Bitwa pod przylądkiem Świętego Wincentego 1797: Jervis, Nelson i abordażowy most

Przez kilka godzin mglistego lutowego dnia 1797 roku piętnaście brytyjskich okrętów liniowych walczyło z dwudziestoma siedmioma hiszpańskimi u południowo-zachodniego krańca Europy. Bitwa uczyniła admirała Jervisa hrabią, a mało znanego komodora, Horatia Nelsona, bohaterem narodowym, dzięki decyzji, która łamała wszystkie zasady walki w linii, i abordażowi, z którego flota żartowała jeszcze długo.²

Tło: Brytania sama na morzu

Zima z 1796 na 1797 rok była dla Brytanii ciężka. Zwycięstwa Bonapartego we Włoszech nadwątliły pozycję Brytyjczyków na Morzu Śródziemnym, a w 1796 roku Hiszpania zmieniła strony i stała się sojusznikiem Francji. Wobec floty hiszpańskiej dodanej do francuskiej Royal Navy nie mogła już utrzymać Morza Śródziemnego. Ewakuowano Korsykę, a flota Jervisa wycofała się do Gibraltaru, a potem do Lizbony; pod koniec 1796 roku na tym morzu nie został ani jeden brytyjski okręt liniowy.³

Sojusznicy mieli większy plan. Główna flota hiszpańska z Kartageny, 27 okrętów liniowych pod admirałem José de Córdobą, miała przez Kadyks popłynąć do Brestu i połączyć się tam z Francuzami, co mogło zagrozić samej Brytanii. Zadaniem Jervisa było do tego nie dopuścić. W styczniu 1797 roku wyszedł z Tagu z jedenastoma okrętami liniowymi, spotkał pięć okrętów posiłków z Floty Kanału pod kontradmirałem Williamem Parkerem i z piętnastoma zajął pozycję u przylądka Świętego Wincentego.⁴

Floty i dowódcy

Sir John Jervis miał około sześćdziesięciu lat; był marynarzem o ogromnym doświadczeniu, słynącym z surowej dyscypliny, a jego okręty były świetnie wyszkolone. Wśród jego kapitanów byli ludzie, którzy mieli jeszcze zasłynąć: Thomas Troubridge z Culloden i Cuthbert Collingwood z Excellent. Komodor Nelson właśnie wrócił z Morza Śródziemnego na fregacie Minerve, nadzorując wcześniej ewakuację Elby. Wychodząc z Cieśniny, fregata wpadła na hiszpańskie okręty i była ścigana, ale zdołała się wymknąć; 13 lutego Nelson dołączył do Jervisa z wiadomością, że flota hiszpańska jest na morzu, i przeniósł swój proporzec komodora na 74-działowy okręt Captain.⁵

José de Córdova y Ramos, weteran i generał porucznik hiszpańskiej marynarki, urodzony w Utrerze w 1732 roku, dowodził flotą, która na papierze wyglądała przytłaczająco. Jego okręt flagowy, czteropokładowa Santísima Trinidad, miał 130 dział według wykazu Clowesa, a 136 według Southeya, a sześć innych okrętów miało po 112 dział. Inaczej było z załogami. Robert Southey, wczesny biograf Nelsona, pisze o powszechnej nieudolności hiszpańskich oficerów marynarki, a William Laird Clowes, historyk Royal Navy, opisuje okręty z załogami liczącymi od 530 do 950 ludzi, na których było tylko po 60 lub 80 wyszkolonych marynarzy, a resztę stanowili żołnierze i świeżo zaciągnięci ludzie z lądu.⁶

Przebieg bitwy

Z mgły

Córdoba wyszedł z Kartageny 1 lutego, ale silny wschodni wiatr, lewanter, zepchnął jego flotę za Kadyks, na Atlantyk, w stronę Brytyjczyków. Wprowadzony w błąd przez amerykańskiego szypra, który widział Jervisa tylko z dziewięcioma okrętami, Hiszpan sądził, że ma przed sobą słabą eskadrę, i pozwolił swoim okrętom się rozproszyć. O 2.30 w nocy 14 lutego portugalska fregata doniosła Jervisowi, że Hiszpanie są blisko, po nawietrznej, a o świcie Brytyjczycy ich zobaczyli: rozproszonych w dwóch grupach, z luką pośrodku.⁷

Przecięcie szyku

Jervis ustawił flotę w jedną linię bojową i skierował ją w lukę, odcinając mniejszą grupę hiszpańską pod wiatrem od sił głównych. Okręty tej mniejszej grupy próbowały przebić się przez linię brytyjską, by dołączyć do swoich; wszystkie oprócz jednego zostały odparte. Jervis rozkazał wtedy zwrot kolejno i pościg za główną grupą hiszpańską po nawietrznej. Był to powolny manewr: każdy okręt musiał dopłynąć do tego samego punktu zwrotu, zanim mógł się obrócić.⁸

Nelson wychodzi z linii

Nelson na okręcie Captain był trzeci od końca linii. Około pierwszej po południu zobaczył, że główne siły hiszpańskie odpadają z wiatrem, by dołączyć do swojej drugiej połowy albo uciec, a czoło linii brytyjskiej nie zdąży ich dosięgnąć. Nie czekając na rozkazy, kazał zrobić zwrot przez rufę, wyszedł z linii i rzucił swój samotny 74-działowiec w poprzek dziobów hiszpańskiego centrum, gdzie płynęła Santísima Trinidad i kilka trzypokładowców. Biograf Nelsona w Britannice, Tom Pocock, pisze, że przez pewien czas Nelson walczył jednocześnie z siedmioma okrętami nieprzyjaciela.⁹

