Chwalebny Pierwszy Czerwca 1794: zwycięstwo Howe'a i konwój ze zbożem

Była to bitwa o chleb. Wiosną 1794 roku rewolucyjnej Francji groził głód, a przez Atlantyk płynął z Ameryki wielki konwój ze zbożem i mąką, których potrzebowała. Aby go sprowadzić, Republika wysłała z Brestu swoją główną flotę; aby go zatrzymać, Brytania wysłała Flotę Kanału. Obie marynarki przez wiele dni ścigały się po wzburzonym morzu i we mgle, prawie 400 mil od lądu, i po czterech dniach manewrów i potyczek stoczyły pierwszą bitwę flot w wojnie, która miała trwać ponad dwadzieścia lat.²

Tło: konwój, którego Francja nie mogła stracić

Konwój był ogromny: 117 statków handlowych według W. Lairda Clowesa i Oxford Companion to British History, który dodaje, że wiozły 67 tysięcy baryłek mąki dla źle zaopatrzonej stolicy. Dla Francji wyjście floty w morze było więc rozkazem politycznym bardziej niż decyzją marynarską.³

Flota, którą dowodził Villaret, była dzieckiem rewolucji. Herodote.net opisuje Louisa Thomasa Villaret-Joyeuse'a jako jednego z nielicznych zdolnych oficerów dawnej marynarki królewskiej w służbie Republiki, a jego załogi i oficerów jako bardzo miernej wartości. Clowes zauważa, że przed rewolucją sam Villaret był zaledwie porucznikiem, a większość francuskich kapitanów wywodziła się z niższych stopni, z marynarki handlowej albo z pilotów przybrzeżnych. Republika wysłała też z flotą członka swojego rządu: Clowes wymienia Jeana Bon Saint-Andrégo, którego dziennik z kampanii uważa za niewiarygodny, a Payne nazywa go kimś, kogo późniejsze epoki nazwałyby komisarzem politycznym.⁴

Floty i dowódcy

Admirał Richard Howe, hrabia Howe, miał prawie siedemdziesiąt lat i za sobą dowodzenie na wodach amerykańskich w czasie wojny o niepodległość, a marynarze nazywali go Black Dick, Czarny Dick, od śniadej cery. 2 maja 1794 roku wypłynął ze Spithead z Flotą Kanału, po czym odłączył sześć liniowców pod kontradmirałem George'em Montagu, by odprowadziły wychodzące konwoje, i zostało mu dwadzieścia sześć. Jego okrętem flagowym był trzypokładowy Queen Charlotte o 100 działach.⁵› Richard Howe

5 maja Howe zajrzał pod Brest, stwierdził, że Francuzi są jeszcze w porcie, i ruszył na Atlantyk szukać konwoju. Nic nie znalazł. Gdy 19 maja wrócił pod Ushant, fregaty zameldowały, że Brest jest pusty. Villaret wyszedł 16 maja z dwudziestoma pięcioma liniowcami, a w mglistej pogodzie obie floty minęły się z bliska, nie widząc się nawzajem. Idąc za Francuzami na zachód, Howe zdobył i spalił dwie francuskie korwety, bo nie mógł oddać ludzi, by poprowadzili je do kraju jako pryzy.⁶

Przebieg bitwy

28 maja. Floty dostrzegły się wczesnym rankiem, według Royal Museums Greenwich jakieś 365 mil morskich od Ushant. Howe wysłał naprzód szybki dywizjon kontradmirała Thomasa Pasleya, by nękał francuską straż tylną. Pierwszy otworzył ogień Russell, a wieczorem Bellerophon, Leviathan, Audacious i inne okręty zmasakrowały ostatni okręt francuskiej linii, trzypokładowy Révolutionnaire o 110 działach. Stracił maszty i wypadł z walki, ale go nie zdobyto; dotarł do portu na holu do Rochefort, a uszkodzony Audacious także musiał wracać do kraju.⁷

29 maja. Następnego dnia Howe próbował przebić się przez francuską linię i zdobyć pozycję nawietrzną, która pozwoliłaby mu wybrać chwilę bitwy. Jego czołowe okręty spisały się źle, ale sam Howe na Queen Charlotte, z Bellerophonem i Leviathanem, przeciął linię i odciął kilka francuskich okrętów. Villaret ruszył z większością floty na ratunek i ocalił je, ale kosztem wiatru: wieczorem pozycję nawietrzną mieli Brytyjczycy. Clowes przytacza opinię amerykańskiego historyka marynarki Alfreda Thayera Mahana, że czystym kunsztem taktycznym Howe zdobył wyraźną przewagę przed rozstrzygającym starciem.⁸

Mgła. 30 i 31 maja zapadła gęsta mgła i okręty straciły się z oczu. Gdy 31 maja się podniosła, Howe nie zaatakował tego wieczoru: po zamieszaniu z 29 maja chciał pełnego dnia, w którym jego kapitanowie zobaczą sygnały.⁹

1 czerwca. Rankiem Howe podniósł sygnał: mając wiatr od strony nieprzyjaciela, admirał zamierza przejść między okrętami francuskiej linii i walczyć z nimi od strony zawietrznej. Każdy brytyjski okręt miał przeciąć linię za rufą swojego przeciwnika i walczyć z bliska po drugiej stronie. Nie wszyscy kapitanowie to zrozumieli. Kilka okrętów przeszło przez linię, reszta odpadła na nawietrzną i walczyła z różnej odległości. Queen Charlotte ruszył na francuski okręt flagowy, 120-działowy Montagne, ale stracił przednią stengę i odpadł za rufę, a Montagne uciekł.¹⁰

