Subutaj: mistrz strategii Mongołów

Jeśli Czyngis-chan był wolą podbojów mongolskich, Subutaj był jednym z ich najbystrzejszych umysłów. Na służbie Czyngis-chana wybił się na jednego z najważniejszych wodzów imperium i walczył na ogromnym obszarze Eurazji, od północnych Chin po równiny Węgier. Chińscy biografowie zapamiętali go przede wszystkim z fortelów. Zachodnia Europa prawie nie znała wtedy jego imienia. Poznała jego metody pod Mohi.²

Syn myśliwych znad Ononu

Subutaj, po mongolsku Sübe'etei, urodził się około 1175 roku wśród Uriangchajów, mongolskiego ludu, którego przodkowie, jak podają jego chińskie biografie, od pokoleń spotykali się na łowach nad rzeką Onon z przodkami Czyngis-chana. Według przekładu Abel-Rémusata słynął przede wszystkim z talentu do forteli i wojennych podstępów. Do służby Temudżyna wstąpił jako młody człowiek, na początku XIII wieku, i awansował w wojnach, które zjednoczyły plemiona mongolskie.³

Walczył w pierwszych wojnach Mongołów z dynastią Jin w północnych Chinach, które za panowania Ugedeja zakończyła druga, ostateczna kampania prowadzona przez niego w polu.⁴

Pościg za szachem

W 1220 roku, w czasie wojny Czyngis-chana z państwem Chorezmszachów w Azji Środkowej i Persji, Subutaj i wódz Dżebe ruszyli w pościg za uciekającym chorezmszachem Muhammadem II. Według przekazu chińskiego, gdy dotarli nad rzekę, Subutaj zatrzymał się na jej wschodnim brzegu i kazał rozpalić wielkie ognie, by jego siły wydawały się liczniejsze, a przestraszony szach uciekł tej samej nocy. Subutaj ścigał go potem dniem i nocą z 10 tysiącami jeźdźców, aż Muhammad schronił się na wyspie na Morzu Kaspijskim i tam zmarł. Skarby szacha, drogie kamienie i srebrne naczynia, Subutaj odesłał chanowi.⁵

Dookoła Morza Kaspijskiego

Pościg przerodził się w jedną z największych wypraw konnych w dziejach. Perscy kronikarze, jak streszczają ich obaj XIX-wieczni tłumacze, opisują, jak dwaj wodzowie przeszli przez północną Persję, przyjęli w Tebrizie poddanie władcy Azerbejdżanu i zimowali na stepie Mugan nad Morzem Kaspijskim. W 1221 roku zdobyli Maraghę, złupili Hamadan i Ardabil, walczyli z Gruzinami, a potem przeszli Kaukaz w okolicach Derbentu.⁶

Po drugiej stronie gór rozbili Kipczaków, czyli Połowców, oraz Alanów. Ocaleli Połowcy uciekli na Ruś.⁷

Nad Kałką

Połowiecki chan Kotian, jak opowiada latopis nowogrodzki, przybył z darami do swojego zięcia, księcia halickiego Mścisława, i ostrzegał książąt ruskich, że dziś Mongołowie zabrali ziemię Połowcom, a jutro zabiorą ją im. Książęta zebrali się nad Dnieprem. Mongołowie wysłali posłów z zapewnieniem, że nie mają sporu z Rusinami, tylko z Połowcami; książęta zabili posłów i ruszyli na wschód. Przez dziewięć dni szli za cofającymi się Mongołami, aż za rzekę Kałkę. Tam połowiecka straż przednia poszła w rozsypkę, w ucieczce stratowała obóz ruski, a w zamieszaniu wojska ruskie zostały wyrżnięte.⁸

Pojmanych książąt, wśród nich kijowskiego Mścisława, Mongołowie położyli pod deskami i zasiedli na nich do uczty, aż jeńcy się udusili. Latopisy różnią się co do roku bitwy i podają 1222, 1223 lub 1224 rok; latopis nowogrodzki datuje ją na 31 maja według kalendarza juliańskiego. Jego autor pisał, że nie wiadomo, skąd przyszli ani gdzie się znowu ukryli. W drodze powrotnej Mongołowie najechali ziemie Bułgarów nadwołżańskich i dołączyli do Czyngis-chana.⁹

Upadek państwa Jin

Po śmierci Czyngis-chana w 1227 roku jego syn i następca Ugedej zwrócił się przeciw dawnemu wrogowi, dynastii Jin w północnych Chinach. Brat Ugedeja, Tołuj, poprowadził armię na południe od Żółtej Rzeki, a Subutaj stał u jego boku. Gdy Tołuj odjechał, Subutaj pozostał, by utrzymać zdobyte prowincje i oblegać stolicę Jin, Kaifeng. Cesarz Jin uciekł, Kaifeng padł w 1233 roku, a w 1234 roku zdobyto jego ostatnie schronienie i dynastia upadła.¹⁰