Nie był sam długo. Na pomoc przyszedł Troubridge na Culloden, a potem Blenheim przepłynął między nimi a wrogiem i dał im chwilę wytchnienia. Jervis sygnałem wezwał Excellent Collingwooda, ostatni okręt w linii; Collingwood zmusił San Isidro do opuszczenia bandery, ostrzelał Salvador del Mundo i popłynął dalej, na pomoc Nelsonowi. Jego ogień z odległości dziesięciu stóp sprawił, że 80-działowy San Nicolás ostro skręcił do wiatru i zaplątał się w 112-działowy San José.¹⁰

Opatentowany most do abordażu

Captain był już wrakiem: stracił fortopmaszt, a koło sterowe zostało zestrzelone. Nelson kazał przybić burtą do San Nicolása i wezwał oddział abordażowy. Kapitan Edward Berry, jego dawny pierwszy oficer, pierwszy wskoczył na wanty bezanmasztu nieprzyjaciela; żołnierz 69. pułku wybił okno kajuty, a Nelson wszedł tamtędy za nim. Hiszpański brygadier dowodzący okrętem padł zastrzelony podczas odwrotu, a bandera poszła w dół. Gdy ludzie z San José, stojącego burta w burtę, otworzyli ogień, Nelson poprowadził swoich przez pokład pierwszej zdobyczy i wszedł także na trzypokładowiec, który poddał się niemal od razu. Na jego pokładzie rufowym hiszpańscy oficerowie oddali mu szpady, a on podawał je swojemu szalupnikowi, Williamowi Fearneyowi, który wkładał je sobie pod pachę.¹¹

Flota szybko ukuła na ten wyczyn powiedzenie, które Nelson z dumą przytoczył we własnej relacji: opatentowany most Nelsona do abordażu okrętów pierwszej rangi. Clowes dodaje trzeźwą uwagę: Nelson wierzył, że to jego abordaż przesądził o kapitulacji San José, ale prawie na pewno większe znaczenie miał silny ogień okrętu Prince George. Mimo to, przyznaje Clowes, nie umniejsza to brawury Nelsona, bo za każdym razem wchodził na pokład okrętu, który uważał za niepokonany.¹²

Punkt zwrotny

O wyniku zdecydowało wyjście Nelsona z linii. Clowes nazywa tę chwilę, około pierwszej po południu, krytycznym punktem starcia: gdyby Hiszpanom pozwolono się połączyć, walka skończyłaby się bez rozstrzygnięcia albo zamieniła w długi pościg w stronę Kadyksu. Stawiając im na drodze jeden okręt, Nelson zatrzymał ich, aż nadeszła reszta brytyjskiej linii, i bitwa stała się brytyjskim zwycięstwem, a nie straconą okazją.¹³

Skutki

Około czwartej po południu, gdy nadciągały świeże okręty hiszpańskie, Jervis dał sygnał, by flota stanęła w dryfie i osłoniła cztery zdobyte okręty oraz uszkodzone jednostki, i walka wygasła. Clowes zastanawia się, dlaczego Jervis nie kontynuował natarcia i czemu zdobyto tylko cztery okręty; Southey odpowiada, że Brytyjczycy nie mogli się sformować bez porzucenia zdobyczy, a wiele ich okrętów nie dało się już prowadzić. Brytyjczycy stracili około 300 zabitych i ciężko rannych; Southey zauważa, że czwarta część strat przypadła na sam okręt Nelsona. Flota hiszpańska wycofała się do Kadyksu, gdzie Jervis ją zablokował, a Nelson dowodził eskadrą przybrzeżną.¹⁴

Nagrody były hojne. O zmierzchu Jervis przyjął Nelsona na pokładzie rufowym Victory, uściskał go i powiedział, że nie potrafi mu dość podziękować. Jervis został hrabią St. Vincent, a Nelson rycerzem Orderu Łaźni; jego awans na kontradmirała, według starszeństwa, przyszedł kilka dni po bitwie.¹⁵

Dziedzictwo i pamięć

Bitwa u przylądka Świętego Wincentego pokazała, co dobrze wyszkolona flota może zrobić z większą, ale źle obsadzoną, i stworzyła legendę Nelsona. Clowes przypisuje zwycięstwo Jervisowi, który zaatakował silniejszego przeciwnika, Troubridge'owi, który śmiało prowadził, oraz Nelsonowi i Collingwoodowi, którzy zrobili właściwą rzecz we właściwej chwili, zastrzegając zarazem, że flota hiszpańska była tak zdezorganizowana, iż ustąpiłaby przed niemal każdym śmiałym przeciwnikiem. Britannica ze swej strony podkreśla wyraźny udział Collingwooda w zwycięstwie.¹⁶

Malarze uczynili z abordażu jedną z kluczowych scen legendy Nelsona. Nicholas Pocock namalował go do oficjalnej biografii Nelsona wydanej w 1809 roku, to obraz na górze tej strony, a George Jones w 1829 roku nadał mu w pełni romantyczny kształt. Oba należą dziś do Royal Museums Greenwich. Kilka miesięcy później Nelson stracił prawą rękę na Teneryfie; osiem lat później zginął pod Trafalgarem.¹⁷ › Horatio Nelson