Gajusz Mariusz: człowiek, który przebudował armię Rzymu

Gajusz Mariusz pochodził z prowincjonalnego miasteczka, nie miał sławnych przodków i nigdy nie nauczył się greki, a mimo to był konsulem siedem razy, częściej niż jakikolwiek Rzymianin przed nim. Zakończył wojnę z Jugurtą, zniszczył dwa wędrowne ludy, które rozbijały jedną rzymską armię po drugiej, i okrzyknięto go trzecim założycielem Rzymu. Potem swoją ambicję zwrócił przeciw samej Republice, a jego spór z dawnym podwładnym, Sullą, otworzył epokę wojen domowych.¹

Dzieciństwo i młodość

Mariusz urodził się około 157 roku p.n.e. pod Arpinum w Lacjum, we wsi, którą Britannica nazywa Cereatae, a tekst Plutarcha Cirrhaeaton. Jego rodzina należała do stanu ekwitów, warstwy poniżej senatorów, a on sam wychował się po wiejsku. Plutarch pisze, że nigdy nie studiował literatury greckiej, uważając za śmieszne uczyć się od nauczycieli, którzy byli poddanymi innego ludu; Britannica zauważa, że brakowało mu greckiego wykształcenia typowego dla wyższych warstw.²

Pierwszą kampanię odbył w Hiszpanii, w sztabie Scypiona Emilianusa podczas oblężenia Numancji w 134 roku p.n.e. Zwrócił tam na siebie uwagę wodza odwagą i pogodą, z jaką przyjął surową dyscyplinę wprowadzoną przez Scypiona. W tej samej armii służył młody numidyjski książę Jugurta, który także zaimponował Scypionowi.³

Człowiek nowy w polityce, 119-108 p.n.e.

Dzięki poparciu potężnego rodu Cecyliuszów Metellusów został trybunem ludowym na 119 rok p.n.e. i przeprowadził ustawę o sposobie głosowania, która ograniczała wpływ możnych na wyborców; gdy senat próbował ją zablokować, zagroził konsulowi więzieniem. Potem z trudem wybrano go na pretora na 115 rok, oskarżono o przekupstwo i uniewinniono, a następnie zarządzał Hiszpanią Dalszą, gdzie rozprawił się z rozbójnikami i, jak dodaje Britannica, zbił majątek na inwestycjach w kopalnie.⁴

Dobrze się ożenił. Jego żona Julia pochodziła z patrycjuszowskiego rodu Juliuszów Cezarów i była ciotką Juliusza Cezara, który według Plutarcha brał z Mariusza przykład.⁵

Wojna z Jugurtą, 107-105 p.n.e.

Gdy dowództwo w wojnie z Jugurtą, już wtedy królem Numidii, objął Kwintus Metellus, Mariusz pojechał z nim jako oficer. Metellus pokonał Jugurtę w otwartej bitwie, lecz nie umiał zakończyć wojny podjazdowej, która nastąpiła potem. Mariusz wrócił do Rzymu, obarczył dowódcę winą za zwłokę i został wybrany konsulem na 107 rok p.n.e., jako novus homo, „człowiek nowy” bez konsularnych przodków. Głosowanie ludowe odebrało dowództwo w Afryce rozwścieczonemu Metellusowi i przekazało je Mariuszowi.⁶

Zaciągając świeże wojska, zerwał ze zwyczajem. Salustiusz, historyk tej wojny, pisze, że werbował żołnierzy nie według klas majątkowych, jak czynili przodkowie, lecz przyjmując każdego ochotnika, w większości spośród najuboższych obywateli, capite censi, spisywanych tylko „od głowy”. Britannica tłumaczy tę zmianę brakiem ludzi z odpowiednim majątkiem, którzy jedyni dotąd podlegali obowiązkowi służby.⁷

W Afryce Mariusz nie dawał Jugurcie wytchnienia, lecz podobnie jak Metellus nie mógł go schwytać. Wojnę zakończyła zdrada. W 105 roku p.n.e. król Mauretanii Bokchus, teść Jugurty, wydał go w kajdanach, nie samemu Mariuszowi, lecz jego kwestorowi, Lucjuszowi Korneliuszowi Sulli. Sulla kazał wyryć tę scenę na swoim sygnecie, a spór o to, komu należy się zasługa, był według Plutarcha i Britanniki zarzewiem dożywotniej wrogości.⁸

