Batu-chan: zdobywca Rusi i twórca Złotej Ordy

W Europie polem bitwy samego Batu były Węgry: to on prowadził główną armię, która 11 kwietnia 1241 roku zniszczyła wojska króla Beli IV w bitwie pod Mohi. Dwa dni wcześniej północne skrzydło jego najazdu pokonało wojska polskie i niemieckie pod Legnicą, ale Batu tam nie było. Wcześniej jego armie zdobyły Riazań, Włodzimierz i Kijów.²

Z czego słynął Batu-chan?

Batu-chan słynie z tego, że w latach 1236 do 1242 poprowadził mongolski podbój księstw ruskich i najazd na Polskę oraz Węgry. Następnie założył Złotą Ordę, państwo mongolskie nad dolną Wołgą, a jako najstarszy rangą książę z rodu Czyngis-chana rozstrzygnął, kto w 1251 roku został wielkim chanem.³

Młodość i dziedzictwo

Batu był synem Dżocziego, najstarszego syna Czyngis-chana. W rodzinie powątpiewano w ojcostwo Dżocziego: Raszid ad-Din pisze, że Merkici uprowadzili żonę Czyngis-chana, Börte, gdy była z nim w ciąży, a w Tajnej historii Mongołów jego brat Czagataj nazywa Dżocziego „merkickim bękartem”.⁴

Gdy Czyngis-chan dzielił imperium, udział Dżocziego leżał na zachodzie. Perski historyk Dżuwajni opisuje go jako sięgający po Saksin i Bułgar nad Wołgą i dalej, „tak daleko, jak dotarło kopyto tatarskiego konia”; studium Biblioteki Kongresu umieszcza władztwo Batu na północ i na zachód od jeziora Bałchasz.⁵

Dżoczi zmarł w 1227 roku, w tym samym roku co Czyngis-chan, a Batu objął po nim przywództwo rodu, choć nie był najstarszym synem. Raszid ad-Din odnotowuje, że starszy brat Batu, Orda, uznał go za władcę, a franciszkanin Carpini, który w 1246 roku przejeżdżał przez ziemie Ordy, zapisał, że Orda był starszy od Batu.⁶

Jak Batu-chan podbił Ruś?

Batu podbił księstwa ruskie w dwóch zimowych kampaniach. W latach 1237 i 1238 jego armie zdobyły Riazań, Włodzimierz, Moskwę i inne miasta północnego wschodu, po czym zawróciły przed Nowogrodem. Pod koniec 1240 roku przeprawiły się przez Dniepr i 6 grudnia zdobyły Kijów. Ruskich książąt pozostawiono u władzy jako lenników Mongołów.⁷

O wyprawie na zachód zdecydował kurułtaj, czyli zgromadzenie książąt, w 1235 roku. Tajna historia zapisuje dekret Ugedeja, że Batu ma dowodzić wszystkimi książętami biorącymi udział w wyprawie, a głównym wodzem był doświadczony Subutaj. Wśród książąt byli synowie Ugedeja Gujuk i Kadan, syn Tołuja Mongke, wnuk Czagataja Büri i brat Batu, Orda.⁸

Najpierw w 1236 roku armia rozbiła Bułgarów nadwołżańskich. W grudniu 1237 roku weszła do księstwa riazańskiego i 21 grudnia zdobyła Riazań. W drodze na Włodzimierz, siedzibę wielkiego księcia Jurija, Mongołowie zdobyli Moskwę; Włodzimierz padł w lutym 1238 roku, zniszczony został także Twer. Mongołowie podeszli na około 100 wiorst od Nowogrodu, ale zawrócili, zanim do niego dotarli.⁹

W czasie wyprawy Batu pokłócił się z kuzynami. W meldunku zachowanym w Tajnej historii skarżył się Ugedejowi, że na uczcie zwycięstwa Gujuk i Büri znieważyli go za to, że jako najstarszy z książąt pierwszy wypił puchar, po czym odjechali. Christopher Dawson nazywa to zażartym sporem, a studium Biblioteki Kongresu wspomina o sporze Batu z innymi książętami, który opóźnił kampanię.¹⁰

