeńców; World History Encyclopedia nazywa to najcięższą klęską armii europejskiej w całych dziejach kolonializmu. 26 października 1896 roku, według HistoryNet, Włochy podpisały traktat w Addis Abebie, który unieważnił układ z Wuchale i uznał pełną suwerenność Etiopii.⁷³

Historyk Haile Larebo, cytowany przez HISTORY, mówi, że to zwycięstwo zmusiło Europejczyków, by traktowali Afrykanów „znacznie poważniej”, a etiopski opór pozostał drogowskazem dla późniejszych afrykańskich ruchów niepodległościowych i dla panafrykanizmu. Najazd Mussoliniego z 1935 roku miał być zemstą za Aduę. Dzień Zwycięstwa pod Aduą jest w Etiopii do dziś świętem państwowym.⁷⁴

Dlaczego jest na liście: Dzięki niej jedno państwo afrykańskie przetrwało podział Afryki jako wolne, stąd pełne noty za skutek, rozstrzygnięcie i pamięć; poza Afryką i Włochami jest jednak mało znana, rozpoznawalność 3, a jej liczby są sporne, pewność źródeł 4. Z 45 punktami, tyle samo co Gettysburg, zajmuje jedno z pięciu miejsc wieku przemysłowego, trzy punkty przed Sadową, najlepszą bitwą tej epoki, która się nie zmieściła.

Pełna historia: bitwa pod Aduą ›

26 Cuszima, 1905

Gdzie

Cieśnina Cuszimska, między Koreą a Japonią

Wojna

Wojna rosyjsko-japońska

Floty

Japońska Flota Połączona (Tōgō) wobec rosyjskich 2. i 3. Eskadry Pacyfiku (Rożestwienski)

Siły

Japońska Flota Połączona wobec 38 okrętów rosyjskich

Wynik

Zwycięstwo Japonii, 27 do 28 maja 1905; 34 z 38 okrętów rosyjskich zatopione, zdobyte lub internowane; Japonia straciła 3 torpedowce i 117 zabitych

Pod koniec 1904 roku Japończycy zniszczyli w Port Arturze rosyjską eskadrę Pacyfiku, a ostatnią kartą cara była Flota Bałtycka. Okręty przepłynęły dookoła Afryki ok. 18 tys. mil morskich i dotarły na Daleki Wschód wyczerpane. 27 maja 1905 roku admirał Heihachirō Tōgō przechwycił je w Cieśninie Cuszimskiej, gdy próbowały przemknąć do Władywostoku, postawił swoją linię w poprzek ich kursu, manewrem nazwanym później „crossing the T”, i w dwa dni walki je rozbił. Z 38 okrętów rosyjskich 34 zostały zatopione, zdobyte albo internowane w neutralnych portach, a Tōgō stracił trzy torpedowce; brytyjski historyk marynarki Julian Corbett naliczył 117 zabitych Japończyków wobec 4830 zabitych i 5907 wziętych do niewoli Rosjan.⁷⁵

Rząd carski, bojąc się rewolucji w kraju, poprosił o pokój, zawarty we wrześniu 1905 roku w Portsmouth za pośrednictwem Theodore'a Roosevelta. Skutki sięgnęły daleko poza tę wojnę. Według Corbetta bitwa uczyniła z Japonii wielką potęgę morską i pierwsze państwo Dalekiego Wschodu, a HistoryNet prowadzi od tej pewności siebie linię do japońskiej przemocy w Chinach w latach 30. i do ataku na Pearl Harbor. W Rosji utrata floty podsyciła bunty marynarzy w 1905 roku, w tym na pancerniku Potiomkin, które HistoryNet zalicza do tła rewolucji 1917 roku. W Azji odczytano ją jako znak: Towarzystwo Ochrony Okrętu Mikasa przytacza słowa Sun Jat-sena, że było to pierwsze zwycięstwo Azjatów nad Europejczykami.⁷⁶

Dlaczego jest na liście: Ma najwyższy wynik wieku przemysłowego: wojna rozstrzygnięta na morzu w dwa dni i nowe mocarstwo w Azji, stąd pełne noty za skutek, rozstrzygnięcie i pewność źródeł. Na Zachodzie jest mniej znana niż Gettysburg i słabiej żyje w pamięci, więc rozpoznawalność i pamięć 4.