1 stycznia 104 roku p.n.e., w dniu objęcia drugiego konsulatu, Mariusz odbył triumf, a przed jego rydwanem szedł Jugurta; króla zgładzono potem w więzieniu. Streszczenie Liwiusza dodaje, że Mariusz wszedł do senatu w szacie triumfalnej, czego nikt wcześniej nie zrobił.⁹

Cymbrowie i Teutoni, 104-101 p.n.e.

Rzym go potrzebował. Cymbrowie i Teutoni, wędrowne ludy z północy, rozbijali jedną rzymską armię po drugiej, a w 105 roku p.n.e. pod Arausio, dzisiejszym Orange, zginęły dwie armie; streszczenie Liwiusza, za annalistą Waleriuszem Ancjasem, podaje 80 tysięcy żołnierzy i 40 tysięcy sług i ciurów obozowych. Mariusza wybrano ponownie konsulem na 104 rok, a wyborcy powierzali mu ten urząd co roku aż do roku 100, pięć razy z rzędu.¹⁰

Czas, który dali mu barbarzyńcy, wykorzystał na szkolenie armii. Plutarch pisze, że ćwiczył żołnierzy w biegach i długich marszach, kazał im nosić własny bagaż i samym przygotowywać jedzenie, tak że później pracowitych i niemarudzących żołnierzy nazywano „mułami Mariusza”. Czekając na wroga w południowej Galii, jego ludzie przekopali kanał u ujścia Rodanu, Fossa Mariana, który za czasów Plutarcha wciąż nosił jego imię.¹¹

W 102 roku p.n.e. Teutoni i Ambronowie ruszyli wybrzeżem ku Italii, a Mariusz rozgromił ich w dwóch bitwach pod Aquae Sextiae, dzisiejszym Aix-en-Provence. Cymbrowie tymczasem przeszli Alpy i odparli konsula Kwintusa Lutacjusza Katulusa; w 101 roku p.n.e. Mariusz połączył się z Katulusem i razem rozbili Cymbrów pod Vercellae w północnej Italii, w miejscu, które Britannica sytuuje koło dzisiejszego Rovigo w dolinie Padu. Starożytne liczby są ogromne i się różnią: Plutarch pisze o ponad 100 tysiącach zabitych i wziętych do niewoli pod Aquae Sextiae, streszczenie Liwiusza o 200 tysiącach zabitych i 90 tysiącach jeńców; pod Vercellae Plutarch podaje ponad 60 tysięcy jeńców i dwa razy więcej poległych, Liwiusz 160 tysięcy zabitych i 60 tysięcy jeńców.¹²

Był to szczyt jego kariery. Plutarch pisze, że lud okrzyknął go trzecim założycielem Rzymu, bo niebezpieczeństwo, które odwrócił, nie było mniejsze niż dawny najazd Galów, i składał mu w domach ofiary razem z bogami. Wspólny triumf z Katulusem zostawił jednak niesmak, bo Mariusz przypisał sobie całą zasługę; Sulla, który walczył w tej bitwie, i sam Katulus zarzucili mu później, że tak ustawił szyk, by cała chwała przypadła jego żołnierzom.¹³

Reformy armii: co naprawdę wiemy

Późniejsi historycy połączyli działania Mariusza pod nazwą reform mariańskich. Britannica przypisuje mu, oprócz nowego sposobu naboru, uczynienie orła znakiem każdego legionu i zmiany taktyczne, dzięki którym kohorta stała się podstawową jednostką, i uważa, że w efekcie powstała armia zawodowa, wierniejsza wodzowi niż państwu. Michał Norbert Faszcza w studium opublikowanym w 2021 roku w czasopiśmie „Res Historica” dowodzi czegoś przeciwnego: żaden autor starożytny nie wspomina o reformach przeprowadzonych przez Mariusza, a wizja jednego programu wyrosła z twórczej interpretacji kilku antycznych passusów przez XIX-wiecznych badaczy i była powtarzana tak długo, aż stała się dogmatem.¹⁴