Punkt zwrotny: Brunswick i Vengeur

Najzaciętszą walkę tego dnia stoczył brytyjski 74-działowiec Brunswick. Nie mogąc przejść przez ciasno zwartą francuską linię, wpadł na Vengeura du Peuple, zaczepiając kotwicami o jego olinowanie, i oba okręty, sczepione, wypadły z linii, godzinami strzelając sobie w kadłuby z najbliższej odległości. Jego kapitan, John Harvey, został śmiertelnie ranny. Vengeur stracił dwa maszty i znaczną część załogi i zaczął nabierać wody przez furty działowe wyrwane przy zderzeniu; jego kapitan, Jean-François Renaudin, uznał okręt za stracony i opuścił banderę.¹¹

W innych miejscach francuska linia rozpadła się na kawałki. Dwanaście francuskich okrętów straciło maszty, jak podają zarówno Clowes, jak i Payne. Villaret zebrał, co mógł, i odholował część okaleczonych okrętów, ale sześć liniowców opuściło bandery przed Brytyjczykami. Vengeur nie przetrwał swojej kapitulacji. Szalupy z Alfreda, Cullodena i kutra Rattler zabrały dużą część jego załogi, ale wieczorem zatonął z wieloma rannymi na pokładzie, co w epoce drewnianych okrętów, bardzo trudnych do zatopienia, zdarzało się rzadko.¹²

Straty były bardzo nierówne, jak zwykle w bitwach żaglowców, w których prawie wszystkie ofiary ponosiła strona pokonana. Po stronie brytyjskiej Clowes liczy 290 zabitych i 858 rannych w ciągu trzech dni walk, Payne 279 zabitych i 877 rannych, a Oxford Companion około 300 zabitych. Po stronie francuskiej Oxford Companion podaje około 1500 zabitych; Clowes liczy ponad 1200 zabitych i rannych w samych sześciu zdobytych okrętach, a łącznie około 7 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli.¹³

Następstwa

Howe nie podjął pościgu. Jego własny dziennik, cytowany przez Payne'a, odnotowuje Marlborough i Defence całkiem pozbawione masztów oraz 2 i 3 czerwca spędzone na stawianiu masztów awaryjnych, przewożeniu jeńców i braniu sześciu pryzów na hol; Clowes potwierdza, że flota mogła postawić żagle dopiero rankiem 3 czerwca.¹⁴

Tymczasem konwój, od którego wszystko się zaczęło, nigdy niedostrzeżony przez Brytyjczyków, dotarł do Francji nietknięty. Według Clowesa wszedł do zatoki Bertheaume pod Brestem 12 czerwca, według Oxford Companion dotarł do Brestu 15 czerwca. Rewolucja miała swój chleb, a Herodote.net pisze, że po raz kolejny ocalała o włos.¹⁵

Flota Howe'a stanęła na kotwicy w Spithead 13 czerwca z sześcioma pryzami. Król Jerzy III przybył do Portsmouth, odwiedził go na pokładzie Queen Charlotte i podarował mu miecz z rękojeścią wysadzaną diamentami oraz złoty łańcuch. Złote medale otrzymali admirałowie i kapitanowie wymienieni w raporcie Howe'a. Collingwood, pominięty na liście, dostał swój dopiero po latach, gdy zaprotestował. Na Order Podwiązki Howe musiał czekać do 1797 roku.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Każda strona zapamiętała bitwę po swojemu. W Brytanii, jak pisze Oxford Companion, starcie powszechnie uznano za triumf nad francuskim republikanizmem, choć niektórzy widzieli w nim częściowy i spóźniony sukces Howe'a. Britannica z 1911 roku nazwała je zwycięstwem przełomowym, chwaląc Howe'a za oryginalność rzadką u weterana, a Payne uważa, że wyznaczyło ono miarę brytyjskiej przewagi na morzu na kolejne dwadzieścia lat wojny, lata przylądka Świętego Wincentego i Trafalgaru.¹⁷

We Francji bitwa z 13 prairiala roku II według kalendarza rewolucyjnego stała się legendą Vengeura. Wkrótce potem Bertrand Barère, przemawiając w imieniu Komitetu Ocalenia Publicznego, oznajmił Konwentowi Narodowemu, że okręt poszedł na dno z całą załogą, z powiewającymi flagami i wciąż strzelając, a jego ludzie woleli krzyczeć „Niech żyje Republika” niż się poddać. Clowes i Herodote.net pokazują, że tak nie było: Vengeur opuścił banderę, a setki jego marynarzy, wśród nich Renaudin, uratowali Brytyjczycy, i później wrócili do domu. Francuscy autorzy powtarzali tę opowieść przez pokolenia.¹⁸

Najbardziej znany obraz bitwy, płótno Philippe'a Jacques'a de Loutherbourga widoczne na górze artykułu, wisi dziś w National Maritime Museum w Greenwich. Przedstawia pojedynek obu okrętów flagowych, a na pierwszym planie brytyjskich marynarzy wyciągających z morza ludzi z Vengeura.¹⁹