Pełna historia: bitwa pod Cuszimą ›

27 Marna, 1914

Gdzie

Dolina Marny między Paryżem a Verdun, Francja

Wojna

I wojna światowa, front zachodni

Strony

Francja i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny wobec Niemiec

Siły

Ok. 2 mln żołnierzy łącznie, po mniej więcej milionie z każdej strony

Wynik

Zwycięstwo aliantów, 6 do 10 września 1914; armie niemieckie cofnęły się o ok. 64 km nad Aisne

Niemcy ruszyły na wojnę w 1914 roku z planem pokonania Francji w ok. sześć tygodni marszem przez neutralną Belgię. Na początku września 1. Armia Alexandra von Klucka skręciła przed Paryżem na południowy wschód, a 6 września Joseph Joffre uderzył w jej skrzydło nad Ourcq; między niemiecką 1. a 2. Armią otworzyła się luka szeroka na 48 km, w którą weszli Francuzi i Brytyjczycy. Walczyło ok. 2 mln ludzi, po mniej więcej milionie z każdej strony. Od 9 września Niemcy cofali się o ok. 64 km nad Aisne i tam się okopali. Straty są sporne: HistoryNet podaje ok. 263 tys. strat alianckich i mniej więcej tyle samo niemieckich, Holger Herwig ok. 67 700 strat w pięciu armiach niemieckich między Verdun a Paryżem.⁷⁷

Nad Marną rozstrzygnęło się, jaką wojnę stoczy świat. Bitwa przekreśliła plan Schlieffena i skazała Niemcy na wojnę na dwa fronty, a po niej wyrosły zasieki na froncie, który przez cztery lata prawie się nie ruszył. „Zaczęło się nad Marną w 1914 roku. Skończyło w Wersalu w 1919”, pisze Herwig, a w tym czasie zmobilizowano ok. 60 mln mężczyzn i zginęło 10 mln. Zanim wojna się skończyła, abdykowali car, cesarz niemiecki i cesarz Austro-Węgier. Herwig nazywa nawet Marnę bitwą strategicznie nierozstrzygniętą: gdyby alianci ścigali Niemców energiczniej, świat może uniknąłby większej katastrofy lat 1939 do 1945.⁷⁸

Dlaczego jest na liście: Ma najwyższy wynik I wojny światowej: zniweczyła niemiecki plan krótkiej wojny i nadała kształt długiej, stąd pełne noty za skutek, rozpoznawalność i rozstrzygnięcie. Upamiętnia się ją rzadziej niż Verdun czy Sommę, pamięć 4, a jej straty są sporne, pewność źródeł 4.

Pełna historia: bitwa nad Marną ›

28 Gallipoli, 1915 do 1916

Gdzie

Półwysep Gallipoli i Dardanele, Imperium Osmańskie (dziś Turcja)

Wojna

I wojna światowa, kampania dardanelska

Strony

Wielka Brytania, Imperium Brytyjskie (z Australią i Nową Zelandią) i Francja wobec Imperium Osmańskiego z udziałem niemieckich oficerów

Siły

Ok. 559 tys. żołnierzy alianckich w całej kampanii (Gallipoli Association; według National Army Museum blisko 500 tys.); liczebność Osmanów niepewna

Wynik

Zwycięstwo osmańskie; ostrzał morski od 19 lutego 1915, lądowania od 25 kwietnia, ewakuacja zakończona 9 stycznia 1916; ponad 250 tys. strat alianckich i 250 do ponad 300 tys. osmańskich

Na początku 1915 roku alianci liczyli, że flota, która przebije się przez Dardanele do Konstantynopola, zdoła odciążyć Rosję, otworzyć do niej szlak zaopatrzenia przez Morze Czarne, a w najlepszym razie wyeliminować Imperium Osmańskie z wojny. 18 marca próba się nie powiodła: trzy pancerniki alianckie zatonęły na minach postawionych przez osmański stawiacz min Nusret.⁷⁹