Obie strony przyjmują to, co zapisali Salustiusz i Plutarch: w 107 roku p.n.e. Mariusz otworzył legiony dla ochotników bez majątku i wyćwiczył armię zdolną do dalekich marszów, noszenia własnego ciężaru i twardej walki.¹⁵

Styl dowodzenia

Britannica opisuje go jako silnego, odważnego żołnierza i zręcznego wodza, lubianego przez wojsko, lecz pozbawionego talentu politycznego i słabego mówcę. U Plutarcha to człowiek wychowany w obozach, a nie w mieście, twardy i wstrzemięźliwy, lecz srogi w sprawowaniu władzy i trawiony ambicją. Oba źródła zgodnie widzą jego siłę w polu, wśród ufających mu żołnierzy, a słabość na Forum.¹⁶

Późniejsze lata i śmierć

Polityka szła mu źle. W 100 roku p.n.e., jako konsul po raz szósty, sprzymierzył się z radykalnym trybunem Saturninusem, a potem zwrócił się przeciw niemu, gdy senat wezwał konsulów do ratowania państwa; Saturninus i pretor Glaucja zginęli, a Mariusz, jak pisze Britannica, zyskał opinię człowieka, który zdradza nie tylko wrogów, ale i przyjaciół. Wyjechał na Wschód, gdzie spotkał Mitrydatesa VI z Pontu, a w wojnie ze sprzymierzeńcami italskimi w latach 90-88 p.n.e. według Britanniki zaczynał już zdradzać oznaki wieku; Plutarch, który podaje, że miał ponad 66 lat, opisuje go jako powolnego i niezdecydowanego, choć wciąż odniósł zwycięstwo, w którym poległo 6 tysięcy wrogów.¹⁷

W 88 roku p.n.e. trybun Sulpicjusz przeforsował ustawę, która odbierała dowództwo w wojnie z Mitrydatesem konsulowi Sulli i dawała je staremu wodzowi. Sulla poprowadził armię na Rzym, a Mariusz uciekł. Plutarch opowiada słynne historie z tej ucieczki: Mariusza ukrytego w bagnie pod Minturnae, galijskiego czy cymbryjskiego jeźdźca posłanego, by go zabić, który uciekł z okrzykiem, że nie może zabić Gajusza Mariusza, i Mariusza w Afryce, odsyłającego posłańca namiestnika ze słowami: „Powiedz mu więc, że widziałeś Gajusza Mariusza jako wygnańca siedzącego na ruinach Kartaginy”. Britannica przestrzega, że te dramatyczne przygody zostały w opowieściach mocno ubarwione.¹⁸

W 87 roku p.n.e., gdy Sulla walczył w Grecji, Mariusz wylądował w Etrurii, zebrał wojsko, złupił Ostię i razem z konsulem Cynną zajął Rzym. Obaj zostali wybrani konsulami na 86 rok, Mariusz po raz siódmy, i nastąpiła rzeź ich wrogów, wśród nich Katulusa. Mariusz zmarł w styczniu 86 roku p.n.e., mając około siedemdziesięciu lat: Britannica podaje datę 13 stycznia, a Plutarch pisze, że zmarł siedemnaście dni po objęciu siódmego konsulatu w pierwszym dniu roku.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

Britannica uważa Mariusza za pierwszego Rzymianina, który pokazał, jak wielkie polityczne poparcie zwycięski wódz może czerpać z głosów swoich weteranów; tę lekcję przejęli i wykorzystali z ogromnym skutkiem Sulla, Cezar i Oktawian. Gdy zmarła Julia, jej bratanek Juliusz Cezar wygłosił na jej cześć publiczną mowę pogrzebową i odważył się nieść w kondukcie wizerunki Mariusza, po raz pierwszy od rządów Sulli.²⁰

Zobacz, jak walczyli jego żołnierze, w tekście o tym, jak działał legion rzymski, przeczytaj o jego krewnym Juliuszu Cezarze albo poznaj innych wielkich wodzów starożytnego Rzymu.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.