11 kwietnia w historii wojskowości: bitwa pod Cassel, 1677

11 kwietnia 1677 · 349 lat temu

Dwa oblężenia i marsz z odsieczą

W marcu 1677 roku Ludwik XIV zdobył Valenciennes, a następnie sam obległ Cambrai, podczas gdy jego brat Filip Orleański rozpoczął oblężenie Saint-Omer. Według Rousseta Wilhelm Orański uznał Saint-Omer za łatwiejsze do odsieczy z dwóch oblężonych miast i ruszył w stronę Ypres.¹

Sir William Temple pisze, że Wilhelm przyszedł jedynie z częścią wojsk Stanów Generalnych, bez oddziałów, a nawet bez przewodników od Hiszpanów, „zdecydowany przerwać to oblężenie, ryzykując bitwę, choćby w najgorszym położeniu” (przekład nasz).²

Według Rousseta do Monsieur wysłano bataliony z obozu królewskiego pod Cambrai i jazdę z garnizonów Flandrii, a marszałek Luksemburg pospieszył do niego z dwiema kompaniami muszkieterów, tak że w ciągu kilku dni Monsieur miał mieć 38 batalionów i 80 szwadronów. Temple również pisze, że Luksemburg wzmocnił Monsieur w drodze „wszystkimi wojskami, jakie król francuski mógł wydzielić ze swojej armii” (przekład nasz). Zostawiwszy w liniach oblężniczych niewielkie siły, Monsieur ruszył naprzeciw nieprzyjacielowi.³

Dwa strumienie pod Noordpeene

Holendrzy pojawili się 10 kwietnia, a ostatnie posiłki francuskie nadeszły tej samej nocy; Rousset ocenia obie armie jako mniej więcej równe liczebnie, a Lenihan także pisze o armii francuskiej podobnej wielkości. Bitwę stoczono na równinie przy wsi Noordpeene, u stóp góry Cassel.⁴

Prawym skrzydłem francuskim dowodził marszałek d’Humières, lewym Luksemburg, a centrum Monsieur. Naprzeciw nich hrabia Horn prowadził prawe skrzydło holenderskie, Nassau lewe, a Wilhelm centrum, wraz z hrabią Waldeckiem.⁵

Lenihan pisze, że Wilhelm nie rozpoznał terenu i natrafił na swojej drodze nie na jeden, lecz na dwa strumienie, i przytacza słowa hrabiego Castlehaven: Wilhelm „walczył na terenie, którego nie znał, gdzie natknął się na rzeki, przesmyki i wąskie przejścia, o których nigdy nie słyszał” (przekład nasz). W liście do Stanów Generalnych z 13 kwietnia, przytoczonym po francusku przez de Smyttere’a, Wilhelm napisał, że po przejściu pierwszego strumienia jego armia ze zdumieniem znalazła między sobą a nieprzyjacielem drugi, obrośnięty żywopłotami.⁶

Po pierwszej walce o opactwo Peene na lewym skrzydle francuskim Wilhelm wciąż zamierzał wykonać główne uderzenie prawym skrzydłem, przerzucił więc za swoją pierwszą linią na drugie skrzydło część wojsk (według Rousseta większość szwadronów) z lewego, osłoniętego żywopłotami i szańcami; Francuzi dostrzegli ten ruch. Marszałek d’Humières uzyskał od Monsieur rozkaz uderzenia na osłabione skrzydło. Lenihan pisze: „Szybko zaatakowali lewe skrzydło sprzymierzonych. To wywołało ucieczkę Holendrów w panice” (przekład nasz).⁷

Według Rousseta d’Humières posłał muszkieterów pieszo na szańce bronione przez dwa bataliony gwardii Wilhelma; salwa oddana z bliska zabiła lub raniła czterdziestu z nich, ale reszta wdarła się do środka, znów dosiadła koni i wraz z innymi szwadronami uderzyła na odsłoniętą flankę holenderskiej piechoty.⁸

Na czele batalionów

W centrum pierwsza linia francuska przeszła strumień i zaczęła wprowadzać zamęt w szeregi piechoty holenderskiej, dopóki Wilhelm nie rzucił na jej flankę części jazdy z prawego skrzydła i nie zepchnął jej z powrotem nad brzeg, jak pisze Rousset. Monsieur pobiegł do piechoty drugiej linii i biegiem poprowadził ją naprzód. Szarżując na czele batalionów „jak kapitan grenadierów” (przekład nasz), widział, jak pada wokół niego dwudziestu oficerów jego sztabu, a kula wgięła mu kirys.⁹