Po desantach z 25 kwietnia pułkownik Mustafa Kemal poprowadził kontratak i przygwoździł najeźdźców pod wzgórzami. Gallipoli Association szacuje straty na ponad 250 tys. po stronie alianckiej i ponad 300 tys. po osmańskiej, HISTORY na mniej więcej 250 tys. z każdej strony. Ostatni alianci odpłynęli 9 stycznia 1916 roku, a szlak do Rosji nigdy się nie otworzył. Mit i fakt: nie była to głównie kampania Anzaców; spośród ok. 559 tys. żołnierzy alianckich ok. 50 tys. stanowili Australijczycy, a 13 tys. Nowozelandczycy.⁸⁰

Agencja Anadolu pisze, że morskie zwycięstwo z 18 marca dało Turkom ogromny zastrzyk morale, który pozwolił stoczyć wojnę o niepodległość i w 1923 roku zbudować republikę na gruzach Imperium Osmańskiego; jej pierwszym prezydentem został Kemal. W Australii i Nowej Zelandii „legenda Anzaców” stała się częścią tożsamości narodowej, a 25 kwietnia, Anzac Day, to jedno z najważniejszych świąt Australii.⁸¹

Dlaczego jest na liście: Pełne noty za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: nieudany desant ukształtował pamięć dwóch narodów i rozsławił twórcę nowoczesnej Turcji. Rozstrzygnął o swoim froncie, nie o wojnie, więc skutek i rozstrzygnięcie 4; z 45 punktami Gallipoli zajmuje jedno z trzech miejsc I wojny światowej, trzy punkty przed Bitwą Warszawską, najlepszą bitwą tej epoki, która się nie zmieściła.

Pełna historia: bitwa o Gallipoli ›

29 Ofensywa stu dni, 1918

Gdzie

Front zachodni od Amiens przez Linię Hindenburga do Mons, Francja i Belgia

Wojna

I wojna światowa, front zachodni

Strony

Imperium Brytyjskie, Francja i Stany Zjednoczone pod wspólnym dowództwem Ferdinanda Focha wobec Niemiec

Siły

Pod samym Amiens 8 sierpnia: 13 dywizji natarcia, ponad 2 tys. dział, 450 czołgów i 1900 samolotów

Wynik

Zwycięstwo aliantów, 8 sierpnia do 11 listopada 1918; Niemcy podpisały rozejm; ok. 1,07 mln strat alianckich i 786 tys. do 1,17 mln niemieckich

Latem 1918 roku niemieckie ofensywy wiosenne zdobyły teren, ale wyczerpały armię, a inicjatywa przeszła w ręce aliantów pod wodzą Ferdinanda Focha. 8 sierpnia pod Amiens 4. Armia Henry'ego Rawlinsona uderzyła 13 dywizjami, wspieranymi przez ponad 2 tys. dział, 450 czołgów i 1900 samolotów. Erich Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej”, a on sam i cesarz doszli wtedy po cichu do wniosku, że Niemcy nie mogą już wygrać wojny.⁸²

Potem alianci nacierali na całym froncie. Brytyjczycy przełamali Linię Hindenburga 26 września, a Amerykanie walczyli w ofensywie Meuse-Argonne. Narodowe Muzeum I Wojny Światowej w Kansas City podaje straty aliantów na blisko 1 070 000, a niemieckie na 1 172 075; HistoryNet podaje 786 tys. po stronie niemieckiej. Gdy 11 listopada podpisano rozejm, cesarz Wilhelm II już abdykował i proklamowano Republikę Weimarską, co zakończyło dzieje Cesarstwa Niemieckiego; abdykacja habsburskiego cesarza Karola I oznaczała koniec Austro-Węgier, z których ziem powstała Czechosłowacja.⁸³

Mit i fakt: armia niemiecka nie była „niepokonana w polu”. Jesienią 1918 roku jej własne naczelne dowództwo uznało, że nie może dalej walczyć. Hindenburg i Ludendorff rozpowszechnili potem legendę o ciosie w plecy, a skrajna prawica, przede wszystkim DNVP i NSDAP, użyła jej przeciw Republice Weimarskiej.⁸⁴

Dlaczego jest na liście: Pełne noty za skutek, rozstrzygnięcie i pewność źródeł: ta seria ofensyw wygrała I wojnę światową i zakończyła dzieje Cesarstwa Niemieckiego. To jednak kampania o mniej znanej nazwie niż Marna czy Somma, więc rozpoznawalność 4 i pamięć 3; z 44 punktami zajmuje ostatnie z trzech miejsc I wojny światowej, dwa punkty przed Bitwą Warszawską.

