Bitwa pod Valmy 1792: kanonada, która ocaliła Republikę Francuską

Poranna mgła opadła i działa dwóch armii strzelały do siebie ponad mokrymi polami Szampanii; według Chuqueta pruskie baterie przy zajeździe La Lune stały około 2500 metrów od wiatraka w Valmy. Wśród Prusaków, w orszaku księcia Weimaru, był pisarz Johann Wolfgang von Goethe. Wieczorem, gdy oszołomieni Prusacy siedzieli w deszczu w obozie, w którym nie dało się nawet rozpalić ogniska, powiedział im, że z tego miejsca i od tego dnia zaczyna się nowa epoka w dziejach świata.²

Tło: rewolucja na wojnie

Sąsiedzi Francji patrzyli na rewolucję z rosnącym niepokojem. Austria i Prusy zawarły sojusz 7 lutego 1792 roku, ale to Francja, jak zauważa Chuquet, wypowiedziała wojnę, 20 kwietnia. Pierwsza francuska wyprawa do Niderlandów Austriackich skończyła się paniką: pod Mons i Quiévrain żołnierze uciekli ku Valenciennes, krzycząc, że zostali zdradzeni.³

Armia francuska była w złym stanie: Chuquet szacuje, że z 9000 oficerów armii liniowej blisko 6000 porzuciło służbę. 25 lipca wódz sprzymierzonych, książę Brunszwiku, ogłosił manifest, w którym groził, że jeśli rodzinie królewskiej stanie się krzywda, wyda Paryż „à une exécution militaire et à une subversion totale” („na egzekucję wojskową i całkowite zniszczenie”, w naszym przekładzie). Prusacy wkroczyli do Francji 19 sierpnia, pisze Chuquet; Longwy skapitulowało 23 sierpnia, a Verdun 2 września. Tymczasem w Paryżu 10 sierpnia upadła monarchia. W obozie sprzymierzonych, wspominał Goethe, szybka kapitulacja Longwy zdawała się potwierdzać zapewnienia emigrantów, że najeźdźców wszędzie przyjmą z otwartymi ramionami.⁴

Armie i dowódcy

Wodzem sprzymierzonych był Karol Wilhelm Ferdynand, książę Brunszwiku. Przy armii przebywał król Prus Fryderyk Wilhelm II i w rozstrzygającej chwili, pisze Jomini, to król przeważył zdanie swojego wodza i kazał armii iść naprzód. Chuquet liczy pod Valmy około 34 000 Prusaków.⁵

Na ich drodze stanęły dwie armie francuskie. W sierpniu Charles François Dumouriez objął Armię Północy, a François Christophe Kellermann prowadził Armię Centrum z Metzu ku Argonnie. Chuquet liczy 52 000 Francuzów, z których 36 000 stanęło w linii. Wynik bitwy przypisuje rozmieszczeniu wojsk przez generałów, energicznemu ogniowi artylerii i wytrwałości wojsk liniowych, wśród których służyli ochotnicy z 1791 roku; Lombard, sekretarz króla Prus, pisał, że francuscy generałowie mieli pod swoimi rozkazami wszystko, co zostało z francuskich wojsk liniowych.⁶

Obaj francuscy generałowie byli weteranami dawnej armii. Kellermann, urodzony w Alzacji w 1735 roku, wstąpił do wojska w wieku piętnastu lat i walczył w wojnie siedmioletniej. Dumouriez wiosną 1792 roku był ministrem spraw zagranicznych, zanim porzucił ministerstwo i poszedł służyć w Armii Północy, a po upadku monarchii przejął armię Lafayette'a, który 19 sierpnia przekroczył granicę i został zatrzymany na austriackich placówkach.⁷

Przebieg bitwy

Argonna i obejście

Dumouriez próbował najpierw utrzymać przejścia przez las Argonny, zalesiony grzbiet między Verdun a Sainte-Menehould. Chuquet pisze, że chełpił się, iż Islettes i Grandpré są francuskimi Termopilami, a Goethe, po drugiej stronie, widział drugie Termopile postawione na drodze sprzymierzonych. Dumouriez zostawił jednak w przejściu La Croix-aux-Bois tylko około stu ludzi, Austriacy je zajęli i obeszli jego linię. Cofnął się pod Sainte-Menehould, zdecydowany trwać tam nawet wtedy, gdyby sprzymierzeni zaszli mu na tyły, a 19 września dołączył do niego Kellermann.⁸

Pole bitwy było przez to osobliwe. Prusacy, którzy obeszli Francuzów, stali frontem w stronę, z której przyszli, mając Paryż za plecami, a Francuzi stali frontem na zachód, między najeźdźcami a ich ojczyzną. Goethe zauważył ten paradoks: zatrzymani przy drogowskazie na Paryż, Prusacy mieli stolicę za sobą, a armię francuską między sobą a domem. Brunszwik chciał odzyskać łączność przez Argonnę, ale król Prus, sądząc, że Francuzi cofają się ku Châlons, kazał armii iść naprzód, by im przeciąć drogę, pisze Jomini.⁹

