Pompejusz Wielki: rzymski rywal Cezara

Pompejusz doszedł na szczyt rzymskiej polityki dzięki serii nadzwyczajnych dowództw. W wieku dwudziestu trzech lat zebrał prywatną armię, odbył dwa triumfy jako ekwita, który nigdy nie sprawował żadnego urzędu, a w 70 roku p.n.e. został konsulem z pominięciem zwykłej drogi urzędów. Jego wojna z Cezarem rozstrzygnęła się w bitwie pod Farsalos, decydującym starciu rzymskich wojen domowych lat czterdziestych p.n.e., a w tym samym roku Pompejusz zginął zamordowany w Egipcie.¹

Skąd pochodził Pompejusz?

Gnejusz Pompejusz urodził się 29 września 106 roku p.n.e., według kalendarza rzymskiego sprzed reformy juliańskiej. Pliniusz Starszy, cytując oficjalne zapisy, podaje, że jego trzeci triumf odbył się w dniu urodzin, w przeddzień kalend październikowych, a Welejusz Paterkulus pisze, że Pompejusz zginął w przeddzień urodzin, w pięćdziesiątym ósmym roku życia.²

Jego ojciec, Gnejusz Pompejusz Strabon, dowodził po stronie Rzymu w wojnie ze sprzymierzeńcami italskimi i zdobył zbuntowane miasto Asculum. Rodzina miała dobra i licznych klientów w Picenum, po adriatyckiej stronie Italii. Welejusz pisze, że od dnia, w którym młody Pompejusz przywdział togę męską, szkolił się na żołnierza w sztabie ojca, a Plutarch także pokazuje go jako młodzieńca na wyprawie u boku ojca.³

Jak Pompejusz doszedł do władzy?

W 83 roku p.n.e. dwudziestotrzyletni Pompejusz, który nie piastował żadnego urzędu, zebrał w Picenum trzy legiony z weteranów i klientów ojca i przyprowadził je Lucjuszowi Sulli, który wylądował w Italii, by walczyć z rządami marianów. Sulla wysłał go następnie przeciw marianom na Sycylię i do Afryki. Pompejusz wygrał obie kampanie w latach 82 i 81 p.n.e., a schwytanego Gnejusza Papiriusza Carbona, trzykrotnego konsula, kazał stracić przed swoim trybunałem.⁴

Po powrocie z Afryki zażądał triumfu. Sulla początkowo odmówił, bo Pompejusz był wciąż ekwitą i odniósł zwycięstwa, nie sprawując żadnego urzędu, ale w końcu ustąpił. W tych latach Pompejusz przyjął też przydomek Magnus, „Wielki”: Plutarch wiąże go z powrotem z Afryki, a Appian pisze, że Pompejusz zasłużył na niego swoimi czynami wojennymi.⁵

Następnie, nie rozpuszczając armii, wymusił dowództwo w Hiszpanii przeciw mariańskiemu wodzowi Kwintusowi Sertoriuszowi. Wojna zaczęła się źle: Sertoriusz zdobył na jego oczach miasto Lauron i pobił go nad rzeką Sucro, gdzie Pompejusz został ranny. Dopiero gdy Sertoriusza zamordował jego własny oficer, Marek Perperna, Pompejusz pokonał Perpernę i zakończył wojnę.⁶

Po powrocie do Italii Pompejusz odbył drugi triumf, za Hiszpanię, jeszcze jako ekwita, a nazajutrz objął wraz z Krassusem konsulat na 70 rok p.n.e. Nigdy nie był kwestorem ani pretorem, a Appian zaznacza, że miał zaledwie trzydzieści cztery lata. Jako konsulowie przywrócili trybunom ludowym uprawnienia, które ograniczył Sulla.⁷

Z czego słynął Pompejusz?

