Trajan: cesarz, za którego Rzym był największy

Trajan był prowincjuszem z Hiszpanii i zawodowym żołnierzem, który większość życia spędził w obozach wojskowych i doszedł do tronu przez adopcję, a nie urodzenie. Walczył na czele legionów, maszerował pieszo razem z szeregowymi i przesunął granice imperium dalej, niż jakikolwiek cesarz od czasów Augusta odważył się to zrobić. Jeszcze pod koniec IV wieku, prawie trzysta lat po jego śmierci, każdego nowego cesarza witano życzeniem, by był „szczęśliwszy od Augusta i lepszy od Trajana”.²

Dzieciństwo i młodość

Marcus Ulpius Traianus urodził się we wrześniu 53 roku n.e. (Britannica podaje z zastrzeżeniem 15 września, hasło Uniwersytetu Loyola 18 września) w Italice w Betyce, rzymskiej prowincji obejmującej mniej więcej dzisiejszą Andaluzję. Jego rodzina była z pochodzenia rzymska, a przynajmniej italska, zamożna i znacząca w prowincji, choć mogła się mieszać z miejscową ludnością. Matka nazywała się Marcja, a starsza o około pięć lat siostra Ulpia Marcjana.³

Jego ojciec, także Marcus Ulpius Traianus, był pierwszym z rodu, który wszedł do służby cesarskiej, i pierwszym senatorem. Dowodził legionem w wojnie Wespazjana z Żydami w latach 67 i 68, w nagrodę otrzymał konsulat w 70 roku, został włączony do patrycjatu i rządził kolejno Syrią i Azją. O dzieciństwie syna wiadomo niewiele; zapewne dorastał w Rzymie albo w kwaterach wojskowych ojca.⁴

Kariera żołnierza

Trajan przez dziesięć lat służył jako trybun legionowy, a w połowie lat 70. był z ojcem w Syrii. Potem przeszedł zwykłą drogę urzędów, około 78 roku jako kwestor, około 84 jako pretor, a w 86 roku został jednym z opiekunów swojego młodego krewnego Hadriana. W 89 roku dowodził w Hiszpanii legionem VII Gemina.⁵

W tym samym roku namiestnik Germanii Górnej, Antoniusz Saturninus, zbuntował się przeciw cesarzowi Domicjanowi, a Trajan dostał rozkaz poprowadzenia legionu nad Ren. Bunt stłumiono, zanim zapewne dotarł na miejsce, ale wierny marsz przyniósł mu łaskę Domicjana: w 91 roku sprawował konsulat zwyczajny, najbardziej prestiżowy urząd w Rzymie. Potem rządził prowincjami na północnej granicy, Mezją Dolną nad Dunajem, a następnie Germanią Górną z kwaterą w Mogontiacum (Moguncji).⁶

Przybrany dziedzic

18 września 96 roku Domicjan zginął z rąk spisku pałacowego, a senat przyjął na cesarza sędziwego Nerwę. Pretorianie zmusili Nerwę do stracenia ludzi, którzy wynieśli go do władzy, a dowódcy na granicach byli niespokojni. By wzmocnić swoje rządy, jesienią 97 roku Nerwa adoptował Trajana, namiestnika Germanii Górnej, kandydata do przyjęcia zarówno dla generałów, jak i dla senatu. Gratulacje od wojska przywiózł mu do Moguncji Hadrian.⁷

Nerwa zmarł 27 lub 28 stycznia 98 roku i Trajan bez sprzeciwu został cesarzem. Nie spieszył się do Rzymu. Prawie rok spędził nad Renem i Dunajem, wzmacniając obronę i przywracając dyscyplinę; rozkazał stracić pretorianów, którzy upokorzyli Nerwę, a żołnierzom dał tylko połowę zwyczajowego daru z okazji objęcia władzy. Gdy w 99 roku wjechał wreszcie do Rzymu, okazywał senatowi szacunek, rozdał ludowi pieniądze i zwiększył liczbę ubogich obywateli otrzymujących darmowe zboże.⁸