Pod koniec 1240 roku armia przeprawiła się przez Dniepr. Raszid ad-Din wymienia Batu i jego braci, a także Kadana i Büriego, jako książąt, którzy zdobyli Kijów, a Muzeum Historii Polski przytacza latopis halicki, według którego Batu przyszedł pod miasto w wielkiej sile. Studium Biblioteki Kongresu, Dawson i muzeum datują upadek Kijowa na 6 grudnia 1240 roku.¹¹

Największe zwycięstwa Batu-chana

Największym zwycięstwem Batu była bitwa pod Mohi 11 kwietnia 1241 roku, w której główna armia, prowadzona przez niego wraz z Subutajem, rozbiła i zniszczyła nad rzeką Sajó wojska węgierskiego króla Beli IV. Wcześniej jego armie zdobyły Riazań, Włodzimierz i Kijów, a dwa dni przed Mohi skrzydło jego najazdu zwyciężyło pod Legnicą.¹²

Północnym skrzydłem, które zwyciężyło pod Legnicą 9 kwietnia 1241 roku, dowodził według Raszida ad-Dina i zakonnika C. de Bridii, przytaczanego przez Muzeum Historii Polski, brat Batu, Orda; de Bridia przypisuje mu 10 tysięcy wojowników, a w Polsce działał też drugi wódz, Bajdar. Studium Biblioteki Kongresu wymienia natomiast jako dowódcę Kajdu.¹³

Batu poprowadził główne siły przez Karpaty na początku kwietnia 1241 roku. Pod Mohi nad Sajó armia węgierska została rozbita 11 kwietnia; Dżuwajni zalicza tę bitwę do największych czynów i najzaciętszych bitew Mongołów. Carpini widział później w obozie Batu duże lniane namioty, które należały niegdyś do króla Węgier.¹⁴

Mongołowie zajęli następnie Peszt i do końca 1241 roku trzymali Węgry na wschód od Dunaju. Król Bela uszedł, a mongolski oddział ścigał go aż do wybrzeża Dalmacji. Zimą 1241 na 1242 rok armia przeszła po lodzie Dunaj do zachodnich Węgier.¹⁵

Dlaczego Mongołowie wycofali się z Europy w 1242 roku?

Tradycyjnie tłumaczy się to tym, że wieść o śmierci wielkiego chana Ugedeja w grudniu 1241 roku wezwała książąt do domu na wybór następcy. Batu jednak nigdy nie wrócił do Mongolii. Ulf Büntgen i Nicola Di Cosmo uważają, że zimna i mokra wiosna 1242 roku zamieniła Węgry w mokradła, gdzie brakowało pastwisk i żywności, co przyspieszyło odwrót.¹⁶

Także studium Biblioteki Kongresu podaje, że Mongołowie opuścili Węgry z braku pastwisk. Główna armia wycofała się przez Serbię i Bułgarię na stepy nad dolną Wołgą. Dawson wskazuje jako dodatkową przyczynę odwrotu niesnaski między książętami: Batu, Gujukiem i Bürim.¹⁷

Kto naprawdę dowodził najazdem: Batu czy Subutaj?

Dowództwo należało do Batu: Tajna historia zapisuje dekret Ugedeja, że Batu ma prowadzić wszystkich książąt biorących udział w wyprawie. Plan kampanii i kierowanie działaniami przypisuje się Subutajowi, uczestnikowi wcześniejszego rajdu na południową Ruś. Studium Biblioteki Kongresu nazywa Batu formalnym, a Subutaja faktycznym dowódcą wyprawy.¹⁸ › Mongoł kontra rycerz

Jaki był Batu-chan?