Piraci, 67 p.n.e. Piraci napadali na wybrzeża Italii, gdy trybun Aulus Gabiniusz przeforsował ustawę dającą Pompejuszowi dowództwo przeciw nim, z władzą na morzu i na wybrzeżach do pięćdziesięciu mil w głąb lądu. Pompejusz podzielił Morze Śródziemne na sektory, każdy pod legatem z własną eskadrą, i rozbił ostatnie pirackie twierdze na wybrzeżu Cylicji. Plutarch pisze, że wojna skończyła się w niespełna trzy miesiące; Cyceron, przemawiając rok później, mówi, że Pompejusz przygotował ją pod koniec zimy, rozpoczął wczesną wiosną i zakończył w środku lata. Wielu schwytanych piratów osiedlono w miastach z dala od morza, zamiast ich stracić.⁸

Mitrydates i Wschód, 66 do 62 p.n.e. W 66 roku p.n.e. ustawa trybuna Gajusza Maniliusza przekazała wojnę z Mitrydatesem VI z Pontu od Lucjusza Lukullusa Pompejuszowi. Pompejusz pokonał Mitrydatesa, przyjął kapitulację króla Armenii Tigranesa, który zachował tron jako przyjaciel Rzymu, i walczył wśród ludów Kaukazu. Potem na nowo urządził region: Syria po raz pierwszy stała się prowincją rzymską, a Pont włączono do imperium.⁹

Trzeci triumf, 61 p.n.e. Po powrocie do Italii Pompejusz rozpuścił armię w Brundyzjum, wbrew obawom wielu, że ruszy z nią na Rzym. Jego triumf z 61 roku p.n.e. trwał dwa dni i odbył się w dniu jego urodzin. Był to triumf trzeci: Pompejusz triumfował już nad Afryką, Europą i Azją.¹⁰

Jaką rolę odegrał Pompejusz w pierwszym triumwiracie?

Przywódcy senatu, wśród nich Lukullus, blokowali zatwierdzenie urządzeń Pompejusza na Wschodzie i nadanie ziemi jego weteranom. Pompejusz zawarł więc prywatny układ z Juliuszem Cezarem i Markiem Krassusem, sojusz znany jako pierwszy triumwirat, zawiązany w 60 lub 59 roku p.n.e. Cezar jako konsul w 59 roku p.n.e. przeprowadził postulaty Pompejusza, a Pompejusz poślubił córkę Cezara, Julię.¹¹

Wspólnicy odnowili układ w Luce w 56 roku p.n.e., a Pompejusz i Krassus ponownie razem sprawowali konsulat w 55 roku p.n.e. Potem sojusz się rozpadł. Julia zmarła przy porodzie w 54 roku p.n.e., a Krassus zginął w walce z Partami w 53 roku p.n.e.¹²

W 52 roku p.n.e., gdy zabójstwo demagoga Publiusza Klodiusza wywołało zamieszki w Rzymie, Pompejusz został jedynym konsulem, bez kolegi, i wykorzystał urząd do ukrócenia przekupstwa wyborczego. Welejusz uważał ten zaszczyt za krok, który najbardziej oddalił go od Cezara.¹³

Dlaczego Pompejusz przegrał wojnę domową z Cezarem?

Na początku 49 roku p.n.e. senat nakazał Cezarowi złożyć dowództwo, a Cezar przekroczył Rubikon i wkroczył do Italii. Pompejusz wycofał się z Brundyzjum za Adriatyk, do Epiru, by zbudować w Grecji większą armię i wezwać na pomoc prowincje i królów Wschodu.¹⁴

W 48 roku p.n.e. Cezar próbował zablokować armię Pompejusza pod Dyrrachium, na wybrzeżu Adriatyku, ale Pompejusz przełamał jego linie i zadał mu poważną klęskę. Cezar wycofał się do Tesalii, a Pompejusz ruszył za nim.¹⁵ › Pompejusz kontra Cezar