Pierwsza wojna dacka

Za dolnym Dunajem, na terenie dzisiejszej Rumunii, leżało królestwo Daków pod rządami groźnego króla Decebala, który zmusił Domicjana do porzucenia najazdu. W 101 roku Trajan wyruszył, by dokończyć dzieło. Jego architekt, Apollodor z Damaszku, wykuł drogę wzdłuż skał wąwozu Żelaznej Bramy, tak że, jak ujmuje to hasło Uniwersytetu Loyola, armia zdawała się maszerować po wodzie. Po ciężkich walkach w 102 roku Decebal skapitulował i został królem klientem Rzymu, a Trajan przyjął przydomek Dacicus.⁹ › Największe bitwy starożytnego Rzymu

By następna wojna poszła szybciej, Apollodor przerzucił most przez sam Dunaj. Kasjusz Dion, piszący sto lat później, opisuje dwadzieścia filarów z ciosanego kamienia, każdy wysoki na 150 stóp i szeroki na 60, oddalonych od siebie o 170 stóp i połączonych łukami.¹⁰

Druga wojna dacka

Decebal nie pozostał uległy i w 105 roku Trajan znów ruszył na wojnę. Wzięło w niej udział jedenaście legionów. W 106 roku Rzymianie zdobyli stolicę Daków, Sarmizegetusę Regię, w górach na północ od Żelaznej Bramy. Decebal uciekł i, by nie iść w rzymskim triumfie, odebrał sobie życie; jego głowę, jak zapisał Dion, przywieziono do Rzymu.¹¹

Dacja stała się rzymską prowincją, pierwszą na północ od Dunaju, położoną w łuku Karpat. Dała ziemię rzymskim osadnikom, bogate kopalnie złota i soli oraz bufor przeciw koczownikom ze stepów. Trajan uczcił zwycięstwo igrzyskami trwającymi 123 dni, a w Adamclisi, na terenie dzisiejszej Rumunii, wzniesiono wielki pomnik zwycięstwa, Tropaeum Traiani.¹²

Arabia i wojna z Partami

W latach 105 i 106 jeden z jego wodzów przyłączył królestwo Nabatejczyków na wschód i południe od Judei jako prowincję Arabię ze stolicą w Bostrze, a Trajan zbudował Via Nova Traiana wzdłuż dawnej Drogi Królewskiej nad Morze Czerwone. Potem zwrócił się przeciw odwiecznemu wrogowi Rzymu, Partii. Około 110 roku Partowie zdetronizowali prorzymskiego króla Armenii i osadzili na tronie własnego kandydata. W 113 roku Trajan szykował wojnę, a w 114 najechał Armenię.¹³

Chronologia kolejnych kampanii jest niepewna. W 115 roku przyłączył górną Mezopotamię, a w tym samym lub następnym roku ruszył w dół Tygrysu, zdobył Babilon i stolicę Partów, Ktezyfon, a na początku 116 roku przyjął przydomek Parthicus. Dotarł do Zatoki Perskiej. Tam, pisze Dion, powiedział, że gdyby był jeszcze młody, przeprawiłby się także do Indów, jak Aleksander.¹⁴

Zdobycze nie przetrwały. Pod koniec 115 roku Trajan ledwie uszedł z życiem z trzęsienia ziemi, które zniszczyło Antiochię. W 116 roku nowe prowincje zbuntowały się, a powstały też gminy żydowskie w kilku prowincjach wschodnich. Zniechęcony i chory cesarz ruszył w drogę do Rzymu.¹⁵

Jak dowodził

Trajan był cesarzem żołnierzy w pełnym znaczeniu tego słowa. Dion chwali go przede wszystkim za sprawiedliwość, odwagę i prostotę obyczajów. Maszerował pieszo razem z szeregowymi, w każdym przedsięwzięciu trudził się niemal tak samo jak inni, dzielił z towarzyszami polowania, uczty, trudy i żarty, a żołnierzy trzymał tak twardą ręką, że, jak pisze Dion, za jego panowania nie widziano wśród nich zuchwałości. Britannica ocenia, że traktował armię sprawiedliwie, choć surowo.¹⁶