Pełna historia: ofensywa stu dni ›

30 Bitwa o Anglię, 1940

Gdzie

Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche

Wojna

II wojna światowa

Strony

Royal Air Force z lotnikami z 16 narodów wobec niemieckiej Luftwaffe

Siły

Fighter Command: ok. 768 samolotów w lipcu 1940 i ok. 1400 kilka tygodni później; Luftwaffe: nieco ponad 1000 myśliwców jednosilnikowych i bombowce

Wynik

Zwycięstwo brytyjskie; niemiecka inwazja na Wielką Brytanię odłożona bezterminowo 17 września 1940

Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku Wielka Brytania została sama. Przywódcy III Rzeszy chcieli ją szybko pokonać, by mieć wolne plecy przed planowaną wojną ze Związkiem Sowieckim, a zaplanowany desant, operacja „Lew Morski”, wymagał najpierw panowania w powietrzu.⁸⁵

Fighter Command zaczynało z ok. 768 samolotami, a po kilku tygodniach miało ich ok. 1400 wobec nieco ponad 1000 niemieckich myśliwców jednosilnikowych. Jak zauważa Narodowe Muzeum II Wojny Światowej w Nowym Orleanie, ok. 1400 pilotów myśliwskich RAF przewyższało liczebnie 1200 pilotów jednosilnikowych maszyn Luftwaffe: „nieliczni” nie byli aż tak nieliczni, jak głosi legenda. Co piąty lotnik Fighter Command pochodził spoza Wielkiej Brytanii, w tym 145 Polaków, a polski Dywizjon 303 zgłosił najwięcej zestrzeleń ze wszystkich jednostek RAF. 15 września Luftwaffe straciła według Niemieckiego Muzeum Historycznego 56 z 1700 wysłanych maszyn; dwa dni później Hitler odłożył „Lwa Morskiego” bezterminowo. O straty wciąż trwa spór: jedno opracowanie podaje 788 samolotów brytyjskich i 1294 niemieckie, muzeum niemieckie 2265 maszyn Luftwaffe w całej wojnie powietrznej z Anglią.⁸⁶

Wiosną 1941 roku Hitler przerzucił samoloty na wschód, do napaści na Związek Sowiecki, zostawiając za sobą niepokonaną Wielką Brytanię. History Hit podsumowuje, co to oznaczało: Wielka Brytania miała zaopatrywać ZSRS w informacje wywiadowcze i sprzęt, odbudować siły i stać się bazą, z której alianci rozpoczęli wyzwalanie Europy Zachodniej.⁸⁷

Dlaczego jest na liście: Utrzymała Wielką Brytanię w wojnie, a z nią bazę dla D-Day, stąd pełne noty za skutek, rozpoznawalność i pamięć; zapobiegła kampanii, zamiast ją zakończyć, więc rozstrzygnięcie 4, a dane o stratach bardzo się różnią, pewność źródeł 4. Z 47 punktami zajmuje trzecie miejsce II wojny światowej, punkt przed Berlinem.

Pełna historia: bitwa o Anglię ›

31 Stalingrad, 1942 do 1943

Gdzie

Stalingrad (dziś Wołgograd) nad Wołgą, Związek Sowiecki

Wojna

II wojna światowa, front wschodni

Strony

Niemcy i ich sojusznicy z Osi wobec Związku Sowieckiego

Siły

Niespełna 300 tys. żołnierzy Osi przeciw miastu wobec sowieckiej 62. Armii, na początku ok. 54 tys. ludzi, stale wzmacnianej

Wynik

Zwycięstwo sowieckie; niemiecka 6. Armia skapitulowała 31 stycznia do 2 lutego 1943, ok. 91 tys. jeńców

Latem 1942 roku armie Hitlera parły ku Wołdze i ropie Kaukazu. Niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa, ok. 270 tys. żołnierzy z 500 czołgami według dzieje.pl (rosyjscy historycy Krinko i Miedwiediew podają ok. 430 tys.), dotarła na przedpola Stalingradu 17 lipca, a do połowy listopada, po tygodniach walk o każdy dom, zajęła ok. 90 procent miasta. Sowiecka 62. Armia Wasilija Czujkowa, na początku ok. 54 tys. ludzi, trzymała się brzegu rzeki, stale zasilana posiłkami zza Wołgi.⁸⁸

