Bitwa pod Tourcoing 1794: jak rozsypał się plan zagłady

Wiosną 1794 roku, w wojnie z I koalicją, armie sprzymierzonych na granicy flandryjskiej, przy których kwaterze głównej przebywał cesarz Franciszek II, zdobyły 30 kwietnia Landrecies. Na zachodnim krańcu frontu Francuzi pobili jednak 29 kwietnia generała Clerfayta pod Mouscron i zajęli Menen i Kortrijk. Sprzymierzeni postanowili skupić siły na zachodzie i zniszczyć armię francuską jednym ciosem.²

Plan zagłady

Plan był dziełem austriackiego szefa sztabu, generała Karla Macka, który, jak pisze Fortescue, zamierzył go, a nawet ogłosił jako „plan of annihilation” („plan zagłady”, przekład nasz); Jomini podaje, że nazwano go „plan de destruction”. Sześć kolumn miało zbiec się na Francuzach między Leie a Skaldą. Clerfayt miał przekroczyć Leie pod Wervik i zejść z północy, Hanowerczycy Busschego zająć Mouscron, Otto iść na Tourcoing, książę Yorku na Roubaix i Mouvaux, a Kinsky i arcyksiążę Karol przeprawić się przez Marque i połączyć się z Yorkiem.³

Fortescue opisuje wojska rozrzucone na froncie dwudziestu mil, w terenie „ślepym i gęsto poprzecinanym” (przekład nasz), gdzie żywopłoty i obsadzone drzewami drogi nie pozwalały niczego dojrzeć z daleka. Jomini uważał, że żaden ruch nie był nigdy dziwniej pomyślany: arcyksiążę Karol, wyruszający z Saint-Amand, i Clerfayt, wyruszający z Thielt o dwadzieścia lig dalej, mieli dotrzeć do Tourcoing w tej samej chwili. Nikomu w austriackim sztabie, dodaje Fortescue, nie przyszło do głowy, że taki plan wręcz zaprasza Francuzów do ataku.⁴

17 maja: cztery kolumny nie dochodzą

Plan zaczął się sypać od razu. Clerfayt dotarł do Leie pod Wervik dopiero po południu 17 maja, zastał most obsadzony, a pontony pozostawione w tyle, i jego korpus przeprawił się większymi siłami dopiero następnego ranka. Bussche zajął Mouscron i został z niego wyparty. Kinsky wyparł Francuzów z Bouvines nad Marque, ale według Fortescue’a zastał zerwany most i pozostał na drugim brzegu, a arcyksiążę Karol, którego żołnierze, według Fortescue’a, byli w upale na nogach od 22 godzin, zatrzymał się w Lesquin, daleko od celu. Do celu dotarli tylko Otto, który zajął Tourcoing, i York, którego gwardia oczyściła Roubaix i ruszyła na Mouvaux. York chciał na noc cofnąć się do Lannoy, ale cesarz kazał mu iść na Mouvaux i mimo jego protestów rozkaz powtórzył, pisze Fortescue.⁵

18 maja: uderzenie Souhama

Francuski dowódca, generał Pichegru, był nieobecny, więc decyzja należała do jego generałów. Tego wieczoru w Menen Souham, Moreau, Macdonald i Reynier uzgodnili kontratak. Moreau miał powstrzymać Clerfayta na północy samą brygadą Vandamme’a, a Souham z generałem Bonnaudem spaść na dwie odsłonięte kolumny w centrum. Fortescue liczy, że na osiemnaście tysięcy ludzi Otta i Yorku rzucono sześćdziesiąt tysięcy; Jomini daje Souhamowi 45 000, Bonnaudowi 18 000 i pisze o masie 60 000 ludzi, która rozbiła dwie środkowe kolumny.⁶

Francuzi wyruszyli o trzeciej nad ranem, zaatakowali Tourcoing i wyparli z niego ludzi Otta. Między szóstą a siódmą, według Fortescue’a, dwie kolumny Bonnauda podeszły pod Lannoy i Roubaix, a inna brygada uderzyła na Mouvaux. Kolumna Yorku została rozcięta na dwoje. Gwardia pod Ralphem Abercrombym została odcięta pod Mouvaux, brygada liniowa generała Foxa pod Croix, a sam książę z niewielką eskortą z 16 Pułku Lekkich Dragonów pojechał do Wattrelos, by odnaleźć Otta, zastał tam jednak Francuzów i, jak sam otwarcie przyznał, uszedł tylko dzięki szybkości konia.⁷

Obie brygady musiały przebijać się same. Fortescue pisze, że brygada Foxa, prowadzona na przełaj przez francuskiego emigranta służącego w szeregach 14 Pułku Piechoty, dotarła do Leers, tracąc dziewięciu oficerów i 525 żołnierzy z 1120, a gwardia przedarła się na przełaj do Marquain koło Tournai, tracąc 196 zabitych, rannych i zaginionych. Tymczasem Kinsky i arcyksiążę Karol, którzy mogli uratować centrum, nie ruszyli się z miejsca. Kinsky powiedział jednemu ze swoich oficerów, że jest chory i nie dowodzi; arcyksiążę dostał rozkaz marszu na Lannoy o piątej rano i wyruszył dopiero w południe, pisze Fortescue, a Jomini zauważa, że dwie lewe kolumny sformowały się dopiero około czwartej po południu. Francuzi nie wykorzystali przewagi i o wpół do piątej walka się skończyła.⁸

Rachunek strat

Fortescue i Jomini zgodnie szacują straty sprzymierzonych na około 3000 ludzi. Fortescue podaje straty brytyjskie na 930 ludzi wszystkich stopni, nie licząc 19 z 28 dział. Pichegru, którego nie było na polu bitwy, przybył następnego dnia i, jak pisze Jomini, zamiast wykorzystać sukces swoich podwładnych, przez trzy dni nic nie robił.⁹

Droga do Fleurus

22 maja Pichegru zaatakował pozycje sprzymierzonych pod Tournai i po długiej, całodziennej walce został odparty. Mack zrezygnował ze stanowiska szefa sztabu 23 maja, pisze Fortescue, a 29 maja obóz sprzymierzonych dowiedział się, że cesarz wraca do Wiednia; Jomini również odnotowuje, że cesarz i Mack opuścili armię. Fortescue tłumaczy tę decyzję wydarzeniami na wschodzie po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej: austriacki minister Thugut chciał zwrócić siły Austrii ku Polsce, a klęska z 18 maja pomogła mu przekonać cesarza do porzucenia Niderlandów Austriackich. Miesiąc później, 26 czerwca, Coburg zaatakował Francuzów pod Fleurus, poniósł niepowodzenie i wycofał się w stronę Brukseli, według relacji Fortescue’a. Jomini uważał, że armia, która rozbiła centrum przeciwnika, powinna była zyskać coś więcej niż „le stérile honneur du champ de bataille” („jałowy zaszczyt pola bitwy”, przekład nasz); Fortescue twierdził, że „the decisive battle of the campaign was lost by the deliberate design of the Imperial Generals” („rozstrzygającą bitwę kampanii przegrano z rozmysłu cesarskich generałów”, przekład nasz).¹⁰