Farsalos, 48 p.n.e. W Tesalii Pompejusz połączył się z wojskiem swojego teścia, Kwintusa Metellusa Scypiona, i pod naciskiem senatorów ze swojego obozu wydał bitwę pod Farsalos. Cezar szacuje armię Pompejusza na około 45 000 ludzi i 7000 jazdy wobec własnych 22 000 ludzi i 1000 jeźdźców. Appian, który idzie za najbardziej wiarygodnymi według niego autorami rzymskimi, podaje, że Cezar miał około 22 000 ludzi, w tym 1000 jazdy, a Pompejusz ponad dwa razy więcej, w tym około 7000 jazdy. Plan Pompejusza opierał się na jeździe, a gdy rezerwowe kohorty Cezara ją odparły, jego armia się załamała. Pompejusz odjechał do obozu i uciekł, gdy obóz szturmowano.¹⁶ › Bitwa pod Farsalos, 48 p.n.e.

Według relacji samego Cezara poległo około 15 000 pompejańczyków, a ponad 24 000 trafiło do niewoli. Azyniusz Pollion, oficer po stronie Cezara, podawał znacznie mniej, 6000 zabitych, jak przekazują zarówno Plutarch, jak i Appian.¹⁷

Jak zginął Pompejusz?

Po Farsalos Pompejusz popłynął do Mityleny na Lesbos, gdzie zabrał na pokład żonę Kornelię, a potem do Egiptu, licząc na pomoc młodego króla Ptolemeusza XIII, którego ojciec zawdzięczał Pompejuszowi powrót na tron. Doradcy króla, wśród nich jego nauczyciel Teodot, uznali, że zabicie Pompejusza będzie najpewniejszym sposobem na zdobycie przychylności Cezara.¹⁸

U brzegów Peluzjum zaproszono go do małej łodzi. Cezar wymienia zabójców: Achillasa, dowódcę królewskiego wojska, i Lucjusza Septymiusza, rzymskiego oficera, który służył kiedyś pod Pompejuszem, a Kasjusz Dion również wymienia Septymiusza i Achillasa. Pompejusz został zasztyletowany, zanim dotarł do brzegu. Odcięto mu głowę i zachowano ją dla Cezara, a ciało zostawiono na brzegu, gdzie skromnie je pochowano.¹⁹

Britannica datuje zabójstwo na 28 września 48 roku p.n.e., według kalendarza sprzed reformy juliańskiej, czyli na przeddzień urodzin Pompejusza, i tam właśnie umieszcza je Welejusz. Pozostali starożytni autorzy różnią się o dzień lub dwa: Plutarch podaje dzień po urodzinach, a Kasjusz Dion rocznicę jego wielkiego triumfu, który według Pliniusza przypadł właśnie w dniu urodzin. Według tych dat Pompejusz miał 57 lat i był w pięćdziesiątym ósmym roku życia, jak piszą też Welejusz i Appian; Plutarch podaje 59 lat.²⁰

Gdy Cezar przybył do Egiptu, pokazano mu głowę Pompejusza. Plutarch i Appian piszą, że nie mógł na nią patrzeć; Kasjusz Dion podaje, że zapłakał nad nią, ale uważał ten żal za udawany. Cezar kazał później stracić Achillasa i eunucha Potejnosa.²¹

Jak zapamiętano Pompejusza?

Synowie i sojusznicy Pompejusza walczyli dalej w Afryce i Hiszpanii, już bez niego. Starożytni autorzy oceniali go różnie. Appian widział w nim człowieka, który prowadził największe wojny Rzymu i najbardziej powiększył jego władztwo. Welejusz Paterkulus, piszący za panowania Tyberiusza, chwalił jego prawość, ale zauważał, że Pompejusz nie znosił nikogo równego sobie.²²

Poeta Lukan, piszący mniej więcej sto lat po Farsalos, wkłada w usta Katona, opłakującego Pompejusza, słowa, że prawdziwa wiara w rzymską wolność umarła dawno, za Mariusza i Sulli, ale po śmierci Pompejusza zginęły nawet jej pozory.²³ › Juliusz Cezar

Poznaj jego rywala Juliusza Cezara i wcześniejszego reformatora armii Gajusza Mariusza, przeczytaj pełną historię bitwy pod Farsalos albo poznaj innych wielkich wodzów starożytnego Rzymu.