19 listopada Armia Czerwona przełamała Włochów, Rumunów i Węgrów na skrzydłach i w trzy dni zamknęła w kotle ok. 250 tys. Niemców oraz ponad 30 tys. rumuńskich i rosyjskich żołnierzy pomocniczych. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, kocioł północny dwa dni później. W kotle zginęło ok. 150 tys. Niemców; ok. 91 tys. poszło do niewoli, a wróciło z niej może 6 tys. Poległych żołnierzy sowieckich było według Niemieckiego Muzeum Historycznego ponad 400 tys.⁸⁹

Była to pierwsza miażdżąca klęska Wehrmachtu w wojnie ze Związkiem Sowieckim i inicjatywa przeszła w ręce Armii Czerwonej. Jak zauważa World History Encyclopedia, armie Hitlera już się nie podniosły i odtąd prowadziły obronny odwrót. W Niemczech większość ludzi dostrzegła punkt zwrotny: wezwanie Goebbelsa do „wojny totalnej” 18 lutego nie uciszyło wątpliwości, a na murach niemieckich miast pojawiała się, malowana z narażeniem życia, data „1918”.⁹⁰

Dlaczego jest na liście: Pełne noty we wszystkich pięciu kryteriach: zagłada całej armii niemieckiej odwróciła losy wojny na wschodzie, a wraz z Normandią Stalingrad dzieli najwyższy wynik II wojny światowej.

Pełna historia: bitwa pod Stalingradem ›

32 Normandia, 1944

Gdzie

Wybrzeże Normandii i jego zaplecze, północna Francja

Wojna

II wojna światowa, front zachodni

Strony

Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada i 12 innych państw alianckich wobec Niemiec

Siły

Ok. 150 do blisko 160 tys. żołnierzy alianckich wysadzonych 6 czerwca i ponad 850 tys. do końca czerwca (National WWII Museum) wobec 58 dywizji niemieckich na Zachodzie, w większości pod Calais

Wynik

Zwycięstwo aliantów; wojska niemieckie okrążone pod Falaise w sierpniu, Paryż wyzwolony 25 sierpnia 1944

W maju 1943 roku Churchill i Roosevelt uzgodnili inwazję na Francję wiosną następnego roku: otwarcie frontu zachodniego miało przynieść szybkie załamanie militarne Niemiec. Niemcy spodziewali się uderzenia pod Calais, gdzie Wał Atlantycki był najsilniejszy i gdzie stała większość z ich 58 dywizji na Zachodzie. Tymczasem 6 czerwca 1944 roku żołnierze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady i 12 innych państw wylądowali na pięciu plażach Normandii: według Narodowego Muzeum II Wojny Światowej blisko 160 tys., według Niemieckiego Muzeum Historycznego ok. 150 tys. Była to największa inwazja desantowa w dziejach, a pierwszy dzień kosztował aliantów ponad 10 300 zabitych, rannych i zaginionych.⁹¹

Do końca czerwca wylądowało według National WWII Museum ponad 850 tys. żołnierzy alianckich (Niemieckie Muzeum Historyczne podaje blisko milion), a 31 lipca Amerykanie przełamali front pod Avranches. W połowie sierpnia alianci okrążyli i rozbili pod Falaise znaczną część armii niemieckiej; walczyli tam Kanadyjczycy i, w składzie korpusu kanadyjskiego, polska 1. Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka. 25 sierpnia wyzwolono Paryż.⁹²

W kolejnych miesiącach, jak pisze Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, zachodni alianci wyparli Niemców z Francji i innych krajów Europy Zachodniej, a Związek Sowiecki nacierał od wschodu. Muzeum ocenia też, że inwazja i kolejne zwycięstwa prawdopodobnie uratowały przed zagładą setki tysięcy Żydów w Europie Zachodniej i Środkowej.⁹³

Dlaczego jest na liście: Pełne noty we wszystkich kryteriach: największa inwazja morska w dziejach otworzyła drugi front i w trzy miesiące rozbiła armię niemiecką we Francji, a Normandia dzieli ze Stalingradem najwyższy wynik II wojny światowej.

Pełna historia: D-Day i bitwa o Normandię ›