Także de Smyttere opisuje, jak Monsieur zatrzymuje cofające się bataliony, a kula z muszkietu trafia w jego zbroję, i przytacza prezydenta Hénaulta, według którego zabito pod nim konia. Według de Smyttere’a Monsieur rzucił się ku chwiejącym się oddziałom z okrzykiem: „Uciekacie, a przecież mnie widzicie: gdzież jest honor Francji?” (przekład nasz). Musée de l’Armée podaje, że Filip, znany powszechnie ze zniewieściałości, odważnie natarł na nieprzyjaciela i groźbę porażki zamienił w zwycięstwo.¹⁰

Po drugiej stronie, jak pisze Temple, gdy pierwszy pułk holenderski zaczął się łamać, Wilhelm ruszył do niego, kilka razy zebrał ludzi i ponowił natarcie. W końcu, porwany ucieczką swoich żołnierzy, wpadł między nich z mieczem w ręku, pierwszego ciął przez twarz i krzyknął: „Coquin, je te marquerai au moins, à fin de te faire pendre” („Łotrze, przynajmniej cię naznaczę, żeby cię potem powiesić”, przekład nasz). Lenihan również opisuje, jak Wilhelm rąbał mieczem w tłumie uciekających, próbując ich zatrzymać.¹¹

Bilans strat

Rousset, powołując się na relację z bitwy datowaną na 11 kwietnia i listy z kolejnych dni, podaje straty holenderskie: 3000 zabitych, 4000-5000 rannych i 2500 jeńców, a także 40 chorągwi, 14 sztandarów i wszystkie działa; straty francuskie ocenia na 1200 zabitych i 2000 rannych. Lenihan pisze, że Wilhelm stracił do 10 000 zabitych lub wziętych do niewoli, całą artylerię i tabory.¹²

De Smyttere, który w 1865 roku zebrał te dane, zauważa, że autorzy znacznie się różnią: według Pellissona na polu bitwy zostało 6000 Holendrów, Larrey podaje 5000 zabitych i 2500 jeńców, a holenderski historyk Van Loon pisał, że jeśli wierzyć Francuzom, sprzymierzeni stracili ponad 4000 zabitych i ponad 2000 jeńców.¹³

Rousset uważał, że gdyby zwycięska jazda nie natrafiła na holenderskie tabory i ich nie złupiła, wszystko, co zostało z armii Wilhelma, dostałoby się do niewoli. Temple pisze, że Wilhelm z oddziałami, które wciąż trzymały szyk, „przeprowadził odwrót, któremu niewiele brakowało do chwały zwycięstwa” (przekład nasz). Louvois napisał 15 kwietnia do Luksemburga: „Złupił pan tabory księcia Orańskiego... Nie proszę pana o jego pieniądze ani o srebra stołowe, ale proszę o jego mapy” (przekład nasz).¹⁴

Zwycięstwo, w którym król nie miał udziału

Cytadela Cambrai skapitulowała 17 kwietnia, pisze Rousset, a oblężenie Saint-Omer zakończyło się według niego 19 kwietnia; według de Smyttere’a miasto poddało się 20 kwietnia, a Temple datuje kapitulację zarówno Saint-Omer, jak i cytadeli Cambrai „około dwudziestego kwietnia” (przekład nasz). Zarówno Rousset, jak i de Smyttere podają, że załoga Saint-Omer wymaszerowała z miasta 22 kwietnia. Francuska baza zabytków Mérimée podaje, że bitwa doprowadziła do przyłączenia do Francji Valenciennes, Cambrai, Saint-Omer i Cassel; de Smyttere wiąże włączenie tej części Flandrii do Francji z pokojem w Nijmegen zawartym w następnym roku.¹⁵

Ludwik XIV odpowiedział 15 kwietnia na gratulacje księcia Condé: „Gdybym wygrał ją osobiście, nie byłbym bardziej poruszony, czy to wielkością tego czynu, czy wagą chwili, a przede wszystkim ze względu na honor mojego brata” (przekład nasz). A jednak Monsieur już nigdy więcej nie dowodził armią. Voltaire pisał, że król wydawał się zazdrosny o sławę brata, mało mówił mu o jego zwycięstwie i nawet nie pojechał obejrzeć pola bitwy, choć był w pobliżu.¹⁶

W latach 1679-1680 Joseph Parrocel namalował bitwę w północno-zachodniej jadalni Pałacu Inwalidów. Według Musée de l’Armée umieścił na pierwszym planie Ludwika XIV, którego na polu bitwy nie było, a Monsieur, którego sława nie mogła przyćmić króla, nieco w głębi.¹⁷