Kanonada

Rankiem 20 września mgła była tak gęsta, pisze Jomini, że na dwadzieścia pięć kroków nic nie było widać. Pruska straż przednia natknęła się na placówki Kellermanna, a ten zebrał armię na wzgórzu z wiatrakiem w Valmy, ze stanowiskiem dowodzenia przy młynie, podczas gdy straż przednia armii Dumourieza pod Stengelem trzymała sąsiednie wzgórze Mont d'Yvron. Około południa, gdy mgła opadła, główne siły pruskie stały już na pozycjach i kanonada przybrała na sile.¹⁰

Prusacy spodziewali się, że Francuzi ustąpią po kilku salwach. Około pierwszej, pisze Chuquet, król kazał nacierać i piechota ruszyła w pięknym porządku. Kellermann ustawił wojska w kolumny, kazał wstrzymać ogień i uderzyć na bagnety, uniósł kapelusz na szpadzie i zawołał „Vive la nation!”, czyli „Niech żyje naród!”, a okrzyk przebiegł całą linię. Pod ogniem francuskich dział pruska piechota przeszła ledwie dwieście kroków, gdy Brunszwik, przekonany, że natarcie będzie kosztowne i daremne, wstrzymał je.¹¹

Punkt zwrotny

Około drugiej, według Chuqueta, pocisk spod La Lune wysadził trzy wozy amunicyjne koło wiatraka; Jomini umieszcza wybuchy o jedenastej, a Goethe, po stronie pruskiej, odnotował wybuch wozu z prochem przy stanowisku Kellermanna obok młyna. Pierwsza francuska linia się cofnęła, a woźnice taborów artyleryjskich uciekli, ale Kellermann odtworzył linię i kanonada rozgorzała z nową siłą. Brunszwik, widząc, że Francuzi znów stoją mocno, zwołał radę wojenną przy zajeździe La Lune i, jak pisze Chuquet, wypowiedział rozstrzygające słowa „Hier schlagen wir nicht” („tu się nie bijemy”, w naszym przekładzie); król ustąpił, a kanonada wygasła między piątą a szóstą. Goethe tak opisuje wieczór: Francuzi stali niewzruszeni, Prusaków wycofano spod ognia i było dokładnie tak, jakby nic się nie stało, tyle że w całej armii zapanowało przygnębienie.¹²

Następstwa

Żadna ze stron nie poniosła ciężkich strat. Chuquet ocenia stratę Francuzów na blisko 300, a Prusaków na 184 wyłączonych z walki, dodając, że większość pruskich rannych zmarła w następnych dniach z braku opieki; Jomini podaje, że straty obu stron nie przekroczyły 800 ludzi. Rozmowy na placówkach zaczęły się 22 września, pisze Jomini, i nic nie dały; 30 września sprzymierzeni zaczęli odwrót, a do 21 października wszystkie ich siły były z powrotem za Longwy. Jego zdaniem Francuzi woleli pewne półzwycięstwo od niepewnej wygranej i zbudowali nieprzyjacielowi „un pont d'or” („złoty most”, w naszym przekładzie).¹³

21 września, nazajutrz po bitwie, nowy Konwent Narodowy zniósł monarchię i proklamował Republikę, a wiatrak w Valmy stał się, jak to ujął w 2002 roku francuski deputowany, symbolem zwycięstwa armii ludu francuskiego i narodzin Pierwszej Republiki. Uwolniony od najazdu Dumouriez wkroczył do Niderlandów Austriackich i w listopadzie zwyciężył pod Jemappes, jak relacjonuje Jomini.¹⁴ › 20 września w historii wojskowości

Dziedzictwo i pamięć

Chuquet pisze, że dopiero gdy Prusacy się wycofali, Francuzi zrozumieli, że „cette affaire”, jak ją nazywali, była ocaleniem Francji: nie zadając sprzymierzonym znaczącej klęski, złamała ich pychę, zatrzymała ich marsz i przekonała ich, że ich przedsięwzięcie się nie uda. Miejsce w pamięci zapewniły bitwie słowa, które Goethe wypowiedział tego wieczoru.¹⁵

Kellermann zapłacił za swoją sławę. Podejrzany o zdradę w czasach terroru, spędził trzynaście miesięcy w więzieniu, zanim przywrócono mu stopień; za Napoleona został w 1804 roku marszałkiem, a w 1808 roku księciem Valmy. W testamencie prosił o skromny pomnik na polach Valmy, gdzie jego serce spocznie wśród poległych, z napisem, że tu zginęli chwalebnie dzielni, którzy 20 września 1792 roku ocalili Francję. Gdy zmarł w 1820 roku, jego serce złożono w Valmy, w pomniku wzniesionym w 1821 roku na miejscu wiatraka. Na stulecie bitwy, w 1892 roku, dodano posąg generała wysoki na około 12 metrów.¹⁶

Pole bitwy dziś

Sam wiatrak miał burzliwe dzieje. Pierwotny został zniszczony w bitwie; wiatrak przeniesiony z Attiches w północnej Francji postawiono na wzgórzu w przededniu II wojny światowej i otwarto w 1947 roku, a wielka burza 26 grudnia 1999 roku całkowicie go zniszczyła. Dziś stoi tam nowy wiatrak wzorowany na pierwotnym, a Centre historique Valmy 1792 we wsi opowiada historię bitwy za pomocą multimedialnej ekspozycji i oprowadza zwiedzających po młynie.¹⁷