Zakonnicy, którzy spotkali Batu, opisują władcę prowadzącego dwór jak cesarz. Carpini, przyjęty w jego obozie w kwietniu 1246 roku, uznał go za łaskawego dla swoich ludzi, ale budzącego w nich wielki strach, „w boju bardzo okrutnego” i „na wojnie bardzo przebiegłego i niezwykle chytrego”; Batu zasiadał na podwyższeniu, jak na tronie, z jedną z żon.¹⁹

Wilhelm z Rubruku, wysłany przez króla Francji Ludwika IX, dotarł do obozu Batu nad Wołgą latem 1253 roku. Obóz wyglądał według niego jak wielkie miasto rozciągnięte wokół siedziby Batu, z ludźmi na trzy, cztery mile wokół. Batu siedział na długim pozłacanym łożu z trzema stopniami, przyglądał się zakonnikom uważnie i uśmiechnął się na kazanie Rubruka; jego twarz była wtedy, jak zauważył Rubruk, czerwona. Wysłał zakonnika dalej, do Mongkego.²⁰

Dżuwajni chwali hojność Batu i pisze, że nie skłaniał się ku żadnej jednej wierze. Odnotowuje też, że Batu zbudował przy swoim obozie nad Wołgą miasto Saraj, co potwierdzają studium Biblioteki Kongresu i Encyclopedia of Ukraine.²¹

Jak Batu-chan wyniósł Mongkego na tron wielkiego chana?

Po śmierci Ugedeja Batu pozostał nad Wołgą, a wybór odwlekał się do 1246 roku, gdy wielkim chanem został syn Ugedeja, Gujuk. Gujuk zmarł w 1248 roku, gdy Batu ruszył mu na spotkanie. Wtedy Batu, najstarszy rangą książę, odmówił przyjęcia tronu i poparł syna Tołuja, Mongkego, którego w 1251 roku zatwierdzono jako wielkiego chana.²²

Carpini był świadkiem zgromadzenia, które wyniosło Gujuka w 1246 roku. Stosunki między kuzynami od czasu wyprawy na zachód pozostawały wrogie, a studium Biblioteki Kongresu, które datuje śmierć Gujuka na 1249 rok, pisze, że wojna domowa wydawała się nieunikniona. Dżuwajni podaje, że Batu wyruszył na spotkanie z Gujukiem i zatrzymał się, gdy nadeszła wieść o jego śmierci.²³

Jako najstarszy z książąt, pisze Raszid ad-Din, Batu zwołał kurułtaj i oświadczył, że tylko Mongke nadaje się do rządzenia; według studium Biblioteki Kongresu większość książąt chciała widzieć na tronie samego Batu, ale on odmówił i wskazał Mongkego. Büriego, który znieważył Batu, wydano mu później i stracono, co odnotowują Raszid ad-Din i Wilhelm z Rubruku.²⁴

Jak zmarł Batu-chan?

Batu-chan zmarł w 1255 roku; taką datę podają tłumacz J. A. Boyle, Encyclopedia of Ukraine i studium Biblioteki Kongresu. Raszid ad-Din datuje jego śmierć w Saraju na lata 1252 do 1253 i podaje, że miał 48 lat, ale Wilhelm z Rubruku spotkał żywego Batu we wrześniu 1254 roku. Żadne z tych źródeł nie podaje, na co zmarł.²⁵

Mongke zatwierdził na następcę syna Batu, Sartaka, uchodzącego za chrześcijanina, ale Sartak zmarł w drodze powrotnej. Wkrótce zmarł też jego młody następca Ułagczi, a tron przeszedł na brata Batu, Berkego, który według Rubruka przyjął islam.²⁶

Czym była Złota Orda?

Złota Orda była państwem mongolskim, które Batu założył nad dolną Wołgą na początku lat czterdziestych XIII wieku, ze stolicą w Saraju. Sąsiednie księstwa ruskie stały się jej lennikami, a mongolskie zwierzchnictwo nad ziemiami ruskimi przetrwało do końca XV wieku; studium Biblioteki Kongresu podaje jako datę końcową rok 1480.²⁷

Ruscy książęta musieli odtąd jeździć na dwory mongolskie. Wielki książę włodzimierski Jarosław, którego Carpini spotkał na dworze Gujuka, zmarł tam w 1246 roku. Studia Biblioteki Kongresu opisują władzę Ordy nad ziemiami ruskimi jako pośrednią, sprawowaną przez miejscowych książąt i chańskich poborców danin.²⁸

Orda była jednym z czterech państw powstałych z podziału imperium mongolskiego. Pozostałe trzy to władztwo Kubilaja ze środkiem w Chinach, Ilchanat w Persji i chanat w Azji Środkowej.²⁹

Poznaj innych wielkich wodzów imperium mongolskiego.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.