Jego wojny były też popisem inżynierii i logistyki: droga przez Żelazną Bramę, most na Dunaju, drogi przez Arabię. Każdą kampanię starannie przygotowywał, używał wielkich sił, jedenastu legionów przeciw Dacji, a podboje zamieniał w prowincje z osadnikami, kopalniami i drogami. Jego słabością była skala ambicji. Współcześni historycy wciąż się spierają: jedni widzą w podboju Dacji źródło dochodów i umocnienie granicy dunajskiej, inni, jak zauważa Britannica, uważają wojnę z Partami za nadwyrężenie sił imperium w pogoni za sławą.¹⁷

Rzym za Trajana

Dackie złoto opłaciło jeden z największych programów budowlanych w dziejach Rzymu. W 109 roku oddano nowy akwedukt znad jeziora Bracciano; na wzgórzu Eskwilin wyrosły wielkie termy, częściowo na ruinach Złotego Domu Nerona; Apollodor zaprojektował Forum Trajana z kolosalnym posągiem konnym cesarza, Bazyliką Ulpia i bibliotekami ksiąg greckich i łacińskich. Za nim wcięto się w zbocze Kwirynału, by zbudować półkolisty zespół sklepów i biur, Hale Targowe Trajana. W Ostii powstał sześcioboczny port, który uczynił z niej główny port Italii.¹⁸

Był też starannym zarządcą. Rozbudował alimenta, publiczne fundusze dla ubogich dzieci w miastach Italii, wysyłał zaufanych ludzi, by porządkowali finanse zadłużonych prowincji, i prowadził z nimi rzeczową korespondencję. Gdy jego przyjaciel Pliniusz Młodszy, namiestnik Bitynii, zapytał, jak postępować z chrześcijanami, Trajan polecił mu ich nie ścigać i nie przyjmować niepopartych dowodami oskarżeń, bo, jak pisał, nie licowałoby to z duchem czasów. Lud nazwał go optimus, „najlepszym”, już na początku panowania, a w 114 roku tytuł stał się oficjalny.¹⁹

Śmierć i sukcesja

W drodze powrotnej, w Selinus w Cylicji na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, Trajan, jak pisze Dion, „nagle wyzionął ducha” 8 lub 9 sierpnia 117 roku, w 64. roku życia. Tuż przed ogłoszeniem jego śmierci obwieszczono, że adoptował Hadriana, swojego dawnego wychowanka, który w 100 roku wżenił się w rodzinę Trajana. Plotka głosiła, że adopcję wymyśliła cesarzowa Plotyna; Britannica uważa, że była to zapewne prawdziwa decyzja na łożu śmierci. Hadrian dowiedział się o niej 11 sierpnia.²⁰

Hadrian szybko zrezygnował z nowych zdobyczy na wschód od Eufratu. Trajana ubóstwiono, przyznano mu pośmiertny triumf, a jego prochy złożono w cokole kolumny.²¹

Pamięć i dziedzictwo

Kolumna Trajana wciąż stoi w Rzymie: ma 100 stóp rzymskich wysokości, a jej spiralny fryz z 23 pasami pokazuje około 2500 postaci w scenach z obu wojen dackich; to jeden z najbogatszych obrazów rzymskiej armii przy pracy. Posąg cesarza na szczycie zaginął w średniowieczu i w 1588 roku zastąpiono go figurą świętego Piotra.²² › Jak działał legion rzymski?

Jego sława przetrwała zdobycze. Tacyt nazwał początek jego panowania czasem najszczęśliwszym, a pod koniec IV wieku, jak przypomina hasło Uniwersytetu Loyola, każdego nowego cesarza wciąż witano życzeniem felicior Augusto, melior Traiano: „szczęśliwszy od Augusta, lepszy od Trajana”.²³

Przeczytaj też o największych wodzach starożytnego Rzymu, o pierwszym cesarzu, Oktawianie Auguście, którego politykę granic Trajan porzucił, albo o legionach, którymi dowodził, w tekście Falanga kontra legion.