Kampania zachodnia

W połowie lat 30. XIII wieku Ugedej wysłał na zachód wielką armię pod wodzą swojego bratanka Batu, wnuka Czyngis-chana. Büntgen i Di Cosmo szacują jej liczebność na około 130 tysięcy. Subutaj wyruszył z nią, a Batu powierzył mu dowództwo straży przedniej. Armia podbiła step i księstwa ruskie, a w 1240 roku zdobyła Kijów.¹¹ › Batu-chan

W 1241 roku Mongołowie uderzyli na Europę Środkową kilkoma drogami. Główna armia przeszła w marcu Karpaty na Węgry, a północne skrzydło pod wodzą księcia Bajdara wkroczyło do Polski i 9 kwietnia rozbiło pod Legnicą armię polsko-niemiecką.¹² › Bitwa pod Legnicą 1241

Mohi

Król Węgier Bela IV przyjął w swoim kraju połowieckich uchodźców, a ich grabieże zwróciły przeciw nim jego poddanych. Gdy Mongołowie nadciągali, armia węgierska wyszła im naprzeciw i rozbiła obóz nad rzeką Sajó w pobliżu Mohi, gdzie most przecinał rzekę między rozległymi bagnami. Mongolską stronę opisują chińskie biografie. Armia weszła na Węgry z pięciu stron. Korpus Batu przeprawił się w górze rzeki, gdzie było płytko i stał most, a Subutaj musiał przejść niżej, w głębokiej wodzie, i zbudował most z powiązanych belek.¹³

Batu, napotkawszy silny opór, chciał zawrócić. „Wracaj, jeśli chcesz”, odpowiedział mu Subutaj w wersji Abel-Rémusata; sam nie zamierzał zatrzymać się przed Dunajem. Relacje europejskie, jak je streszcza Bretschneider, opisują, jak Mongołowie nadeszli nocą: jedni przeszli rzekę w bród, inni zdobyli most przy pomocy machin miotających, tak że o świcie Węgrzy zostali zaatakowani od tyłu. W kwietniu 1241 roku armia węgierska została zniszczona. Bela zdołał uciec i był potem ścigany aż do Chorwacji, a Mongołowie zajęli Peszt.¹⁴

W 1242 roku Mongołowie opuścili Węgry. Papieski wysłannik Jan di Piano Carpini powiązał później ich odwrót ze śmiercią wielkiego chana Ugedeja w grudniu 1241 roku i to wyjaśnienie długo uchodziło za oczywiste. Historycy podają je jednak w wątpliwość, bo Batu nigdy nie wrócił do Mongolii. Słoje drzew i kroniki wskazują na zimną, mokrą wiosnę 1242 roku, która zamieniła węgierską równinę w bagno, ograniczyła pastwiska i ruchliwość jazdy, a w złupionym kraju szerzył się głód.¹⁵

Styl dowodzenia

Kampanie Subutaja pokazują wodza, który walczył podstępem. Rozpalał ognie, by jego armia wydawała się większa, a nad Kałką Mongołowie przez wiele dni odciągali Rusinów od ich ziem, zanim zawrócili i uderzyli. Armie mongolskie, w których służył, prowadziły kolumny różnymi drogami ku jednemu rozstrzygnięciu, jak wtedy, gdy weszły na Węgry z pięciu stron, a on sam umiał improwizować i zamiast czekać na przeprawę budował własny most.¹⁶

Był też uparty, co dobrze widać pod Mohi: nie chciał przerwać bitwy, którą dowodzący armią książę gotów był zakończyć, i parł naprzód, aż książę musiał pójść za nim.¹⁷

Ostatnie lata i śmierć

Po śmierci Ugedeja książęta zostali wezwani, by wybrać następcę. Batu nie chciał jechać; według chińskich biografów Subutaj przekonał go, że jako najstarszy z książąt nie może odmówić. Obie przetłumaczone biografie różnią się co do końca jego życia: w wersji Bretschneidera zmarł w 1246 roku w wieku sześćdziesięciu lat, w wersji Abel-Rémusata w wieku siedemdziesięciu trzech lat, a większość współczesnych opracowań umieszcza jego śmierć około 1248 roku. Jego syn Uriangkhadai również został mongolskim wodzem i według źródeł chińskich walczył z Polakami i Niemcami w tej samej kampanii zachodniej.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Subutaj nie zostawił własnych pism. Znamy go z kronik chińskich, perskich i europejskich, które opowiadają te same kampanie z zupełnie różnych stron; Abel-Rémusat sięgnął po chińskich historyków, by przybliżyć wodza, który walczył w Persji, Gruzji, Chinach, na Rusi i na Węgrzech.¹⁹

Poznaj jego władcę, Czyngis-chana, i innych wielkich wodzów imperium mongolskiego, przeczytaj o bitwie pod Legnicą i o starciu mongolskiego jeźdźca z europejskim rycerzem, sprawdź jego miejsce wśród największych wodzów według epok, odkryj średniowiecze albo zobacz, co jeszcze wydarzyło się 11 kwietnia.